«جاس الاش» گازەتٸنەن (13 قازان 2020 ج) «اۋدارما بيۋروسى ما ەلدە تامىر-تانىستىق بيۋروسى ما?» دەگەن ماقالانى وقىپ شىعىپ قاتتى نالىدىم. بٸر قاراعاندا, ماقالا «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەپ جازىلا سالعانداي بولىپ كٶرٸنگەنمەن, ارعى تٷبٸنە بەلە جاسىرعان ماقالا بولىپ شىققان. سوندىقتان دا امالسىز قولىما قالام الدىم.
مەن بۇل جەردە ٶزٸم تالقىلاۋلارىنا قاتىسقان ەكٸ تومدىق انتولوگيياعا عانا توقتالماقپىن.
سول تالقىلاۋلاردى ۇيىمداستىرعاندار: «ەكٸ تومدىق انتولوگيياعا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ٶمٸر سٷرگەن قالامگەرلەردٸڭ شىعارمالارى عانا قامتىلدى», – دەدٸ. بۇل ۇستانىمعا تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ قارسى شىققان جوق. ٶيتكەنٸ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدٸ عانا قامتيتىن انتولوگييالار دا دٷنيەگە كەلٸپ جاتادى. وسى ۇستانىمدى ۇستانعان قۇراستىرۋشىلار, مەسەلەن, پوەزييا انتولوگيياسىن قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ولجاس سٷلەيمەنوۆتەردەن باستاپتى. مۇنى بەرٸمٸز دە قۇپ الدىق. ماقالا اۆتورى ەكٸ تومدىق انتولوگييانىڭ جارييالانعانىن اسىعىس جاسالىنعان دەپ تانىپ, وعان اۋدارما بيۋروسىمەن بٸرگە جازۋشىلار وداعىن دا كٸنەلايدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل انتولوگييالارعا قازٸر ۇلىقبەك ەسدەۋلەت, بۇرىن نۇرلان ورازالين باسقارعان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. شاماسى, بۇعان اۋدارما بيۋروسىنىڭ ٶزٸ باستاماشى بولعان بولۋ كەرەك. ەرينە, قۇراستىرۋعا بەلگٸلٸ قالامگەرلەر تارتىلعان شىعار. بٸردەن ايتا كەتەيٸن, بۇل رەتتە اۋدارما بيۋروسىنا ەشقانداي دا كٸنەرات تاعا المايمىن. ٶيتكەنٸ انتولوگيياعا كٸرگەن اۆتورلار ٶتە بٸر تالعامپازدىقپەن تاڭداپ الىنعان. ولارعا بٸزدٸڭ العىستان باسقا ايتارىمىز جوق.
مىرزا كەنجە ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا: «انتولوگييا جان-جاقتى تالقىلاۋلاردان ٶتپەدٸ», – دەپ ناليدى. مەن, ٶز باسىم قانشاما انتولوگييالاردىڭ جارىق كٶرگەنٸنە كۋە بولىپ كەلە جاتىرمىن. سولاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ جۇرتشىلىق تالقىلاۋىنان ٶتكەن ەمەس. ٶيتكەنٸ انتولوگيياعا كٸرەتٸن شىعارمالار – كەزٸندە جۇرتشىلىقتان جوعارى باعاسىن العان شىعارمالار. ەڭ بولماسا, ماقالا اۆتورى وسىنى بٸلۋٸ كەرەك قوي. وسى بٸر قاعيدانى بٸلمەگەندٸكتەن دە مىرزا كەنجە: «انتولوگييا «دٷبەرا-دٷمبٸلەز» كٷيٸندە دٷنيە جٷزٸنە تارالىپ كەتە بەردٸ», – دەپ سوعادى. «بٸلمەگەن ۋ ٸشەدٸ» دەگەن وسى. دەگەنمەن بٸز, «بەلكٸم, اعاتتىق تا بار شىعار» دەپ انتولوگييانى قاراپ شىقتىق. دەنٸ دەرلٸك - تالاي رەت ۋاقىت سۇرىپتاۋلارىنان ٶتكەن بەلگٸلٸ شىعارمالار. باعاسىن كەزٸندە العان ونداي شىعارمالاردى تاعى دا تالقىلاپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ قانشا? ولاي بولسا, مىرزا كەنجەنٸڭ ولاردى «دٷبەرا-دٷمبٸلەز» دەپ سوعۋىنا جول بولسىن!
ماقالا اۆتورىنىڭ «دٷبەرا-دٷمبٸلەز» دەپ سٶگۋٸنە دە, تالقىلانبادى دەپ كٸنارات تاعۋىنا دا تاعى بٸر جاۋاپ بار. مەسەلەن, وسى بٸر يگٸلٸكتٸ شارۋانى ابىرويمەن اتقارۋعا سول كەزدە پرەزيدەنت اپپاراتىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ايدا بالاەۆا مەن راۋان كەنجەحانۇلى اۆتورلارمەن ەلدەنەشە تالقىلاۋلار ٶتكٸزۋمەن بٸرگە شەت ەلدەردەن اۋدارماشىلاردى دا شاقىرىپ, بٸزدەرمەن, ياعني اۆتورلارمەن كەزدەستٸرٸپ, سەمينارلار ۇيىمداستىردى. ولارمەن پٸكٸرلەستٸك, سٶيلەستٸك. مەن, ٶز باسىم اۋدارماشىلار ارقىلى اعىلشىندارمەن, يسپاندىقتارمەن, فرانتسۋزدارمەن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇردىم. تاعى دا ايتا كەتەتٸن جاعداي – ايدا بالاەۆا مەن راۋان كەنجەحانۇلى, گازەتتەردەن دە وقىدىق, تەلەديدارلاردان دا كٶرٸپ وتىردىق, بٸرقاتار شەتەلدەرگە شىعىپ, ونداعى باسپاگەرلەرمەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەدٸ. بۇلاردىڭ بەرٸ – كٶرە بٸلگەن ادامعا ٷلكەن ەڭبەك. ال كٶرمەس – تٷيەنٸ دە كٶرمەس. وسىنداي قىرۋار جۇمىستار اتقارعان, انتولوگييانى دٷنيەگە كەلتٸرگەن ادامدارعا العىس ايتۋدىڭ ورنىنا ولاردى كٸنەلاۋىمىز ۇيات-اق.
ەرينە, سولاي بولا تۇرا, ول انتولوگييالاردىڭ دا كەمشٸن تۇستارى بار شىعار. تىرناق استىنان كٸر ٸزدەسەڭ, قاي جۇمىستان دا كەمشٸلٸك تابۋعا بولادى. بٸراق ٶز باسىم, وسپادارلىق دەيتٸندەي بادىرايىپ كٶزگە تٷسٸپ تۇرعان ونداي كەمشٸلٸكتەردٸ كٶرگەن جوقپىن. ال اۋدارما ساپاسىنا باعا بەرۋ مىرزا كەنجەنٸڭ قولىنان كەلمەسە, مەنٸڭ قولىمنان كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ مەن ورىسشاسى بولماسا اعىلشىن, قىتاي, يسپان, اراب, فرانتسۋز تٸلدەرٸن بٸلمەيمٸن. بٸلەتٸنٸم, بۇل شارۋا, تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ٷلكەن رۋحاني يگٸلٸكتٸ ٸس بولدى.
ماقالامنىڭ باس جاعىندا مىرزا كەنجەنٸڭ بۇل ماقالاسىنىڭ ارعى تٷبٸندە بٸر بەلە جاسىرىنىپ جاتىر دەپ ەدٸم, ەندٸ سوعان كەلەيٸك. مىرزا كەنجە: «وڭباعان وسپادارلىقتى «قازٸرگٸ قازاق پروزاسى مەن پوەزيياسى انتولوگيياسىنان دا بايقادىق. قوس انتولوگيياعا بارلىعى 61 اۆتور ەنگٸزٸلٸپتٸ. پروزادان – 30, پوەزييادان – 31. پروزايكتەردٸڭ جارتىسى (15 اۆتور), اقىنداردىڭ جارتىسىنان كٶبٸ (16 اۆتور) ورتا جٷز ٶكٸلدەرٸنەن ٸرٸكتەلٸپتٸ. وسى ارادا ەرٸكسٸزدەن وسى شىعارىلىمعا جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ دا ورتا جٷز ٶكٸلٸ ەكەنٸن ەسكە الاسىڭ. تٸزٸمدٸ ٸرٸكتەپ, شىعارمالاردى اۋدارۋ ٸسٸمەن اينالىسقان قازاقستان جازۋشىلار وداعى تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, بەردٸبەك سوقپاقباەۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, وسپانحان ەۋبەكٸروۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆ, ت. ب. كٶپتەگەن كلاسسيك ساڭلاقتاردى «ۇمىت قالدىرعان», بەلكٸم, قاساقانا ەنگٸزٸلمەگەن», – دەپ ٸلٸك ٸزدەيدٸ. بۇل – بەلەلٸ, جالالى سٶزدەر. ەندٸ, مٸنە, قازاقتى بٶلٸپ, بٸر-بٸرٸنە قارسى قوياتىن سوراقىلىققا دا جەتتٸك. جەتٸسكەن ەكەنبٸز!
سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, بۇل انتولوگييالارعا تەك تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن قالامگەرلەر عانا كٸرگٸزٸلگەن دەگەنبٸز. ال تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, بەردٸبەك سوقپاقباەۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, وسپانحان ەۋبەكٸروۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆتار تەۋەلسٸزدٸكتەن بۇرىن دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتكەندەر عوي.
ويپىرماي, بۇرىن, ەدەبيەتتە «مىناۋ ورتا جٷز, مىناۋ ۇلى جٷز, ال مىناۋ كٸشٸ جٷز» دەگەن ٷردٸس جوق ەدٸ. مەسەلەن, ايتۋلى الپىسىنشى جىلدارى شىققان اتاقتى اقىندار تۋرالى ايتقاندا مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ, تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ دەپ جازۋشى ەدٸك. ەلٸ دە جازا بەرەمٸز. مەن دە جازدىم. بٸراق بٸردە-بٸر رەت بۇل اقىنداردىڭ ٸشٸندە نەگە ورتا جٷزدٸڭ ٶكٸلٸ جوق دەگەن سٶزدٸ ەستٸمەپ ەدٸك. ەندٸ, مٸنە, تەۋەلسٸزدٸك الىپ, بٸرتۇتاس ەل بولامىز دەگەندە ەستٸپ وتىرمىز.
ەسٸمە تاعى بٸر تاريحي وقيعا تٷسٸپ وتىر. مۇحتار ەۋەزوۆ ناۋقاستانىپ اۋرۋحانادا جاتقاندا, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى سەتٸندە سوڭىنان ەرٸپ كەلە جاتقان ٸنٸلەرٸنە, تاحاۋي احتانوۆقا, ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆكە, زەينوللا قابدولوۆقا, سافۋان شايمەردەنوۆكە حات جازعانىن بەرٸمٸز جاقسى بٸلەمٸز. سول كەزدە دە, كەيٸن دە مۇحاڭنىڭ وسى تٸزٸمٸنە ورتا جٷزدەن بٸر-اق ادام, ۇلى جٷزدەن ەشكٸم كٸرمەگەن دەگەن كٷستاناۋلاردى ەستٸمەپ ەدٸك. ەندٸ, ەۋەزوۆتٸ دە كٸنەلايتىندار شىعار ما ەكەن… ونداي كەزدە ەۋەزوۆتٸڭ «قيلى كەزەڭدٸ» جازعانىن دا ەسكە المايدى-اۋ…
بۇل مىسالداردى نە ٷشٸن كەلتٸرٸپ وتىرمىن? ايتايىن دەگەنٸم, ەدەبيەتتٸڭ بٸر كەزەڭٸندە باتىستان, ەكٸنشٸ كەزەڭٸندە شىعىستان, ٷشٸنشٸ كەزەڭٸندە تٷستٸكتەن نەمەسە تەرٸستٸكتەن ەرتٷرلٸ قۇرامدا تالانتتار ەدەبيەتكە قوسىلىپ جاتادى. بٸردە بٸر ٶڭٸردەن از, بٸر ٶڭٸردەن كٶپ. ال كەلەسٸ جولى كەرٸسٸنشە. بۇل – ەشقانداي زاڭ مەن ەرەجەڭە باعىنبايتىن قالىپتاسقان جاعداي. مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كەزٸندە دە, الپىسىنشى جىلداردا دا سولاي بولعان. مٸنە, وسىنداي قۇبىلمالى, ەرتٷرلٸ قۇرامدا بولاتىن جاعدايدى, ٶكٸنٸشكە قاراي, ماقالا اۆتورى ويىنا دا الماپتى-اۋ…
نە بولعاندا دا, بۇل ماقالانىڭ وسىنداي كٸسەپٸر بەلەلٸكپەن جازىلعانىن كٶرٸپ وتىرىپ جانىم اۋىردى. قۇداي-اۋ, قاي جولعا تٷسٸپ بارا جاتىرمىز?.. جانىم اۋىرماي قايتسٸن, مەن ون توعىز جاسىمدا تٷركٸستاننان الماتىعا كەلٸپ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ٷلكەن اقساقالى ەبۋ سەرسەنباەۆقا جولىعىپ, ٶلەڭدەرٸمدٸ كٶرسەتكەندە, مەنٸ بٸردەن شەرحان مۇرتازا باسقاراتىن «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنە الىپ بارىپ ەدٸ. بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ ەبٸش كەكٸلباەۆ ەكەن. بار-جوعى ەكٸ-ٷش كٷننٸڭ ٸشٸندە سەت ساپارمەن ٶلەڭدەرٸم جارييالانىپ ەدٸ. ولاردىڭ ەشقايسىسى دا مەنەن جٷزٸمدٸ دە, رۋىمدى دا سۇراعان ەمەس. سونان كەيٸن دە مەن شەرحان, ەبٸش اعالاردان كٶپ قامقورلىق كٶردٸم. وسى ەكٸ الىپ اعامىز جالعىز ماعان عانا ەمەس, تالاي-تالاي قازاقتىڭ اتپال ازاماتتارىن قولداپ, قولتىعىنان دەمەگەن. ەبٸش اعامىز ارعى-بەرگٸ قازاقتىڭ جايساڭ پەرزەنتتەرٸ حاقىندا ەسسە-تولعاۋلار جازسا, ال شەرحان اعامىز قانشاما تالانتتاردىڭ كٶزٸن اشتى. ولار «مىناۋ – باتىس, مىناۋ – شىعىس, مىناۋ – تەرٸسكەي, مىناۋ – تٷستٸك» دەگەن جوق. بەرٸن دە قازاقتىڭ بالاسى دەپ بٸلدٸ. ەندٸ, مٸنە, باقايشاعىمىزعا دەيٸن سانايتىن پىسىقاي پاسىقتار شىعىپتى.
بٷيتە بەرسەك, بارا-بارا تٶلقۇجاتىمىزعا قاي جٷز ەكەنٸمٸزدٸ جازدىراتىن شىعارمىز. قۇداي ساقتاسىن!
ەلگٸندە ايتىپ ٶتكەندەي, بۇل ماقالا – اعايىن اراسىنا ٸرٸتكٸ سالۋ…
ابايلايىق, اعايىن!
تەمٸرحان مەدەتبەك,
"قازاق ەدەبيەتٸ", № 41 (23 قازان, 2020 جىل)
