(ەڭگٸمە)
مۇعالجار تاۋىنىڭ ەتەگٸن قۋالاي اققان ۇلى جەمنٸڭ وڭ بەتٸندەگٸ يٸر-يٸر جيدە توعايلارى مەن تٷبەكتەي وراتىلىپ جاتقان قالىڭ شيلٸ قولتىقتاردى ەجەلدەن قونىس ەتكەن بٸزدٸڭ اعايىننىڭ كٶبٸرەك شوعىرلانعان جەرٸنٸڭ بٸرٸ – «كەمەر شي» ەدٸ. نەبٸر قيىن كەزەڭدەردە دە, ەل ىقتاسىنى مول وسى «كەمەر شيدەگٸ» ەرماعانبەت يشان مەشٸتٸن ەس كٶرٸپ, سونىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتالا كەلە, بۇل جەردٸ ٷلكەن اۋىلعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن. كەيٸن «كەمەر شيگە» «قىزىل بۇلاق» پەن «كٶك تٷبەك»-تٸ قوسىپ, ٸرٸلەندٸرٸلگەن كولحوز بولعاندا دا; اقىرى وسىلارعا «بۇلاقتى كٶل» مەن «قارا تاس»-تى قوسىپ, سوۆحوز قۇرعاندا دا, ورتالىق «كەمەر شي» بولىپ قالا بەرگەن سوڭ, جان-جاقتان ەل قوسىلعان بۇل اۋىلدىڭ كٶلەمٸ ەدەۋٸر ۇلعايىپ كەتكەن. بٷگٸندە و شەتٸ مەن بۇ شەتٸ ات شاپتىرىمداي بوپ داليىپ جاتقان وسى «كەمەر شيدەگٸ» بٸزدٸڭ اعايىندى بٸر سۋىق حابار دٷر ەتكٸزدٸ.
…كەسەك كەمپٸر قايتىس بولىپتى!
…نە دەيدٸ!?
…ويپىراي, جاقىندا عانا بٸر ابىسىنىنىڭ جىلى بەرٸلٸپ جاتقاندا, اپپاق جاۋلىعى قارقاراداي بولىپ, جارىقتىق, قاق تٶردە قاقيىپ وتىر ەدٸ عوي…
…يە, دەم تاۋسىلسا, داۋا جوق قوي. بٷگٸن… بەيسەنبٸدەن جۇماعا قاراعان تٷندە, جٷرٸپ كەتٸپتٸ, جارىقتىق!
…ە, «جازمىشتان وزمىش جوق!» دەگەن وسى!
…دەگەنمەن ەيتەۋٸر ەل-حالىقتىڭ ورتاسىندا, بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا, توقسانعا جاقىنداپ بارىپ كەتٸپ جاتىر عوي. پەندە مۇنان ارتىق قۇدايدان نە تٸلەمەك! الدىنان جارىلقاسىن ەندٸ مارقۇمنىڭ… – دەسٸپ, ەستٸگەن اعايىن-تۋما ەرتەرەك قيمىلداپ, كەمپٸردٸڭ جالعىز نەمەرەسٸنٸڭ ٷيٸنە قاراي, كٶڭٸل ايتۋعا توپ-توپ بولىپ اعىلا باستادى.
***
قاي جەردە, قاي ەلدە كەمپٸر ٶلمەي جاتىر, تەيٸرٸ…
كەسەك ەجەمٸزدٸڭ قازاسى دا – اللانىڭ ەمٸرٸمەن تٶرەلەپ كەلگەن سونداي اق ٶلٸمنٸڭ بٸرٸ-تۇعىن. بٸراق… مىنا جامانات حابار ول كٸسٸنٸڭ قادٸرٸن بٸلەتٸن بٸزدٸڭ اعايىننىڭ بٸرازىنىڭ, – ەسٸرەسە ٷلكەندەردٸڭ, – جٷرەگٸن ايازداي قارىپ ٶتتٸ.
بۇل «كەمەر شيدە» بۇرىن دا جاقسى ەجەلەر بولعان عوي… الايدا كەسەك ەجەمنٸڭ ورنى مٷلدە بٶلەك-تۇعىن. ول كٸسٸ شىتىراداي اپپاق جاۋلىعى قاقىرايىپ, ەيەل دە بولسا, ٶمٸرٸ ەڭكەيٸپ كٶرمەگەن ٶر كەۋدەسٸ تٸپ-تٸك كٷيٸندە, كەيٸنگٸ جىلدارى عانا قولىنا ۇستاعان ۇزىن اق تاياعىن پاتشالاردىڭ اساتاياعىنشا اسىقپاي شانشىپ تاستاپ… شانشىپ تاستاپ, بٸر جاقتان كەلە جاتقانىندا مۇنداي سەندٸ دە سالتاناتتى, ھەم بەكزات كەمپٸرگە جولاي كەزدەسكەن اۋىلدىڭ قاراپايىم ەركەكتەرٸ تٷگٸلٸ, اتقا مٸنەر اتانىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ ٶزٸ تۇرا قالىپ, ەلپٸلدەي امانداسىپ جاتۋشى ەدٸ. ال انادايدان كٶرگەن كەلٸن-كەپشٸكتەرٸ توقتاي قالىپ… يٸلٸپ-بٷگٸلٸپ قايتا-قايتا سەلەم سالىپ, كەسەك ەجەم ٶزٸ: «باقىتتى بولىڭدار, شىراقتارىم!» دەپ باتاسىن بەرٸپ, باسىن يزەپ قانا ٶتٸپ كەتكەنشە, ينابات قىلىپ قوزعالماي تۇرۋشى ەدٸ.
يماندى بولعىر مەنٸڭ ەجەم جامال دا ەل سىيلايتىن كٸسٸنٸڭ بٸرٸ-تۇعىن. ٶيتكەنٸ ەرماعانبەت يشان اتامىز دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, ەندٸ مەشٸتكە باس بولاتىن ەكٸ ۇلىن بٸردەي كەڭەس ٶكٸمەتٸ كٶز كٶرمەسكە ايداپ جوق قىلعاندا, نەمەرە تۋىسى – مەنٸڭ اتام ىبىراي وسىندا يمامدىق ەتكەن ەكەن. سوندىقتان باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, پەلەن جىل وسىندا يمام بولعان اتامنىڭ قوساعى – جامال ەجەمنٸڭ اتىن اتاماي, جۇرت «ەلتٸ» دەپ قۇرمەتتەيتٸن-دٸ.
سول كٸسٸدەن بٸر كٷنٸ كەسەك كەمپٸر تۋرالى ەدەيٸ سۇراعام:
– ەجە, وسى… كەسەك كەمپٸردٸ كٶرگەن ەل نەگە يٸلٸپ-بٷگٸلٸپ تۇرا قالادى? – دەپ.
– تەيت ەرٸ! – دەپ ەجەم كەيٸپ تاستادى. – «كەسەگٸڭ» ازداي, «كەمپٸرٸڭ» نە? «ەجە!» دە. و كٸسٸ مىنا سٶزٸڭدٸ ەستٸسە, قۇلاعىڭدى كەسٸپ الادى, بٸلدٸڭ بە! – دەدٸ ول.
شوشىپ كەتتٸم. دەگەنمەن «ەنشەيٸندە مەنٸڭ تابانىما كٸرەتٸن شٶگٸر, ٶزٸنٸڭ ماڭدايىنا قادالسىن دەپ وتىراتىن ەجەم; كەدٸمگٸ, جان بالاسىنا شەكەمنەن شەرتتٸرمەيتٸن قامقور ەجەم, ەگەر بٸرەۋ مەنٸڭ قۇلاعىمدى كەسٸپ العالى جاتسا, قالايشا ارا تٷسپەيدٸ?!» دەگەن بٸر سۇراق تٸلٸمنٸڭ ۇشىنا كەپ قالىپ ەدٸ, بٸراق ايتا المادىم. ەجەم بولسا, كەسەك كەمپٸردٸڭ قۇلاق كەسۋگە تولىق قاقى بار ادامداي جەنە… وعان اراشا تٷسۋگە ەشكٸمنٸڭ, تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ دە قاقىسى جوق كٸسٸ سەكٸلدٸ, كٶنبٸس كەيٸپتە وتىر.
سودان جامان شوشىعان مەن, ەلگٸ سٶزٸمدٸ كەسەك كەمپٸر ەستٸپ قالسا, قۇلاعىمدى كەسٸپ الادى-اۋ دەپ قورقىپ:
– وي, ەجەكە, بٸلمەي قالدىم! ەندٸگەرٸ ونداي سٶزدٸ ايتپايىن. تەك كەسەك ەجە ەستٸپ قالماسىنشى! – دەگەم جالىنىپ.
ەجەم سىلق ەتە قالدى:
– ە, سٶيت, اينالايىن! ول كٸسٸ دە – مەن سەكٸلدٸ ەجەڭ عوي… مەن سەكٸلدٸ, ول دا – قاراكەسەكتٸڭ قىزى. سوسىن عوي, وسى اۋىلدىڭ كٸسٸلەرٸ «كەسەك كەمپٸر» اتاندىرىپ جٷرگەنٸ.
ال, ەندٸ… جاسى كٸشٸلەر, كەلٸن-كەپشٸك, ول كٸسٸنٸ كٶرگەندە تۇرا قاپ جاتسا, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, ٸلتيپات كٶرسەتۋ دەگەن – كٸشٸ اتاۋلىنىڭ مٸندەتٸ بولادى, قارعام. ٶزٸڭ دە ٷلكەندەردٸ كٶرگەندە سٶيت! بۇل – جالپى ەلدٸڭ تەربيەسٸ… دەستٷر! ونىڭ ٷستٸنە, ەجەڭ جاقسى ادام بولعاسىن, تٸپتٸ ەرەكشە سىيلايدى-داعى بەرٸ… – دەگەن ول.
«ەجەڭ جاقسى ادام بولعاسىن!»…
كەسەك ەجەم شىنىندا نەسٸمەن «جاقسى ادام» ەكەنٸن ۇعاتىن شاما – ول كەزدە مەندە جوق. بەرٸ-بەرٸن كەيٸن ەستٸپ, كەيٸنٸرەك ۇقتىق قوي…
بٸزدٸڭ اعايىن ول كٸسٸنٸ بٸز كٶرگەن كەزدەن كٶپ بۇرىن, تٷۋ ەرتەدەن سىيلايدى ەكەن! ٶيتكەنٸ كەسەك ەجەمنٸڭ وتاعاسى جانباي دەگەن كٸسٸ – توقسانباي بابامىزدان تاراعان التى ۇلدىڭ نە ەڭ ٷلكەنٸ ەمەس, نە ەڭ كٸشٸسٸ ەمەستٸگٸنە قاراماستان, قارا شاڭىراق ناق وسى كەسەك ەجەمٸزدٸڭ ارقاسىندا, ونىڭ وتاعاسى جانباي ۇرپاقتارىندا قالىپتى.
ولاي بولاتىنى – الدىنداعى اعالارى دا, كەيٸنگٸ ٸنٸلەرٸ دە جانبايدان بۇرىن دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتكەندە, سول جانبايدىڭ ٶزٸ – نەبەرٸ ەلۋ تٶرت-اق جىل عۇمىر كەشٸپ, بۇل دا مارقۇم بولعان. سوندا باس كٶتەرەر ەر ازاماتتارىنان تٷگەل ايرىلعان توقسانباي ەۋلەتٸنٸڭ بەرەكەسٸن قاشىرماي, ەيەل دە بولسا بەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, تٸزگٸندٸ قاتتى ۇستاپ وتىرعان – وسى كەسەك ەجەمٸز بولىپتى.
قاي زاماندا دا ەر بولسىن, ەيەل بولسىن, اعايىنعا باس بولعان كٸسٸ – بەرەكە باسى عوي… بٸرگە تۋعان التى جٸگٸتتٸڭ بەرٸ باقيلىق بولعان سوڭ, سولاردىڭ جەسٸر قالعان ەيەلدەرٸ مەن جەتٸم قالعان بالا-شاعالارىنىڭ بٷكٸل جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ٶز موينىنا العان ەجەمٸز, ەۋلەتتٸڭ بٸردە-بٸر جەتٸمٸ مەن جەسٸرٸن ەشكٸمگە جەۋتەڭكٶز ەتپەي, ەڭسەسٸن تٷسٸرمەي, جاقىن-جۋىقتىڭ قاي-قايسىسىنا دا ٶزٸنٸڭ مەيٸرٸمٸمەن, ەدٸلدٸگٸمەن, كەيدە تٸپتٸ قاتالدىعىمەن توپ جازدىرماي; تۋرا سٶزٸمەن دە, ادال ٸسٸمەن دە ٷلگٸ بولا جٷرٸپ, اقىرى قازاق ۇعىمىنداعى قۇت قوناتىن ورىن – كەدٸمگٸ قارا شاڭىراقتى بالاسى (جالعىز ۇلى) جۇماعاليعا ۇستاتىپتى ەيتەۋٸر.
سوسىن-اق, بٸر اتانىڭ ەۋلەتٸ مۇنىڭ اۋزىنا قاراماعاندا; مۇنىڭ يەگٸ قالاي شوشايسا, ٸس سولاي قاراي باعىت الماعاندا, قايتەدٸ!? سوسىن-اق, قاق تٶردە شىتىراداي اپپاق جاۋلىعى قاقىرايىپ وتىرىپ, ەلدٸڭ ەڭ الدىمەن ول سٶيلەمەگەندە, ول جٶن سٸلتەمەگەندە, كٸم ٷلگٸ كٶرسەتپەك?! ٶيتكەنٸ, تۇتاس ەۋلەتتٸ بىلاي قويعاندا, وسى ەۋلەتتٸڭ ەربٸر ادامىنىڭ اتىنا كٶلەڭكە تٷسٸرەر ٸس بولا قالسا, اعايىننىڭ ارىن ارلاۋعا الدىمەن كٸرٸسەتٸن دە – وسى كەسەك ەجەمٸز بولىپتى.
يە-ە! اعايىننىڭ ٷلكەندەرٸ مۇنى دا جىرداي قىلىپ ايتىپ وتىرعاندارىن كەيٸن تالاي ەستٸدٸك قوي!
…كٷللٸ توقسانبايدىڭ قارا شاڭىراعىن جالعىز ۇلى جۇماعاليعا تابىستاپ, كەسەك ەجەم: «ە, اللا! ەندٸ جەتتٸك پە, جەتٸلدٸك پە?!» دەپ وتىرعانىندا, كەشەگٸ بٸر كٷندەردەگٸ تەركٸلەۋ دەگەن پەلەدەن تالىپ شىققان; ودان كەيٸن وتىز ەكٸنٸڭ اشتىعىندا قىناداي قىرىلعان; ونان كەيٸنگٸ قۋعىن-سٷرگٸننەن جەر اسىپ, جەكەن سۋ اسىپ, جوق بوپ كەتكەن ۇرپاقتان قالعان توقسانباي ەۋلەتٸنٸڭ جاڭا عانا جەلكٸلدەپ ٶسٸپ كەلە جاتقان بالالارى ەندٸ قاندى قىرعىن سوعىسقا ٸلٸككەندە, كەمپٸردٸڭ كٶڭٸلٸندەگٸ جالعىز مەدەۋٸ – بۇل كەزدە كٸشكەنتاي عانا «قىزىل بۇلاق» كولحوزىنا باسقارما بولۋعا جاراپ تۇرعان ٶزٸنٸڭ بٸر تٷيٸر ۇلى جۇماعالي ەكەن. «اتاسىنىڭ قارا شاڭىراعىن قولىنا تابىستادىم; قۇدايعا شٷكٸر, كەلٸن تٷسٸرٸپ, نەمەرە سٷيدٸم!» دەپ كەمپٸردٸڭ ەڭسەسٸ ەندٸ كٶتەرٸلٸپ وتىرعاندا, سوعىسقا الدىڭعى لەكتە كەتكەن ازاماتتاردان قارا قاعاز قاپتاپ; اعايىن-تۋىستىڭ, جەڭگەلەرٸ مەن كەلٸندەرٸنٸڭ قارا جامىلىپ, زار قاقساپ قالعاندارىنا جٷرەگٸ شىداماعان جالعىز ۇلى جۇماعالي, – بۇرىن برونمەن قالىپ جٷرگەن باسقارما جۇماعالي, – اۋدان ەستٸسە, تاعى دا برونمەن الىپ قالادى دەپ, تٷۋ تەمٸر قالاسىنداعى ەسكەري كوميسسارياتقا ٶزٸ تٸكەلەي بارىپ, ەشكٸمگە ايتپاستان ەسكەرگە كەتٸپ قالىپتى.
قايران ازامات-اي… دەم تارتتى ما ەكەن, قان تارتتى ما ەكەن, قۇداي بٸلسٸن!
ٷي-ٸشٸنە, اناسى مەن ەيەلٸنە دە ايتپاي, جۇماعالي سوعىسقا كەتٸپ قالعانىن ەستٸگەندە, كەسەك ەجەمٸز بٸر اۋىز سٶز ايتپاستان, سازارىپ وتىرىپ قالدى دەسەدٸ… نەعىلسا دا, ەيتەۋٸر جىلاۋىق كٶپ قاتىنداردىڭ بٸرٸ قۇساپ كٶز جاسىن كٶل قىلماي, ٶر باسىن تٸك ۇستاپ, ەشكٸمگە سىر بەرمەگەن. ايتۋشىلارعا قاراعاندا, كەشەگٸ باسقارمانىڭ ەيەلٸ نازىم شەشەمٸز كەمپٸردەن قورقىپ جىلاي دا الماي, كولحوزدىڭ بۇزاۋىن باعىپ جٷرٸپ ٷنسٸز ەگٸلەدٸ ەكەن.
سٶيتٸپ جٷرگەندە, قىرىق تٶرتٸنشٸ جىلى كٷزدٸگٷنٸ نازىم شەشەمٸزدٸڭ باعىمىنداعى بٸر بۇزاۋى جوعالادى عوي. تٶڭٸرەكتٸ تٷگەل شارلاپ, بۇزاۋدىڭ ٶزٸن تابا الماسا دا, ەلدەبٸرەۋلەردٸڭ ونى ۇستاپ كەتكەن ٸزٸ شىعىپ, ٸزدەۋ باستالادى.
اۋداننان دا, سول كەزدە «تۋف» دەگەندە تٷكٸرٸگٸ جەرگە تٷسپەي تۇرعان ميليتسييا بەكتۇر شىعىپ, جەر شولىپ جٷرگەندە, «قىزىل بۇلاقتىڭ» جەلكەسٸندەگٸ «ەگٸندٸ بۇلاق»-تىڭ سايىنان سىزدىقتاپ شىعىپ جاتقان تٷتٸن يٸسٸن سەزٸپ قالىپ, اۋىلداعى ەكٸ-ٷش شال مەن تٶرت-بەس قاتىن-قالاشتى ەرتٸپ كەپ, ەلگٸ جەردٸ قورشاسا, وسىدان ٷش جىلداي بۇرىن بۋگۋرۋسلانداعى ەسكەري دايىندىق بٶلٸمٸنەن قاشىپ, سودان بەرٸ ۇستاتپاي جٷرگەن – مىنا كٶرشٸ «قاراتاس»-تىڭ كٸسٸلەرٸ بوراشباي مەن سەلٸمباي دەگەن دەزەرتيرلەر ەكەن. بۇزاۋدى دا سولار ۇرلاپ, سويىپ العان.
ول ۋاقىتتا جۇرت بٸر توستاعان بيداي ٷشٸن اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ, كەمٸ يتجەككەنگە ايدالىپ جاتقان كەز. ال, ەندٸ كولحوزدىڭ بالىقتاي بىلقىلداعان سەمٸز بۇزاۋىن جوعالتۋدىڭ جازاسى قانداي بولاتىنىن كٶزگە ەلەستەتۋ تٸپتٸ قيىن. ونىڭ ٷستٸنە, بۇزاۋ باقتاشىسى – كٷنٸ كەشەگٸ باسقارمانىڭ قاتىنى نازىم سونى ٶزٸ سويىپ العان بولۋ كەرەك دەپ, ەلدەبٸرەۋلەر پىش-پىش ٶسەك ٶربٸتە باستاسا كەرەك.
باسقاسى – باسقا عوي, سوعان جانى كٷيٸپ, ٶرتەنەردەي بولىپ جٷرگەن كەسەك كەمپٸردٸڭ كەلٸنٸ نازىم شەشەمٸز, بوراشباي مەن سەلٸمبايدى ايىرمەن تٷيرەپ, جارىپ تاستاي جازداپتى دەسەدٸ. ميليتسييا بەكتۇر: «بۇل – ساموسوت! ساموسوت! ساماسوت جاساۋعا بولمايدى, قاتىن جولداستار!» دەپ ايقايلاپ جٷرٸپ, ەرەڭ باسسا كەرەك.
ەرتەسٸنە, قاسىنا سەرٸكتٸككە كولحوزشى قالدىعۇلدى الىپ, بەكتۇر-ميليتسييا ەلگٸلەردٸ اۋدانعا ايداپ ەكەتپەككە كولحوز كەڭسەسٸنٸڭ الدىندا تۇرعاندا, ٷستٸندە ۇزىن قاپتاما شاپان, باسىندا قارقاراداي بيٸك اق جاۋلىق, قولىندا جٷن تٷتەتٸن ساباۋ… تٸپ-تٸك, ۇزىن بويلى كەسەك كەمپٸر وسى جەرگە كەلسە, سەلٸمباي دەگەندٸ تانىمايدى ەكەن, بٸراق بوراشباي كٶزٸنە وتتاي باسىلىپتى. سول-اق ەكەن, كەسەك كەمپٸردٸڭ قانتالاعان جانارىنا جاس تولىپ, ەجەمٸزدٸ ول دا تانىعاننان-اق, بۇقپانتايلاي بەرگەن بوراشبايدى كەمپٸر قولىنا ۇستاي كەلگەن ساباۋمەن جون ارقادان ەكٸ رەت تارتىپ-تارتىپ جٸبەردٸ دەسەدٸ كٶرگەندەر.
– جاقسىدان تۋعان – جامان يت! – دەپتٸ اقىرىپ. – ەكەڭ – وتىز بٸرٸنشٸ جىلى اشتان قىرىلعالى وتىرعان ەلدٸ باستاپ, ەڭ بولماسا قاتىن-بالا قاراقالپاق پەن ٶزبەكتٸڭ جٷگەرٸسٸنٸڭ نانىنا جەتٸپ امان قالسىن دەپ, باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, بەسقالاعا تارتقاندا, «ساباتاجشى» دەپ سەبەت اتىپ تاستاعان, بەلگٸلٸ ازامات بەگەي ەدٸ. ەسكەردەن قاشساڭ, ەكەڭدٸ ٶلتٸرگەن سەبەتتە كەگٸڭ بار شىعار! «قاي جاقسىلىعى ٷشٸن قانىمدى تٶگٸپ, قورعايمىن وسىنى!» دەگەن شىعارسىڭ. جارايدى! ال, ەندٸ بٸر-بٸر جەتٸمەكپەن جەسٸر قالعان قاتىنداردىڭ كٶز جاسىنان قالاي قورىقپادىڭ, يت!? بٸر بۇزاۋ جوق بولعانى ٷشٸن, بٸر كەلٸن ەرتەڭ تەمٸر توردىڭ ارجاعىندا شٸرٸسە, ارتىندا قالعان مىنا مەن قۇساعان كەمپٸر مەن جۇماعاليدان قالعان جالعىز ۇل سەكٸلدٸلەردٸڭ تٸرلٸگٸ نە بولاتىنىن نەگە ويلامادىڭ, ا?
سوعان دا ميىڭ جەتپەدٸ مە?!
بار! اق-قاراڭدى قۇداي ايىرار! تەك ەسٸڭدە بولسىن, تاياقتى ەسكەردەن قاشقانىڭ ٷشٸن جەگەن جوقسىڭ; ٶزٸ جٷدەۋ جەتٸم-جەسٸرلەردٸڭ كٶڭٸلدەرٸن جەر عىپ باسقانىڭ ٷشٸن جەدٸڭ! ۇمىتپا وسىنى… – دەپتٸ دە, ارتىق سٶز ايتپاستان, ٷيٸنە قايتىپ كەتٸپتٸ.
* * *
ايتا بەرسە, ەڭگٸمە سوزىلا بەرەدٸ عوي!
…ەجەم مارقۇمدى ەكٸ كٷننەن كەيٸن «كەمەر شيدەگٸ» ٶزٸمٸزدٸڭ اعايىننىڭ قاۋىمىنا قويىپ كەلگەن سوڭ, – (ول كەزدە بٸزدٸڭ اۋىلدا رەستوران, اسحانا دەگەندەر اتىمەن جوق), – نەمەرەسٸ تۇرعالي باۋىرىمىز ساداقاعا جيىلعان ەلدٸ كٶرشٸ اعايىنداردىڭ ٷيلەرٸنە ون بەس-جيىرمادان بٶلٸپ, اس بەرگەن.
سونداي ٷيلەردٸڭ بٸرٸندە جۇرت شايعا ەندٸ باس قويا بەرگەن كەز ەدٸ…
– اي, جاماعات! – دەگەن بٸرەۋدٸڭ قارلىعىڭقى داۋسى جۇرتتى جالت قاراتتى.
ٸشكەلٸ وتىرعان كەسەلەرٸن بٸرەۋلەر اۋىزدارىنا اپارا بەرٸپ توقتاتسا, ەندٸ بٸرەۋلەر الدارىنا الا بەرگەن شىنىاياقتارىن داستارحان شەتٸنە قويىپ, كٸدٸرٸپ قالدى.
– اي, جاماعات! – دەدٸ تاعى, ساقالى سەلدٸرلەۋ بولعانمەن, سارعىش مۇرتى دەلديگەن بٸر ەگدە كٸسٸ قايتالاپ. – بٷگٸن سەندەر قانداي ادامدى جٶنەلتٸپ كەپ وتىرعاندارىڭدى بٸلەمٸسٸڭدەر?
«بۇل كٸسٸ نە ايتقىسى كەلٸپ وتىر?» دەگەندەي, جۇرت اڭتارىلىپ قالعان.
– ەرينە… – دەدٸ ەلگٸ كٸسٸ, – وسى اۋىلداعى ەڭ كٶپ جاساعان كەرٸنٸ – مىنا تۇرعاليدىڭ توقسانعا تاقاعان ەجەسٸن قويىپ كەلدٸك دەپ وتىرعان شىعارسىڭدار. دۇرىس ولارىڭ دا…
بٸراق بۇل كەمپٸر – تۇرعاليدىڭ عانا ەجەسٸ ەمەس, وسى تٶڭٸرەكتەگٸ ەلدٸڭ قاي-قايسىسىنا دا انا بولۋعا ەبدەن لايىق ادام ەدٸ.
مىنا وتىرعان مەنٸ, – جامان قويشى شالدى, – بٸرٸڭ بٸلسەڭدەر, بٸرٸڭ بٸلمەيتٸن شىعارسىڭدار. بٸراق بٸلمەيتٸندەرٸڭ دە قۇلاعدار بولۋلارىڭ ەبدەن مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ بٸز بار, باسقالار بار, سوعىس كەزٸندە ەرتٷرلٸ سەبەپپەن «قاشقىن» اتالعانداردى وسى كٷنٸ جۇرت اڭىز عىپ ايتاتىن بولىپتى عوي.
اڭىز قىلار ەشتەڭەمٸز جوق بولسا دا, اڭىز ەتسەڭٸزدەر, سول اڭىز قىلعان قاشقىندارىڭىزدىڭ بٸرٸ – مىنا الدارىڭدا وتىرعان مەن – بوراشباي بولام!..
جۇرت, ەسٸرەسە جاستار جاعى, اڭىرىپ قالعان. ەيتسە دە:
– وي, بورەكە, كەيٸن تۋعان بٸر-جار بالا بولماسا, ٶزگە جۇرت سٸزدٸ بٸلەتٸن شىعار…
– «باندى» بوراشبايدى بٸز تٷگٸل, بٷكٸل اۋدان بٸلمەي مە?! ونىڭ نەسٸن دابىرايتىپ وتىرسىڭ?! – دەپ, ەر جەردەن ناعاشىلى-جيەندٸ, جەزدەلٸ-بالدىزدى بٸرەۋلەر قاعىتا باستاپ ەدٸ…
–يە, ەندٸ قازٸر نە دەسەڭدەر دە, سەندەردٸكٸ راۋا عوي! بٸراق… مەنٸڭ ايتپاعىم – مٷلدە باسقا ەدٸ. مىنا ٶزدەرٸڭ جاڭا عانا باقيلىق مەكەنٸنە قويىپ كەلگەن جارىقتىق كەسەك كەمپٸر مەنٸڭ قايتادان ەل قاتارىنا قوسىلۋىما قالايشا ىقپال ەتكەن ادام ەكەنٸن ايتپاق ەم… – دەگەن بوراشباي, سەل كٸدٸرٸپ بارىپ, ەلگٸندە بٸز بايانداعان تاريحتى باستان-اياق قايتا سايراسىن-اي!..
سايراي كەلە:
– اقىرى… ۇستالدىق! – دەدٸ ول بٸر كەزدە. – ۇستالعان سوڭ, ەرينە, سوتتالدىق! سٸبٸرگە ايدالدىق اعاش كەسۋگە… ٷسٸدٸك, توڭدىق! اشىقتىق, اۋىردىق. ٶلٸپ تە قالا جازداعان كەز بولدى… نە كەرەك, كٶرمەگەن ازابىمىز قالمادى! – دەدٸ جٷزٸ تٷنەرٸپ. – سونشاما قيىنشىلىق كٶرگەندە, بٸز بايعۇستى ەلگە ەسەن-ساۋ جەتكٸزگەن نە سوندا دەيسٸزدەر عوي… ەركٸمنٸڭ سەبەبٸ ەرقالاي شىعار, ال مەنٸڭ ٶزٸمدٸ امان جەتكٸزگەن – قۇي سەنٸڭدەر, قۇي سەنبەڭدەر! – وسى كەمپٸردٸڭ: «جاقسىدان تۋعان – جامان يت!» دەپ اقىرىپ كەلٸپ, جون ارقامنان ەكٸ رەت ەستەن كەتپەستەي ەتٸپ ساباۋمەن تارتىپ-تارتىپ جٸبەرگەنٸ بولدى! – دەپ, ەلدەنەگە داۋسى تارعىلدانىپ بارىپ, ەگدە كٸسٸنٸڭ يەگٸ شوشاڭداپ كەتتٸ.
شاماسى, كٶڭٸلٸ بوساپ كەتتٸ-اۋ… ەلگٸ ەزٸل-وسپاق ساپ تيىلىپ, جۇرت سٸلتٸدەي تىنىپ قالدى.
– كٸسٸنٸ ٶلتٸرەتٸن دە, ياكي ٶلٸم اۋزىنان جۇلىپ الاتىن دا – سٶز دەگەن بٸر قۇدٸرەتتٸڭ بارىن مەن ٶمٸرٸمدە بٸرٸنشٸ رەت سول كەزدە ۇقتىم! – دەدٸ بوراشباي بٸر كەزدە, جاساۋراعان كٶزٸن كٶلدەي ورامالىمەن بٸر سٷرتٸپ تاستاپ. – مەسەلەن, مەنٸڭ ٶلگەنٸم ەمەي نەمەنە ەدٸ; كەمپٸر جاي ۇرماي: – «جاقسىدان تۋعان – جامان يت» دەپ كەلٸپ, اقىرىپ ۇرعاسىن! ۇعىنا بٸلگەن كٸسٸگە, مۇنىڭ ارجاعىندا: – «ەكەڭ – اشتان قىرىلعالى وتىرعان ەلدٸڭ قاتىن-بالاسىن امان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن, باسىن بەيگەگە تٸككەن بەلگٸلٸ جاقسىنىڭ بٸرٸ بەگەي ەدٸ… سودان تۋعان سەن – نەدەن يت بولدىڭ?!» – دەگەن ساۋال جاتىر ەدٸ عوي! كەمپٸردٸڭ تاياعى ەمەس, مەنٸڭ جانىما جامان باتقان – وسى سٶز-تۇعىن.
ال ەلگە ەسەن-ساۋ جەتكەنٸم – ايدالىپ بارا جاتقاندا ٶزٸمە-ٶزٸم سەرت بەرگەم: – «ا, قۇداي! ەلگە ەسەن-ساۋ جەتەر بولسام, كٷنەمدٸ ەڭبەگٸممەن جۋىپ, وسى كەمپٸردٸڭ اياعىنا بٸر جىعىلارمىن-اۋ بارىپ!»… دەپ. سٸبٸردٸڭ سۋىعىنان دا, اۋىر جۇمىس پەن اشتىقتان دا, نەبٸر ازاپتى اۋرۋلاردان دا مەنٸ ٶلتٸرمەي امان الىپ شىققان – وسى سەرت سٶزٸم بولدى! ٶيتكەنٸ سەرتتٸ سٶزٸمدە تۇرۋ ٷشٸن, ماعان قايتكەندە دە ٶلمەۋ كەرەك ەدٸ! ەلگە امان جەتۋ كەرەك-تۇعىن. سول سٶز ٶلتٸرمەي الىپ شىقتى مەنٸ! سٷيرەتٸلٸپ بولسا دا ەلگە جەتۋگە سەپتەستٸ عوي, ەيتەۋٸر!
سەرتٸمە جەتتٸم…
كەسەك كەمپٸردٸڭ اياعىنا جىعىلىپ, كەزٸندە كەشٸرٸمٸن الدىم! كەشٸرٸم تٷگٸلٸ, سوتتى بولىپ كەلگەن سوقا باسىم سوپيىپ جٷرگەندە, وسى كٸسٸلەردٸڭ اعايىنىنىڭ قىزى نۇرسيپانى الۋعا دا بي كەمپٸر قارسى بولعان جوق. قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر سودان ٷبٸرلٸ-شٷبٸرلٸ بوپ وتىرعان جايىمىز بار.
ەگەر كەزٸندە وسى كەمپٸر سەكٸلدٸ بٸر ەستٸ كٸسٸ جولىقپاعاندا, مەن كٸم بولىپ كەتەر ەم… ەرينە, ونى بٸر قۇداي بٸلمەسە, باسقا كٸم بٸلەدٸ! – دەپ, بوراشباي تەرەڭ بٸر كٷرسٸنٸپ, داستارحاننان سەل شەگٸنٸپ وتىردى.
بٸرەۋ:
– وي, جارىقتىق-اي! جاقسىلاردىڭ جازاسى دا – بٸلە-بٸلگەنگە بٸر عيبرات ەكەن-اۋ! – دەپ قالعان.
– ە, جاقسىلار نە ايتسا دا, كەيٸنگٸلەر جاماندىقتان اۋلاق بولسىن, – دەپ ايتادى داعى, – دەپ ەكٸنشٸ بٸرەۋ قوشتاي بەرٸپ ەدٸ…
–يە-ە… – دەپ, وسى اۋىلدىڭ اۋزى ۋەلٸ كٸسٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ سٶزدٸ ٸلٸپ ەكەتتٸ. جارىقتىق, كەسەك كەمپٸر سەكٸلدٸلەر بۇ دٷنيەنٸڭ ەش كٸتابىنان ٶزدەرٸ وقىماسا دا, تٸرلٸكتٸڭ كەدۋٸلگٸ يمان مەن مەيٸرٸمگە نەگٸزدەلگەن ەدٸل زاڭىمەن ٶمٸر سٷرگەن جاندار عوي… سوندىقتان جانىنداعى جۇرتقا جاقسىلىق جاساۋدان اسقان كٸسٸلٸكتٸڭ جوقتىعىنا كەمٸل سەنٸپ ٶتكەن ادامدار عوي ولار!
يماندارى سالامات بولسىن, جارىقتىقتاردىڭ! – دەپ ەدٸ.
– يە, اللا تاعالا جاقسىلاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا يمان بايلىعىن بەرە كٶرسٸن! – دەپ, جۇرت گۋ-ۋ ەتە قالدى.
«اپىراي, تٸرلٸگٸندە تالايعا شاراپاتى تيگەن ەجەمٸز, مىنا فەنيدٸڭ جٷزٸنەن ٶتٸپ بارا جاتقاندا دا, ٶزٸنە تيەسٸلٸ يگٸ تٸلەكتٸ بۇ دٷنيەدەن ەلدەقاشان ٶتٸپ كەتكەن قانشاما جاقسى-جايساڭمەن بٶلٸسٸپ, قانشاما مارقۇمداردىڭ رۋحىن شات قىلدى ەكەن!? كٷللٸ جاماعات جاقسى-جايساڭ مٷھمين مارقۇمداردىڭ بەرٸنە اللا تاعالادان يمان بايلىعىن تٸلەدٸ عوي! شىن جاقسىنىڭ شاپاعاتى – ەكٸ دٷنيەدەگٸلەرگە دە بٸردەي! – دەۋشٸ ەدٸ ٷلكەندەر. سول راس بولعانى-اۋ, ە!? – دەپ ويلادىم مەن.
بۇلاي ويلاماسقا شارا جوق ەدٸ مەندە…
* ساماسوت – ورىستىڭ «ساموسۋد» دەگەن سٶزٸن بۇزىپ ايتۋ.
