«Jas Alash» gazetinen (13 qazan 2020 j) «Aýdarma biýrosy ma álde tamyr-tanystyq biýrosy ma?» degen maqalany oqyp shyǵyp qatty nalydym. Bir qaraǵanda, maqala «tise terekke, timese butaqqa» dep jazyla salǵandai bolyp kóringenmen, arǵy túbine bále jasyrǵan maqala bolyp shyqqan. Sondyqtan da amalsyz qolyma qalam aldym.
Men bul jerde ózim talqylaýlaryna qatysqan eki tomdyq antologiiaǵa ǵana toqtalmaqpyn.
Sol talqylaýlardy uiymdastyrǵandar: «Eki tomdyq antologiiaǵa Táýelsizdik jyldarynda ómir súrgen qalamgerlerdiń shyǵarmalary ǵana qamtyldy», – dedi. Bul ustanymǵa talqylaýǵa qatysýshylardyń birde-bireýi qarsy shyqqan joq. Óitkeni belgili bir kezeńdi ǵana qamtityn antologiialar da dúniege kelip jatady. Osy ustanymdy ustanǵan qurastyrýshylar, máselen, poeziia antologiiasyn Qadyr Myrzaliev, Tumanbai Moldaǵaliev, Oljas Súleimenovterden bastapty. Muny bárimiz de qup aldyq. Maqala avtory eki tomdyq antologiianyń jariialanǵanyn asyǵys jasalynǵan dep tanyp, oǵan aýdarma biýrosymen birge Jazýshylar odaǵyn da kinálaidy. Shynyn aitý kerek, bul antologiialarǵa qazir Ulyqbek Esdáýlet, buryn Nurlan Orazalin basqarǵan Jazýshylar odaǵynyń eshqandai qatysy joq. Shamasy, buǵan aýdarma biýrosynyń ózi bastamashy bolǵan bolý kerek. Árine, qurastyrýǵa belgili qalamgerler tartylǵan shyǵar. Birden aita keteiin, bul rette aýdarma biýrosyna eshqandai da kinárat taǵa almaimyn. Óitkeni antologiiaǵa kirgen avtorlar óte bir talǵampazdyqpen tańdap alynǵan. Olarǵa bizdiń alǵystan basqa aitarymyz joq.
Myrza Kenje óziniń maqalasynda: «Antologiia jan-jaqty talqylaýlardan ótpedi», – dep nalidy. Men, óz basym qanshama antologiialardyń jaryq kórgenine kýá bolyp kele jatyrmyn. Solardyń birde-bireýi jurtshylyq talqylaýynan ótken emes. Óitkeni antologiiaǵa kiretin shyǵarmalar – kezinde jurtshylyqtan joǵary baǵasyn alǵan shyǵarmalar. Eń bolmasa, maqala avtory osyny bilýi kerek qoi. Osy bir qaǵidany bilmegendikten de Myrza Kenje: «Antologiia «dúbára-dúmbilez» kúiinde dúnie júzine taralyp kete berdi», – dep soǵady. «Bilmegen ý ishedi» degen osy. Degenmen biz, «bálkim, aǵattyq ta bar shyǵar» dep antologiiany qarap shyqtyq. Deni derlik - talai ret ýaqyt suryptaýlarynan ótken belgili shyǵarmalar. Baǵasyn kezinde alǵan ondai shyǵarmalardy taǵy da talqylap jatýdyń qajeti qansha? Olai bolsa, Myrza Kenjeniń olardy «dúbára-dúmbilez» dep soǵýyna jol bolsyn!
Maqala avtorynyń «dúbára-dúmbilez» dep sógýine de, talqylanbady dep kinarat taǵýyna da taǵy bir jaýap bar. Máselen, osy bir igilikti sharýany abyroimen atqarýǵa sol kezde Prezident apparatynda jumys isteitin Aida Balaeva men Raýan Kenjehanuly avtorlarmen áldeneshe talqylaýlar ótkizýmen birge shet elderden aýdarmashylardy da shaqyryp, bizdermen, iaǵni avtorlarmen kezdestirip, seminarlar uiymdastyrdy. Olarmen pikirlestik, sóilestik. Men, óz basym aýdarmashylar arqyly aǵylshyndarmen, ispandyqtarmen, frantsýzdarmen áńgime-dúken qurdym. Taǵy da aita ketetin jaǵdai – Aida Balaeva men Raýan Kenjehanuly, gazetterden de oqydyq, teledidarlardan da kórip otyrdyq, birqatar shetelderge shyǵyp, ondaǵy baspagerlermen tikelei jumys istedi. Bulardyń bári – kóre bilgen adamǵa úlken eńbek. Al kórmes – túieni de kórmes. Osyndai qyrýar jumystar atqarǵan, antologiiany dúniege keltirgen adamdarǵa alǵys aitýdyń ornyna olardy kinálaýymyz uiat-aq.
Árine, solai bola tura, ol antologiialardyń da kemshin tustary bar shyǵar. Tyrnaq astynan kir izdeseń, qai jumystan da kemshilik tabýǵa bolady. Biraq óz basym, ospadarlyq deitindei badyraiyp kózge túsip turǵan ondai kemshilikterdi kórgen joqpyn. Al aýdarma sapasyna baǵa berý Myrza Kenjeniń qolynan kelmese, meniń qolymnan kelmeidi. Óitkeni men orysshasy bolmasa aǵylshyn, qytai, ispan, arab, frantsýz tilderin bilmeimin. Biletinim, bul sharýa, taǵy da qaitalap aitamyn, úlken rýhani igilikti is boldy.
Maqalamnyń bas jaǵynda Myrza Kenjeniń bul maqalasynyń arǵy túbinde bir bále jasyrynyp jatyr dep edim, endi soǵan keleiik. Myrza Kenje: «Ońbaǵan ospadarlyqty «Qazirgi qazaq prozasy men poeziiasy antologiiasynan da baiqadyq. Qos antologiiaǵa barlyǵy 61 avtor engizilipti. Prozadan – 30, poeziiadan – 31. Prozaikterdiń jartysy (15 avtor), aqyndardyń jartysynan kóbi (16 avtor) orta júz ókilderinen iriktelipti. Osy arada eriksizden osy shyǵarylymǵa jaýapty tulǵalardyń da orta júz ókili ekenin eske alasyń. Tizimdi iriktep, shyǵarmalardy aýdarý isimen ainalysqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Tólegen Aibergenov, Muqaǵali Maqataev, Berdibek Soqpaqbaev, Táken Álimqulov, Ospanhan Áýbákirov, Jumatai Jaqypbaev, t. b. kóptegen klassik sańlaqtardy «umyt qaldyrǵan», bálkim, qasaqana engizilmegen», – dep ilik izdeidi. Bul – báleli, jalaly sózder. Endi, mine, qazaqty bólip, bir-birine qarsy qoiatyn soraqylyqqa da jettik. Jetisken ekenbiz!
Sózimizdiń basynda aityp ótkenimizdei, bul antologiialarǵa tek Táýelsizdik jyldary ómir súrgen qalamgerler ǵana kirgizilgen degenbiz. Al Tólegen Aibergenov, Muqaǵali Maqataev, Berdibek Soqpaqbaev, Táken Álimqulov, Ospanhan Áýbákirov, Jumatai Jaqypbaevtar Táýelsizdikten buryn dúnieden ótip ketkender ǵoi.
Oipyrmai, buryn, ádebiette «mynaý orta júz, mynaý uly júz, al mynaý kishi júz» degen úrdis joq edi. Máselen, aitýly alpysynshy jyldary shyqqan ataqty aqyndar týraly aitqanda Muqaǵali Maqataev, Tumanbai Moldaǵaliev, Qadyr Myrzaliev, Jumeken Nájimedenov, Tólegen Aibergenov dep jazýshy edik. Áli de jaza beremiz. Men de jazdym. Biraq birde-bir ret bul aqyndardyń ishinde nege orta júzdiń ókili joq degen sózdi estimep edik. Endi, mine, Táýelsizdik alyp, birtutas el bolamyz degende estip otyrmyz.
Esime taǵy bir tarihi oqiǵa túsip otyr. Muhtar Áýezov naýqastanyp aýrýhanada jatqanda, ómiriniń sońǵy sátinde sońynan erip kele jatqan inilerine, Tahaýi Ahtanovqa, Ábdijámil Nurpeiisovke, Zeinolla Qabdolovqa, Safýan Shaimerdenovke hat jazǵanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Sol kezde de, keiin de Muhańnyń osy tizimine orta júzden bir-aq adam, uly júzden eshkim kirmegen degen kústanaýlardy estimep edik. Endi, Áýezovti de kinálaityndar shyǵar ma eken… Ondai kezde Áýezovtiń «Qily kezeńdi» jazǵanyn da eske almaidy-aý…
Bul mysaldardy ne úshin keltirip otyrmyn? Aitaiyn degenim, ádebiettiń bir kezeńinde batystan, ekinshi kezeńinde shyǵystan, úshinshi kezeńinde tústikten nemese teristikten ártúrli quramda talanttar ádebietke qosylyp jatady. Birde bir óńirden az, bir óńirden kóp. Al kelesi joly kerisinshe. Bul – eshqandai zań men erejeńe baǵynbaityn qalyptasqan jaǵdai. Muhtar Áýezovtiń kezinde de, alpysynshy jyldarda da solai bolǵan. Mine, osyndai qubylmaly, ártúrli quramda bolatyn jaǵdaidy, ókinishke qarai, maqala avtory oiyna da almapty-aý…
Ne bolǵanda da, bul maqalanyń osyndai kisápir bálelikpen jazylǵanyn kórip otyryp janym aýyrdy. Qudai-aý, qai jolǵa túsip bara jatyrmyz?.. Janym aýyrmai qaitsin, men on toǵyz jasymda Túrkistannan Almatyǵa kelip ádebietimizdiń úlken aqsaqaly Ábý Sársenbaevqa jolyǵyp, óleńderimdi kórsetkende, meni birden Sherhan Murtaza basqaratyn «Leninshil jas» gazetine alyp baryp edi. Bólim meńgerýshisi Ábish Kekilbaev eken. Bar-joǵy eki-úsh kúnniń ishinde sát saparmen óleńderim jariialanyp edi. Olardyń eshqaisysy da menen júzimdi de, rýymdy da suraǵan emes. Sonan keiin de men Sherhan, Ábish aǵalardan kóp qamqorlyq kórdim. Osy eki alyp aǵamyz jalǵyz maǵan ǵana emes, talai-talai qazaqtyń atpal azamattaryn qoldap, qoltyǵynan demegen. Ábish aǵamyz arǵy-bergi qazaqtyń jaisań perzentteri haqynda esse-tolǵaýlar jazsa, al Sherhan aǵamyz qanshama talanttardyń kózin ashty. Olar «mynaý – batys, mynaý – shyǵys, mynaý – teriskei, mynaý – tústik» degen joq. Bárin de qazaqtyń balasy dep bildi. Endi, mine, baqaishaǵymyzǵa deiin sanaityn pysyqai pasyqtar shyǵypty.
Búite bersek, bara-bara tólqujatymyzǵa qai júz ekenimizdi jazdyratyn shyǵarmyz. Qudai saqtasyn!
Álginde aityp ótkendei, bul maqala – aǵaiyn arasyna iritki salý…
Abailaiyq, aǵaiyn!
Temirhan Medetbek,
"Qazaq ádebieti", № 41 (23 qazan, 2020 jyl)
