Qajyǵali Muhanbetqaliuly. Kesek kempir

(áńgime)

Muǵaljar taýynyń etegin qýalai aqqan uly Jemniń oń betin­degi iir-iir jide to­ǵai­lary men túbektei oratylyp jatqan qalyń shili qoltyqtardy ejelden qonys etken bizdiń aǵaiynnyń kóbirek shoǵyrlanǵan jeriniń biri – «Kemer shi» edi. Nebir qiyn kezeńderde de, el yqtasyny mol osy «Kemer shidegi» Ermaǵanbet ishan meshitin es kórip, sonyń tóńiregine toptala kele, bul jerdi úlken aýylǵa ainaldyryp jibergen. Keiin «Kemer shige» «Qyzyl bulaq» pen «Kók túbek»-ti qosyp, irilendirilgen kolhoz bolǵanda da; aqyry osylarǵa «Bulaqty kól» men «Qara tas»-ty qosyp, sovhoz qurǵanda da, ortalyq «Kemer shi» bolyp qala bergen soń, jan-jaqtan el qosylǵan bul aýyldyń kólemi edáýir ulǵaiyp ketken. Búginde o sheti men bu sheti at shaptyrymdai bop daliyp jatqan osy «Kemer shidegi» bizdiń aǵaiyndy bir sýyq habar dúr etkizdi.

…Kesek kempir qaitys bolypty!

…Ne deidi!?

…Oipyrai, jaqynda ǵana bir aby­synynyń jyly berilip jatqanda, ap­paq jaýlyǵy qarqaradai bolyp, ja­ryq­tyq, qaq tórde qaqiyp otyr edi ǵoi…

…Iá, dám taýsylsa, daýa joq qoi. Búgin… beisenbiden jumaǵa qaraǵan túnde, júrip ketipti, jaryqtyq!

…E, «jazmyshtan ozmysh joq!» degen osy!

…Degenmen áiteýir el-halyqtyń ortasynda, bala-shaǵasynyń aldynda, toqsanǵa jaqyndap baryp ketip jatyr ǵoi. Pende munan artyq Qudaidan ne tilemek! Aldynan jarylqasyn endi marqumnyń… – desip, estigen aǵaiyn-týma erterek qimyldap, kempirdiń jalǵyz nemeresiniń úiine qarai, kóńil aitýǵa top-top bolyp aǵyla bastady.

***

Qai jerde, qai elde kempir ólmei jatyr, táiiri…

Kesek ájemizdiń qazasy da – Al­lanyń ámirimen tórelep kelgen sondai aq ólimniń biri-tuǵyn. Biraq… myna jamanat habar ol kisiniń qadirin biletin bizdiń aǵaiynnyń birazynyń, – ásirese úlkenderdiń, – júregin aiazdai qaryp ótti.

Bul «Kemer shide» buryn da jaqsy ájeler bolǵan ǵoi… Alaida Kesek áje­m­niń orny múlde bólek-tuǵyn. Ol kisi shytyradai appaq jaýlyǵy qa­qyraiyp, áiel de bolsa, ómiri eń­keiip kórmegen ór keýdesi tip-tik kúiin­de, keiingi jyldary ǵana qolyna ustaǵan uzyn aq taiaǵyn patshalardyń asataiaǵynsha asyqpai shanshyp tastap… shanshyp tastap, bir jaqtan kele jatqanynda mundai sándi de saltanatty, hám bekzat kempirge jolai kezdesken aýyldyń qarapaiym erkekteri túgili, atqa miner atanyp júrgenderiniń ózi tura qalyp, elpildei amandasyp jatýshy edi. Al anadaidan kórgen ke­lin-kepshikteri toqtai qalyp… iilip-búgilip qaita-qaita sálem salyp, Kesek ájem ózi: «Baqytty bolyńdar, shyraqtarym!» dep batasyn berip, basyn izep qana ótip ketkenshe, inabat qylyp qozǵalmai turýshy edi.

Imandy bolǵyr meniń ájem Jamal da el syilaityn kisiniń biri-tuǵyn. Óitkeni Ermaǵanbet ishan atamyz dúnieden ótken soń, endi meshitke bas bolatyn eki ulyn birdei Keńes ókimeti kóz kórmeske aidap joq qylǵanda, nemere týysy – meniń atam Ybyrai osynda imamdyq etken eken. Sondyqtan basyn báigege tigip, pálen jyl osynda imam bolǵan atamnyń qosaǵy – Jamal ájemniń atyn atamai, jurt «elti» dep qurmetteitin-di.

Sol kisiden bir kúni Kesek kempir týraly ádeii suraǵam:

– Áje, osy… Kesek kempirdi kórgen el nege iilip-búgilip tura qalady? – dep.

– Táit ári! – dep ájem keiip tastady. – «Kesegiń» azdai, «kempiriń» ne? «Áje!» de. O kisi myna sózińdi estise, qula­ǵyńdy kesip alady, bildiń be! – dedi ol.

Shoshyp kettim. Degenmen «án­sheiin­de meniń tabanyma kiretin shógir, óziniń mańdaiyna qadalsyn dep otyratyn ájem; kádimgi, jan balasyna shekemnen sherttirmeitin qamqor ájem, eger bireý meniń qulaǵymdy kesip alǵaly jatsa, qalaisha ara túspeidi?!» degen bir suraq tilimniń ushyna kep qalyp edi, biraq aita almadym. Ájem bolsa, Kesek kempirdiń qulaq kesýge tolyq qaqy bar adamdai jáne… oǵan arasha túsýge eshkimniń, tipti óziniń de qaqysy joq kisi sekildi, kónbis keiipte otyr.

Sodan jaman shoshyǵan men, álgi sózimdi Kesek kempir estip qalsa, qulaǵymdy kesip alady-aý dep qorqyp:

– Oi, ájeke, bilmei qaldym! En­di­gári ondai sózdi aitpaiyn. Tek Kesek áje estip qalmasynshy! – degem jalynyp.

Ájem sylq ete qaldy:

– E, sóit, ainalaiyn! Ol kisi de – men sekildi ájeń ǵoi… Men sekildi, ol da – Qarakesektiń qyzy. Sosyn ǵoi, osy aýyldyń kisileri «Kesek kempir» atandyryp júrgeni.

Al, endi… jasy kishiler, kelin-kepshik, ol kisini kórgende tura qap jatsa, úlkendi syilaý, iltipat kórsetý degen – kishi ataýlynyń mindeti bolady, qarǵam. Óziń de úlkenderdi kórgende sóit! Bul – jalpy eldiń tárbiesi… dástúr! Onyń ústine, ájeń jaqsy adam bolǵasyn, tipti erekshe syilaidy-daǵy bári… – degen ol.

«Ájeń jaqsy adam bolǵasyn!»…

Kesek ájem shynynda nesimen «jaq­sy adam» ekenin uǵatyn shama – ol kezde mende joq. Bári-bárin keiin estip, keiinirek uqtyq qoi…

Bizdiń aǵaiyn ol kisini biz kórgen kezden kóp buryn, túý erteden syilaidy eken! Óitkeni Kesek ájemniń otaǵasy Janbai degen kisi – Toqsanbai babamyzdan taraǵan alty uldyń ne eń úlkeni emes, ne eń kishisi emestigine qaramastan, qara shańyraq naq osy Kesek ájemizdiń arqasynda, onyń otaǵasy Janbai urpaqtarynda qalypty.

Olai bolatyny – aldyndaǵy aǵa­lary da, keiingi inileri de Janbaidan buryn dúnieden ótip ketkende, sol Jan­baidyń ózi – nebári elý tórt-aq jyl ǵumyr keship, bul da marqum bol­ǵan. Sonda bas kóterer er azamattarynan túgel airylǵan Toqsanbai áýletiniń berekesin qashyrmai, áiel de bolsa báriniń basyn qosyp, tizgindi qatty ustap otyrǵan – osy Kesek ájemiz bolypty.

Qai zamanda da er bolsyn, áiel bol­syn, aǵaiynǵa bas bolǵan kisi – bereke basy ǵoi… Birge týǵan alty jigit­tiń bári baqilyq bolǵan soń, solar­dyń jesir qalǵan áielderi men jetim qalǵan bala-shaǵalarynyń búkil jaýapkershiligin óz moinyna alǵan ájemiz, áýlettiń birde-bir jetimi men jesirin eshkimge jáýteńkóz etpei, eńsesin túsirmei, jaqyn-jýyqtyń qai-qaisysyna da óziniń meiirimimen, ádildigimen, keide tipti qataldyǵymen top jazdyrmai; týra sózimen de, adal isimen de úlgi bola júrip, aqyry qazaq uǵy­myndaǵy qut qonatyn oryn – kádimgi Qara shańyraqty balasy (jal­ǵyz uly) Jumaǵaliǵa ustatypty áiteýir.

Sosyn-aq, bir atanyń áýleti munyń aýzyna qaramaǵanda; munyń iegi qalai shoshaisa, is solai qarai baǵyt almaǵanda, qaitedi!? Sosyn-aq, qaq tórde shytyradai appaq jaýlyǵy qaqyraiyp otyryp, eldiń eń aldymen ol sóilemegende, ol jón siltemegende, kim úlgi kórsetpek?! Óitkeni, tutas áýletti bylai qoiǵanda, osy áýlettiń árbir adamynyń atyna kóleńke túsirer is bola qalsa, aǵaiynnyń aryn arlaýǵa aldymen kirisetin de – osy Kesek ájemiz bolypty.

Iá-á! Aǵaiynnyń úlkenderi muny da jyrdai qylyp aityp otyrǵandaryn keiin talai estidik qoi!

…Kúlli Toqsanbaidyń qara shańyra­ǵyn jalǵyz uly Jumaǵaliǵa tabystap, Kesek ájem: «E, Alla! Endi jettik pe, jetildik pe?!» dep otyrǵanynda, keshegi bir kúnderdegi tárkileý degen páleden talyp shyqqan; odan keiin otyz ekiniń ashtyǵynda qynadai qyrylǵan; onan keiingi qýǵyn-súrginnen jer asyp, jeken sý asyp, joq bop ketken urpaqtan qalǵan Toqsanbai áýletiniń jańa ǵana jelkildep ósip kele jatqan balalary endi qandy qyrǵyn soǵysqa ilikkende, kempirdiń kóńilindegi jalǵyz medeýi – bul kezde kishkentai ǵana «Qyzyl bulaq» kolhozyna basqarma bolýǵa ja­rap turǵan óziniń bir túiir uly Juma­ǵali eken. «Atasynyń qara shańyraǵyn qolyna tabystadym; Qudaiǵa shúkir, kelin túsirip, nemere súidim!» dep kem­pir­diń eńsesi endi kóterilip otyr­ǵan­da, soǵysqa aldyńǵy lekte ketken azamattardan qara qaǵaz qaptap; aǵaiyn-týystyń, jeńgeleri men kelin­deriniń qara jamylyp, zar qaqsap qal­ǵandaryna júregi shydamaǵan jalǵyz uly Jumaǵali, – buryn bronmen qalyp júrgen basqarma Jumaǵali, – aýdan estise, taǵy da bronmen alyp qalady dep, túý Temir qalasyndaǵy áskeri komissariatqa ózi tikelei baryp, eshkimge aitpastan áskerge ketip qalypty.

Qairan azamat-ai… dám tartty ma eken, qan tartty ma eken, Qudai bilsin!

Úi-ishine, anasy men áieline de aitpai, Jumaǵali soǵysqa ketip qalǵanyn estigende, Kesek ájemiz bir aýyz sóz aitpastan, sazaryp otyryp qaldy desedi… Neǵylsa da, áiteýir jylaýyq kóp qatyndardyń biri qusap kóz jasyn kól qylmai, ór basyn tik ustap, eshkimge syr bermegen. Aitýshylarǵa qaraǵanda, keshegi basqarmanyń áieli Nazym sheshemiz kempirden qorqyp jylai da almai, kolhozdyń buzaýyn baǵyp júrip únsiz egiledi eken.

Sóitip júrgende, qyryq tórtinshi jyly kúzdigúni Nazym sheshemizdiń baǵymyndaǵy bir buzaýy joǵalady ǵoi. Tóńirekti túgel sharlap, buzaýdyń ózin taba almasa da, áldebireýlerdiń ony ustap ketken izi shyǵyp, izdeý bastalady.

Aýdannan da, sol kezde «týf» degende túkirigi jerge túspei turǵan mi­litsiia Bektur shyǵyp, jer sholyp júrgende, «Qyzyl bulaqtyń» jel­kesindegi «Egindi bulaq»-tyń saiynan syzdyqtap shyǵyp jatqan tútin iisin sezip qalyp, aýyldaǵy eki-úsh shal men tórt-bes qatyn-qalashty ertip kep, álgi jerdi qorshasa, osydan úsh jyldai buryn Býgýrýslandaǵy áskeri daiyndyq bóliminen qashyp, sodan beri ustatpai júrgen – myna kórshi «Qaratas»-tyń kisileri Borashbai men Sálimbai degen dezertirler eken. Buzaýdy da solar urlap, soiyp alǵan.

Ol ýaqytta jurt bir tostaǵan bidai úshin atý jazasyna kesilip, kemi Itjekkenge aidalyp jatqan kez. Al, endi kolhozdyń balyqtai bylqyldaǵan semiz buzaýyn joǵaltýdyń jazasy qandai bolatynyn kózge elestetý tipti qiyn. Onyń ústine, buzaý baqtashysy – kúni keshegi basqarmanyń qatyny Nazym sony ózi soiyp alǵan bolý kerek dep, áldebireýler pysh-pysh ósek órbite bastasa kerek.

Basqasy – basqa ǵoi, soǵan jany kúiip, órtenerdei bolyp júrgen Kesek kempirdiń kelini Nazym sheshemiz, Borashbai men Sálimbaidy aiyrmen túirep, jaryp tastai jazdapty desedi. Militsiia Bektur: «Bul – samosot! Samosot! Samasot jasaýǵa bolmaidy, qatyn joldastar!» dep aiqailap júrip, áreń bassa kerek.

Ertesine, qasyna seriktikke kolhozshy Qaldyǵuldy alyp, Bektur-mi­li­tsiia álgilerdi aýdanǵa aidap áket­­pekke kolhoz keńsesiniń aldynda tur­ǵanda, ústinde uzyn qaptama shapan, basynda qarqaradai biik aq jaýlyq, qolynda jún tútetin sabaý… tip-tik, uzyn boily Kesek kempir osy jerge kelse, Sálimbai degendi tanymaidy eken, biraq Borashbai kózine ottai basylypty. Sol-aq eken, Kesek kempirdiń qantalaǵan janaryna jas tolyp, ájemizdi ol da tanyǵannan-aq, buqpantailai bergen Borashbaidy kempir qolyna ustai kelgen sabaýmen jon arqadan eki ret tartyp-tartyp jiberdi desedi kórgender.

– Jaqsydan týǵan – jaman it! – depti aqyryp. – Ákeń – otyz birinshi jyly ashtan qyrylǵaly otyrǵan eldi bastap, eń bolmasa qatyn-bala qara­qalpaq pen ózbektiń júgerisiniń nanyna jetip aman qalsyn dep, basyn báigege tigip, Besqalaǵa tartqanda, «sabatajshy» dep sábet atyp tastaǵan, belgili azamat Begei edi. Áskerden qash­sań, ákeńdi óltirgen sábette ke­giń bar shyǵar! «Qai jaqsylyǵy úshin qanymdy tógip, qorǵaimyn osy­ny!» degen shyǵarsyń. Jaraidy! Al, endi bir-bir jetimekpen jesir qalǵan qatyndardyń kóz jasynan qalai qoryqpadyń, it!? Bir buzaý joq bolǵany úshin, bir kelin erteń temir tordyń arjaǵynda shirise, artynda qalǵan myna men qusaǵan kempir men Jumaǵalidan qalǵan jalǵyz ul sekildilerdiń tirligi ne bolatynyn nege oilamadyń, a?

Soǵan da miyń jetpedi me?!

Bar! Aq-qarańdy Qudai aiyrar! Tek esińde bolsyn, taiaqty áskerden qashqanyń úshin jegen joqsyń; ózi júdeý jetim-jesirlerdiń kóńilderin jer ǵyp basqanyń úshin jediń! Umytpa osyny… – depti de, artyq sóz aitpastan, úiine qaityp ketipti.

* * *

Aita berse, áńgime sozyla beredi ǵoi!

…Ájem marqumdy eki kúnnen keiin «Kemer shidegi» ózimizdiń aǵaiynnyń qaýymyna qoiyp kelgen soń, – (ol kezde bizdiń aýylda restoran, ashana degender atymen joq), – nemeresi Turǵali baýyrymyz sadaqaǵa jiylǵan eldi kórshi aǵaiyndardyń úilerine on bes-jiyrmadan bólip, as bergen.

Sondai úilerdiń birinde jurt shaiǵa endi bas qoia bergen kez edi…

– Ai, jamaǵat! – degen bireýdiń qarly­ǵyńqy daýsy jurtty jalt qaratty.

Ishkeli otyrǵan keselerin bireýler aýyzdaryna apara berip toqtatsa, endi bireýler aldaryna ala bergen shynyaiaqtaryn dastarhan shetine qoiyp, kidirip qaldy.

– Ai, jamaǵat! – dedi taǵy, saqaly seldirleý bolǵanmen, sarǵysh murty deldigen bir egde kisi qaitalap. – Búgin sender qandai adamdy jóneltip kep otyrǵandaryńdy bilemisińder?

«Bul kisi ne aitqysy kelip otyr?» degendei, jurt ańtarylyp qalǵan.

– Árine… – dedi álgi kisi, – osy aýyldaǵy eń kóp jasaǵan kárini – myna Turǵalidyń toqsanǵa taqaǵan ájesin qoiyp keldik dep otyrǵan shyǵarsyńdar. Durys olaryń da…

Biraq bul kempir – Turǵalidyń ǵana ájesi emes, osy tóńirektegi eldiń qai-qaisysyna da ana bolýǵa ábden laiyq adam edi.

Myna otyrǵan meni, – jaman qoishy shaldy, – biriń bilseńder, biriń bilmeitin shyǵarsyńdar. Biraq bilmeitinderiń de qulaǵdar bolýlaryń ábden múmkin. Óitkeni biz bar, bas­qalar bar, soǵys kezinde ártúrli sebeppen «qashqyn» atalǵandardy osy kúni jurt ańyz ǵyp aitatyn bolypty ǵoi.

Ańyz qylar eshteńemiz joq bolsa da, ańyz etseńizder, sol ańyz qylǵan qashqyndaryńyzdyń biri – myna aldaryńda otyrǵan men – Borashbai bolam!..

Jurt, ásirese jastar jaǵy, ańyryp qalǵan. Áitse de:

– Oi, Boreke, keiin týǵan bir-jar bala bolmasa, ózge jurt sizdi biletin shyǵar…

– «Bandy» Borashbaidy biz túgil, búkil aýdan bilmei me?! Onyń nesin dabyraityp otyrsyń?! – dep, ár jerden naǵashyly-jiendi, jezdeli-baldyzdy bireýler qaǵyta bastap edi…

–Iá, endi qazir ne deseńder de, senderdiki raýa ǵoi! Biraq… meniń ait­paǵym – múlde basqa edi. Myna ózderiń jańa ǵana baqilyq mekenine qoiyp kelgen jaryqtyq Kesek kem­pir meniń qaitadan el qataryna qo­sylýyma qa­laisha yqpal etken adam ekenin aitpaq em… – degen Borashbai, sál kidirip baryp, álginde biz baiandaǵan tarihty bastan-aiaq qaita sairasyn-ai!..

Sairai kele:

– Aqyry… ustaldyq! – dedi ol bir kezde. – Ustalǵan soń, árine, sot­taldyq! Sibirge aidaldyq aǵash kesýge… Úsidik, tońdyq! Ashyqtyq, aýyr­dyq. Ólip te qala jazdaǵan kez boldy… Ne kerek, kórmegen azabymyz qal­mady! – dedi júzi túnerip. – Sonshama qiyn­shy­lyq kórgende, biz baiǵusty elge esen-saý jetkizgen ne sonda deisizder ǵoi… Árkimniń sebebi árqalai shyǵar, al meniń ózimdi aman jetkizgen – qui senińder, qui senbeńder! – osy kempirdiń: «Jaqsydan týǵan – jaman it!» dep aqyryp kelip, jon arqamnan eki ret esten ketpestei etip sabaýmen tartyp-tartyp jibergeni boldy! – dep, áldenege daýsy tarǵyldanyp baryp, egde kisiniń iegi shoshańdap ketti.

Shamasy, kóńili bosap ketti-aý… Álgi ázil-ospaq sap tiylyp, jurt siltidei tynyp qaldy.

– Kisini óltiretin de, iaki ólim aýzynan julyp alatyn da – sóz degen bir qudirettiń baryn men ómirimde birinshi ret sol kezde uqtym! – dedi Borashbai bir kezde, jasaýraǵan kózin kóldei oramalymen bir súrtip tastap. – Máselen, meniń ólgenim emei nemene edi; kempir jai urmai: – «Jaqsydan týǵan – jaman it» dep kelip, aqyryp urǵasyn! Uǵyna bilgen kisige, munyń arjaǵynda: – «Ákeń – ashtan qyrylǵaly otyrǵan eldiń qatyn-balasyn aman saqtap qalý úshin, basyn báigege tikken belgili jaq­synyń biri Begei edi… Sodan týǵan sen – neden it boldyń?!» – degen saýal ja­tyr edi ǵoi! Kempirdiń taiaǵy emes, meniń janyma jaman batqan – osy sóz-tuǵyn.

Al elge esen-saý jetkenim – aidalyp bara jatqanda ózime-ózim sert bergem: – «A, Qudai! Elge esen-saý jeter bolsam, kúnámdi eńbegimmen jýyp, osy kempirdiń aiaǵyna bir jyǵylarmyn-aý baryp!»… dep. Sibirdiń sýyǵynan da, aýyr jumys pen ashtyqtan da, nebir azapty aýrýlardan da meni óltirmei aman alyp shyqqan – osy sert sózim boldy! Óitkeni sertti sózimde turý úshin, maǵan qaitkende de ólmeý kerek edi! Elge aman jetý kerek-tuǵyn. Sol sóz óltirmei alyp shyqty meni! Súiretilip bolsa da elge jetýge septesti ǵoi, áiteýir!

Sertime jettim…

Kesek kempirdiń aiaǵyna jyǵylyp, kezinde keshirimin aldym! Keshirim túgili, sotty bolyp kelgen soqa basym sopiyp júrgende, osy kisilerdiń aǵaiy­nynyń qyzy Nursipany alýǵa da bi kempir qarsy bolǵan joq. Qudaiǵa shúkir, qazir sodan úbirli-shúbirli bop otyrǵan jaiymyz bar.

Eger kezinde osy kempir sekildi bir esti kisi jolyqpaǵanda, men kim bo­lyp keter em… Árine, ony bir Qudai bil­mese, basqa kim biledi! – dep, Borashbai tereń bir kúrsinip, dastarhannan sál sheginip otyrdy.

Bireý:

– Oi, jaryqtyq-ai! Jaqsylardyń jazasy da – bile-bilgenge bir ǵibrat eken-aý! – dep qalǵan.

– E, jaqsylar ne aitsa da, keiingiler jamandyqtan aýlaq bolsyn, – dep aitady daǵy, – dep ekinshi bireý qoshtai berip edi…

–Iá-á… – dep, osy aýyldyń aýzy ýáli kisileriniń biri sózdi ilip áketti. Jaryqtyq, Kesek kempir sekildiler bu dúnieniń esh kitabynan ózderi oqy­masa da, tirliktiń kádýilgi iman men meiirimge negizdelgen ádil zańymen ómir súrgen jandar ǵoi… Sondyqtan janyndaǵy jurtqa jaqsylyq jasaýdan asqan kisiliktiń joqtyǵyna kámil senip ótken adamdar ǵoi olar!

Imandary salamat bolsyn, jaryq­tyqtardyń! – dep edi.

– Iá, Alla Taǵala jaqsylardyń qai-qaisysyna da iman bailyǵyn bere kórsin! – dep, jurt gý-ý ete qaldy.

«Apyrai, tirliginde talaiǵa sharapaty tigen ájemiz, myna fánidiń júzinen ótip bara jatqanda da, ózine tiesili igi tilekti bu dúnieden áldeqashan ótip ketken qanshama jaqsy-jaisańmen bólisip, qanshama marqumdardyń rýhyn shat qyldy eken!? Kúlli jamaǵat jaqsy-jaisań múhmin marqumdardyń bárine Alla Taǵaladan iman bailyǵyn tiledi ǵoi! Shyn jaqsynyń shapaǵaty – eki dúniedegilerge de birdei! – deýshi edi úlkender. Sol ras bolǵany-aý, á!? – dep oiladym men.

Bu­lai oilamasqa shara joq edi mende…

* samasot – orystyń «samosýd» degen sózin buzyp aitý.