«Adamdy taný úshin onymen jolǵa shyq» degendi qai-qaisymyz da estip óstik. Saparda júrgen az-kem ýaqytta jolserigińniń ómir jolyna, minez-qulqyna qanyǵyp, qarym-qabiletin tanisyń. Osy ustanym túrin, nysanyn ózgertip, túrli salada qoldanylady.
Bilik basyna kelgen ákimniń, ministrdiń, basqa da biik laýazym iesiniń alǵashqy úsh aidaǵy qyzmetin saralaityn «100 kún» degen mejeniń de maqsaty soǵan uqsas. Jańa basshyny biri synap, biri qýanyp, al, taǵy biri kúmándanyp qarsy alǵan halyq onyń alǵash qolǵa alǵan isterinen oi túiip, ózindik tujyrym jasaidy.
Byltyr Assambleianyń kóktemgi sessiiasynda usynylyp, Elbasynyń, qatysýshylardyń tarapynan qyzý qoldaý tapqan «Qazaqtaný» jobasy halyqqa jol tartty. Aqmola oblysynyń Býrabai aýdanynda, qasietti Abylaihan alańynda, «Egemen Qazaqstan» jazǵandai, «Qazaqtanýdyń qazyǵy qaǵylyp», tusaýy kesildi. Iaǵni, joǵarydaǵy qalypqa salsaq, jobanyń iske asyryla bastaýy óziniń 100 kúndik mejesinen ótti. Bul kezeń qalai ótti?
AQMOLADAN BASTALǴAN JOL
Jobany jurtshylyqqa tanystyrǵan Qazaqstan halqy Assambleiasy tóraǵasynyń orynbasary L.Prokopenko bul jobanyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda, qazaq mádenietin, tarihyn, filosofiiasyn, sondai-aq qazaq halqynyń qundylyqtaryn nasihattaýǵa ba-ǵyttalǵanyn atap kórsetti. Tarihqa sholý jasai otyryp, qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtaryna ainalǵan qaiyrymdylyq, keńdik, qonaqjailylyq, senim men dostyq siiaqty qasietterdi dáripteý arqyly jastardyń boiyna elge degen súiispenshilikti darytý ekenine nazar aýdartty.
Budan keiin sóz alǵan sheshender de jobanyń basty maqsaty – ulttyq qundylyqtarymyz negizinde halyq birligin odan ári nyǵaitý jáne eldegi turaqtylyqty saqtaý máselesine den qoiyp, tipti jobanyń tusaýyn kesken oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ǵosman Tóleǵul bergen batada da sol oi aishyqtaldy:
Aý, «Qazaqtaný», jas joba,
Qadamyn búgin bastaǵan,
Tusaýyń kesildi, jol bolsyn!
Buralań joldarda súrinbe,
Shyńdarǵa shyqqanda búgilme,
Oiǵa alǵan josparlar oń bolsyn!
Qyzmet etip halqyńa,
Úiretip, dástúr-saltyńa,
«Qazaqtaný», ómir súr,
Syily bolyp jalpyǵa!
«Qazaqtaný» jobasynyń bir ereksheligi – ol lektoriige qatysatyn ǵalymdar men jazýshylar, qoǵam qairatkerleri, etnosaralyq qatynas salasynyń sarapshylary, mediatorlar oblys ortalyǵynan qaitpai, óńirdegi shaǵyn qalalarǵa, eldi mekenderge, bilim ordalaryna, kásiporyndar men mekemelerge baryp, joba maqsatyn túsindiretini. Qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtaryna ainalǵan meiirimdilik, baýyrmaldyq, qinalǵanǵa qol ushyn berý, tatýlyq siiaqty qasietterdi dáripteý arqyly jastardyń boiyna osy eldiń urpaǵy ekendigine maqtanysh sezimin sińirýdi, týǵan jerge degen súiispenshilikti darytýdy maqsat etetini.
Bul maqsat Aqmola oblysynda «Qazaqstannyń qasietti geografiiasy», «Jidebaidyń juldyzdy dalasy», «Shyǵystyń rýhani kerýeni», «Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy», «Aqmola oblysynyń tarihi toponimikasy», «Rýhani jańǵyrý sheńberindegi Qazaqtaný máselesi», «Qazaqstantaný jáne qazaqtaný: uǵymdardyń araqatynasy», t.b. taqyryptar boiynsha sóilengen sózderde tereńinen qamtyldy. Bir qýanarlyǵy – halyqtyń joba maqsatyn túsinip, qabyldaǵany, sheshender sózine óz ómirlerinen mysal qosyp, aqparatty baiyta túskenderi.
Iaǵni, bul – halyq arasynan osy baǵytty dáripteitin eriktiler pýlyn jasaqtaý múmkindiginiń kórsetkishi.
QAZAQY QYZYLORDA
Jobanyń at basyn tireitin kelesi óńiri Qyzylorda oblysy ekendigin estigende, «qazaqylyqtyń qaimaǵy tunǵan jerdiń halqyna «Qazaqtaný» boiynsha ne úiretesizder?» deýshiler de tabyldy.
Bul jerde joba ataýyna ústirt qaraýshylyqty baiqaýǵa bolady. «Qazaqtanýdyń» bir ereksheligi – onyń úirete júrip, úirenetin formatynda. Iaǵni, qazaqtyń tarihy men dástúrlerin, gýmanitarlyq jáne adamgershilik qaǵidattaryn dáriptei otyryp, ushqyr zaman aǵymynyń saldarynan umytylyp bara jatqan sol qadir-qasietterimizdi jahandanǵan jastarǵa úiretý. Keńes dáýirinde týǵan ózimiz de kitaptan oqyp qana biletin salt-dástúrlerimizdi tiriltip, kórip, úirený, onyń filosofiiasyn túsiný.
Bul týraly «Aiqyn» gazetiniń bas redaktory N.Júsip: «Qazaqtaný» degen sózdi tereńine boilap oqysaq, eki maǵyna shyǵady, biri «qazaqty taný», ekinshisi – ózimizdiń qazaqtanýymyz», – dep jaqsy aitty.
Tujyrymdama boiynsha etnostar arasynda nasihat jumysyn júrgizý úshin máseleni ózimiz tereń zerttep, bilýimiz qajet. Qyzylorda saparynyń bir maqsaty sol boldy. Aitalyq, biz patshalyq imperiia «buratana», «kirgizy» dep kemsitetin ataýdan qashan qutylǵanymyzdy bilemiz be? Qyzylordalyqtar ol tarihi oqiǵanyń 1925 jyldyń 15 sáýirinde Aqmeshit qalasynda búkil Qazaqstan eńbekshileri ókilderiniń basyn qosqan Qazaq ASSR Keńesteriniń V sezinde júzege asqanyn maqtana aitady. Tap osy mártebeli jiynda «kirgiz» dep kelgen ataýdy «qazaq» dep ózgertýge, «Kirgiz Respýblikasyn» «Qazaq Respýblikasy» dep ózgertýge sheshim shyǵarylǵany qala tarihynda altyn áriptermen jazylarlyq jai.
Biyl eki ǵasyrlyq tarihi mejesine shyqqan Qyzylordanyń sońǵy jyldary erekshe kórkeiip, túlegeni birden baiqalady. Muny Assambleia Tóraǵasynyń orynbasary L.Prokopenko óz sózinde atap kórsetip, ólkede Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy jáne Prezidenttiń Bes áleýmettik bastamasyn iske asyrýda úlgi bolyp otyrǵan isterdi sanamalap ótti. Olardyń ishinde «Uly Dala eli» tarihi-tanymdyq ekspeditsiiasy, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda ótkiziletin Qaiyrymgerler men metsenattardyń forýmy da bar.
Stýdentter saraiynda ótken jalpy otyrys aldynda qazaqtyń kóne buiymdary men olardyń jańǵyrtylǵan túrleri, qolóner sheberleriniń, zergerlerdiń buiymdary qoiylǵan kórme jurt nazaryn erekshe aýdartty. Al, ǵalymdar men jazýshylar Qulbek Ergóbek, Myrzageldi Kemel, Sábi Ańsat, Kamal Álpeiisova, Nurtóre Júsip, Berik Ábdiǵaliulynyń Syr eli halqyna, ásirese, jastarǵa arnaǵan maǵynaly, tereń oily sózderin aýditoriia uiyp tyńdaǵanda, bul jaqta «sózdiń jetim» emes ekenine kóz jetkizdik.
Tústen keiin sarapshylar toptarǵa bólinip, Qorqyt Ata atyndaǵy ýniversitette, M.Mámetova atyndaǵy pedagogikalyq; gýmanitarlyq, zań jáne tehnikalyq; gýmanitarlyq-tehnikalyq kolledjderde, №5547 Áskeri bólimde, sondai-aq Shieli, Syrdariia, Qarmaqshy aýdandarynyń birqatar obektilerinde dárister oqydy.
Osy sapar barysynda bir tobymyzǵa Qorqyt Ata memo-rialdyq-arhitektýralyq keshenin kórý buiyrdy. Qupiiasy mol tulǵaǵa arnalǵan keshenniń salyný ereksheligi, avtorlary B.Ybyraev, S.Isataevtyń qiialynyń ushqyrlyǵy tańqaldyrady. Oiyma ózim jaqynda ǵana jariialaǵan ult ustazy Ahmet Baitursynuly dúniege kelgen úidiń júdeý-jadaý jaiy oraldy. Byltyr Aqtóbe oblysynyń Oiyl aýdanynda bolyp, Shyǵanaq Bersiev atamyzdyń kesenesin kórgende de kóńilim alai-dúlei bolǵan. Asqaqtaǵan eskertkishke, onyń abattandyrylǵan alqabyna qarap turyp, «Topyraǵynda týǵan ulylaryn ulyqtaýda óńir basshylary Qyrymbek Kósherbaevtan úlgi alýy kerek qoi!» dep oilaǵanym ras.
«Qazaqtaný» jobasynyń arqasynda Baiqońyrǵa at basyn tiredik. S.A.Jienqulov atyndaǵy kolledjdiń oqýshylaryna joba maqsattaryn túsindire kelip: «Bul – búgingi bilimdi shákirt, erteń bilimdi maman bolyp kelip, aspan men jerdi jalǵap jatqan búkil sharýany óz qoldaryna alatyn sizderge arnalǵan joba. Tal siiaqty adam da tamyrynan nár alady. Shyqqan tegimizdi, dástúr-saltymyzdy, tarihymyzdy bilińder, dáripteńder, kópke taratyńdar. Óitkeni, «qazaqtyń tarihynda biz uialatyndai eshteńe joq», al, maqtan etip, úlgi etetin jailar óte kóp» dedim.
Qyzylorda oblystyq assambleiasy 41 is-shara («Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy boiynsha – 3; «Týǵan jer» – 22; «Qazaqstannyń qasietti jerleri» – 8; «Jańa gýmanitarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» – 5; «Latyn álipbiine kóshý» – 3) ótkizgen eken. Qatarymyzǵa qosylǵan Ańsat Sábi Ábdiqadyruly, Aitjan Orazbaqov, Sáýlet Sahiev siiaqty zertteýshi ǵalymdardyń áleýetteri olardyń «Qazaqtaný» jobasyn da tabyspen júrgize alatynyna senim uialatty.
QAZAQTANǴAN QOSTANAI
Qostanai jaq týraly aitylsa, onyń eldi asyrap otyrǵan egini men adamdarynyń orys tildi ekendigi qatar aitylady. Jáne solai ekeni ras.
Til – seniń qandai ultqa jata-tynyńdy aiqyndaityn birden bir kórsetkish. Qysyńqylaý kóz túrki tektes aǵaiynnyń kóbinde, sol siiaqty Aziia qurlyǵyn mekendegen ulttardyń bárine derlik tán.
Kezinde Ábdilda Tájibaev atamyzdyń:
Basyma kidim aq qalpaq
Kestelep shetin qyrǵyzǵan.
Meniń de betim jap-jalpaq –
Aiyrmam qaisy qyrǵyzdan? – dep jyrlaýy da osy túr-kelbettik uq-sastyǵymyzdy bildiredi.
Sol, syrt kózge bárimiz birdei bolyp kórinetin halyqtardyń ishinde biregeiligimizdi, qazaqtyń qazaq ekenin kórsetetin ana tilmizdiń qoldanylý aiasy tarylyp ketken zamandy bastan keshken bul ólke.
«Kóp qorqytady, tereń batyrady» degen sóz teginnen aitylmaǵan. Tyń igerý, birneshe qalasynyń «Búkil odaqtyq komsomol qurylysy», «Jastar qalasy» dep jariialanýy oblysqa odaqtyń túkpir-túkpirinen ózge ult ókilderiniń aǵylyp kelip, ornyǵýyna jol ashty. Keńestik dáýirde mundaǵy qazaq halqynyń sany múlde azaiyp ketýine sebepshi bolǵan da solar.
Táýelsizdik jyldary jaǵdai óte baiaý da bolsa, jóndele bastady. Degenmen, paiyzdyq turǵydan alǵanda turǵyndarynyń shiregine ázer jetip otyrǵan, eń ásem kóshesi Leninniń atymen atalǵan qalalar áli de bar. Olardy túzetýge sanasy jańǵyrmai, sol baiaǵy keńestik, «aǵa halyqtyq» psihologiiany ustaýshy toptar kedergi keltirýde. Sondyqtan, «Qazaqtaný» tap osyndai jerlerge kerek joba.
Qazaqstan halqy Assambleiasy Tóraǵasynyń orynbasary Vitalii Iono Tvarionas bastap Qostanaiǵa kelgen toptaǵy qoǵam qairatkerleriniń, ǵalymdar men etnosaralyq qatynastar boiynsha sarapshylardyń maqsaty soǵan sáikes-ti. Ol – «Qazaqtaný» jobasy aiasynda Qazaqstan etnostaryna qazaq halqynyń salt-dástúrleri, mádenieti, ádebieti, filosofiiasy týraly tereń aqparat berý, olardy jalpyulttyq birlik pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyrýdyń, onyń qyzmet etýiniń jáne odan ári jetildirýdiń biriktirýshi negizderiniń biri retinde mańyzyn túsindirý. Jáne olar osy maqsatty iske asyrý úshin elimizdiń túkpir-túkpirinen shaqyryldy.
Iliias Omarov atyndaǵy qazaq teatrynda bastalǵan respýblikalyq lektoriide oblys ákiminiń orynbasary Marat Júndibaev óńirde «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý boiynsha jasalyp jatqan igi qadamdardan habardar etti. Jasyratyny joq, túrli etnostyq toptardyń ókilderine qazaq halqynyń tarihy, dástúrleri, mádenieti, ádebieti men óneri, tili men dini, filosofiiasy men turmys saltyn tanýyna baǵyttalǵan jumystardyń aýqymy qýantty.
Toptarǵa bólinip jumys istegen kezde ákim orynbasarynyń sózderine dálelder aldymyzdan shyǵyp otyrdy. Jergilikti faktorlar ǵalymdarǵa jańa oi salyp, isker, kásipker adamdarǵa ideia aitqyzyp, shyǵarmashyl adamdarǵa shabyt syilady. Ǵalymdar: astanalyq J.Artyqbaev «Qazaqtaný» boiynsha ata-babalar dáýirinen kelgen dástúrlerge súienetin oqý-ádistemelik qural daiyndaý kerektigin usynsa, pavlodarlyq S.Bastemirovtiń memleket tarihyndaǵy jeti ata qubylysyna bailanysty tanymdyq áńgimeleri eshkimdi beijai qaldyrmady. Qyzyljardan kelgen K.Smaiylova álemdik syn-qaterlerge bizdegidei etnosaralyq birligi myqty el ǵana tótep beretinin qadap aitty. Shyǵys qazaqstandyq G.Pýssep pen jezqazǵandyq D.Chýmakova san ultqa pana bolǵan qazaq halqyna jyr joldaryn arnady.
Rýdnyi men Lisakovsk qalalaryna, Qarabalyq aýdanyna barǵan top músheleri aýditoriianyń ziialy áńgimege sýsap qalǵandyǵyn baiqap, dáristerine bar ǵylymi-sarapshylyq áleýetterin saldy. Qatysýshylardyń belsendilikterinen, suraqtardy kóp qoiýynan tyńdaýshylardyń jańa jobaǵa degen qyzyǵýshylyǵy, al assambleianyń jergilikti uiymdary is-sharalarǵa muqiiat daiyndalǵany baiqaldy.
Rýdnyida ótken balalardy qazaqstandyq biregeilik dástúrinde damytý taqyrybyna arnalǵan kezdesý týraly N.Jamalbekova: «Ádebi sózdiń ǵajaiyp kúshi bar, al kitap oqý – órkeniettiń rýhani mádenietiniń irgetasy. Biz umytylyp bara jatqan otbasylyq kitap oqý dástúrin jańǵyrtýymyz kerek» dedi. Lisakovskiden oralǵan B.Altynbekov: «Qazaqtaný mektep qabyrǵasynan bastalýy kerek. Ómir jolyn san urpaq úlgi tutqan otandyq aǵartýshylardyń, ǵalymdardyń jetistikterin dáriptei otyryp, balalardy biikke umtyldyrýymyz kerek» deidi senimmen.
Bul oi «Qazaqtaný» jobasy sheńberinde ótken Analar keńesiniń keńeitilgen otyrysynda da aitylǵan bolatyn jáne onda eltanýshylyq tárbie ár otbasynda júrgizilýi kerektigine den qoiyldy. Erkin, jaimashýaq áńgimelesý nysanynda ótken jiynda lektorii músheleriniń sózderin jergilikti mamandar qoshtap tolyqtyryp otyrdy. Oblystyq Analar keńesiniń tóraiymy Shýshanik Vaganovna Sarkisian «ómirde jetken ár jetistigim qazaq halqynyń qoldaýynyń arqasynda» dep aǵynan jarylsa, qoǵamdyq keńestiń tóraiymy, oblystyq assambleia múshesi Aleksandra Sýslova sózin «64 jasymnyń 62 jyly qazaq jerinde ótti. Men bul dalaǵa tamyrymdy tereńge jibergen janmyn» dep bastady. Ári qarai orys tilinde Dospambet pen Qaztýǵannyń jyrlaryn oqi otyryp, osy zamanǵa iip ákep aitqan oilaryn otyrǵandar uiyp tyńdady.
Etnosaralyq tatýlyq pen birliktiń qundylyǵyn óz tájiribesi arqyly baiandap, qoǵam sanasyna áser etip júrgen mundai jandardy oblystan «Qazaqtaný» jobasyn dáripteitin pýlǵa tartýǵa bolar edi. Olar Qostanaidy qazaqtandyrý isine ǵana emes, tutastai alǵanda, Memleket basshysynyń Strategiialyq baǵdarlamalaryn iske asyrýdaǵy Assambleianyń rólin kópshilikke jetkizýge; «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń baǵyttaryn túsindirýge laiyqty úles qosary sózsiz.
Osylaisha, «Qazaqtaný» jobasy bastalǵaly ótken 100 kúnde ótken is-sharalar onyń qoǵamnyń birligin nyǵaitýǵa paidaly, tegimizdi tanyp, tanytýda nátijeli joba bolatynyn kórsetti deýge bolady.
Kamal ÁLPEIISOVA,
jazýshy
