Almatyda turyp, jumys isteitin japondar jyl saiyn qyrkúiek aiynda Raiymbek pen Rysqulov kósheleri aralyǵynda jatqan Ortalyq ziratqa jinalady. Jyl saiyn osy ýaqytta Qazaqstanǵa Japoniiadan resmi tulǵalar keledi. 1945 jyldyń 2 qyrkúieginde Japoniia Ekinshi dúniejúzilik soǵysta jeńilgenin moiyndap kapitýliatsiia týraly aktige qol qoidy. Tutqynǵa túsken júz myńdaǵan japon KSRO respýblikalaryna jóneltildi. Myńdaǵan japon sol kúii otanyna qaita almady. Qazir Almatynyń Ortalyq ziratynda 145 japon soldatynyń súiegi jatyr. Ótken aptanyń aiaǵynda Japoniia parlamentiniń depýtaty, biliktegi partiianyń beldi múshesi Hidehisa Otsýdzi myrza osy japon tutqyndarynyń rýhyna taǵzym etý úshin arnaiy keldi.
Ekonomikany qalpyna keltirýge úles qosty
AQSh 1945 jyly Hirosima men Nagasakige atom bombalaryn tastaǵan soń tamyzdyń 15-i kúni Japoniia soǵysty toqtatatynyn málimdedi. Ertesi Qytai, Ońtústik Sahalin jáne Koreiadaǵy millionnan asa japon soldaty imperatordyń buiryǵy boiynsha qarsylastarǵa berildi. Halyqaralyq kelisimge sáikes, qarýyn tastaǵan japondar otanyna qaitarylýy tiis bolatyn. Keńes Odaǵy bul talapty oryndaýǵa asyqpady. 500 myńǵa jýyq japon KSRO territoriiasyndaǵy lagerlerge jiberildi. Keńes ókimeti tutqyndardy soǵystan qiraǵan ekonomikany qalpyna keltirý jumystaryna paidalaný qajet dep tapty. 1945 jyly Qazaqstanǵa 58 900 tutqyn keldi. Negizinen Qaraǵandy, Jezqazǵan, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblystaryna taratyldy. Kei derekter boiynsha olardyń shamamen alty myńy 1945 jyldyń jeltoqsanynda Almatyǵa ákelingen. Qazaqstandaǵy japon tutqyndary jaily málimetter az. Alaida, olar artyna aitýǵa turarlyq iz qaldyrdy. Almatyda japondar Ǵylym akademiiasynyń úiin, Qabanbai batyr-Naýryzbai batyr kósheleri qiylysynda turǵan UQK ǵimaratyn, Kirov atyndaǵy mashina jasaý zaýytyn saldy. Budan basqa olar seismikalyq turǵydan óte myqty eki qabatty úiler turǵyzdy. Shamamen 1,5 jyldan keiin japondardy otanyna jóneltý bastaldy. 1949 jyldyń sońyna qarai barlyǵy ketti. Degenmen, ár qalada óz erkimen qalyp qoiǵan biren-saran japon boldy.
Almatydaǵy 3-4 jyldyń ishinde júzdegen japon baqilyq boldy. Jumystyń aýyrlyǵy, tamaqtyń nasharlyǵy, qysta kúnniń sýyqtyǵy jáne aýrý-syrqaý degendei. Kóbi týberkýlezden. 90-jyldardyń basynda Almaty turǵyny polkovnik Asqanbek Aldanazarov japondar jerlengen jerlerdi anyqtaýmen ainalysa bastady. Qazaqstanda japondar jerlengen 41 zirat tabyldy.
38 samýrai
Qala zirattaryndaǵy japondar jatqan jerlerdi kútýmen Almatynyń Salttyq qyzmet kórsetý kombinaty ainalysady. Japoniiadan taǵzym etý úshin kelgen resmi adamdardy zirat basyna aparatyn da osy mekeme. Joldy kombinat direktorynyń orynbasary Marat Ismailov bastap kele jatyr. Ol kisi Almatyǵa jerlengen japondar jóninen biraz nárse biledi eken. 90-jyldary japondar biraz súiekti qazyp, dástúr boiynsha órtep, kúlin áketipti. «Nege bárin qazyp almaǵan?» dep suradym. «38 japon Almatynyń sý irkýish qurylysyn (vodozabornye soorýjeniia) salǵan, – dedi Marat Ismailov. – Segiz aida bitirse elderine qaitarýǵa ýáde beriledi. Aitylǵan ýaqytta jumys bitedi, biraq ýáde oryndalmaidy. Yza bolǵan japondar ózderine qanjar salyp óltirgen. Harakiri rásimin jasaýǵa arnalǵan qanjar olardyń ofitserlerinde bolǵan. Aldymen sol 38 soldattyń súiegin qazyp áketti». 2003 jyly «Karavan» gazetine suhbat bergen Asqanbek Aldanazarov lagerdegi japon soldattary burynǵysha ofitserlerine baǵynǵanyn jáne ofitserlerdiń qanjar ustaǵanyn aitady. Sonymen qatar, ol suhbatta japondardyń bólek jerlengen 38 súiektiń 36-syn qazyp alǵany, taldyń astynda qalǵan eki súiekke tiispegeni týraly derek bar. Órtemes buryn japondar ár súiekti memlekettik týǵa orap alǵan. Kórip turǵan jergilikti adamdar tutqynǵa túsken soldattardyń óligine degen mundai qurmetke qatty tańdanǵan.
145 japon soldaty jatqan jer Ortalyq zirattyń shyǵys jaǵynda eken. Raiymbek kóshesinen tómen burylǵan kólik bir ǵana mashina syiatyn tar kóshemen júrdi. Oń jaǵymyzda turǵyn úiler, sol jaqta zirattyń dýaly. Kólikter 2-3 adam syiatyn temir torly qaqpanyń aldyna toqtady. Osynda úsh japon kútip turdy. Qaqpadan kirgende jiyrma qadamdai jerde qońyr granit memorial tas tur. Onyń eki jaǵynda úsh-tórt qatar beiitter. Basqa beiittermen arasy temir torly sharbaqpen qorshalǵan jáne bul jerdiń shóbi shabylǵan. Otsýdzi myrzanyń birinshi kelýi eken. Shyraq jaǵyp, gúl qoidy. Taǵzym rásimin aiaqtaǵan soń mártebeli meiman janyndaǵy kisilermen áńgimelese bastady. Elshiliktiń úshinshi hatshysy Tsýnokake Mariko qazaqshaǵa aýdaryp tur. Zirattyń tómengi shekarasynyń ar jaǵynda bólek qorshalǵan, shóbi biiktep ósip ketken zirat bar eken. Otsýdzi qolymen kórsetip, onyń kimdiki ekenin surady. «Onda nemis tutqyndary jatyr, – dedi Marat Ismailov. – Buryn shóp basyp ketpeýin qadaǵalap otyratynbyz. Keiin Germaniia ókimetiniń ókilderi basqa kútýshi kompaniia jaldaityndaryn aityp, ol jaqqa kirmeýdi ótindi. Biraq kútip jatqan eshkimdi baiqamadyq». Japondar kúldi. «Toǵyz jyldan keiin osy qaiǵyly oqiǵalardyń bastalǵanyna 80 jyl tolady. Sol ýaqytqa deiin osynda jatqan japon soldattarynyń súiegin túgel qazyp alyp, dástúr boiynsha Japoniiada jerlegimiz keledi. Bizdiń dinde otanyna jerlenbegen japon jumaqqa bara almaidy. Kei jerde súiekterdiń arasynan japondardy tabý óte qiyn. Paryzymyzdy aiaǵyna deiin atqarýǵa basty kedergi osy bolyp otyr. Japondar jerlengen zirattardy qorǵaýyna alyp, kútip kele jatqan qazaq ókimetine rizashylyǵymyzdy bildirgim keledi», dedi Hidehisa Otsýdzi myrza.
Qazaqta qalǵan Jalǵyz japon
Qazaqstandaǵy japon tutqyndarynyń jartysyna jýyǵy Qaraǵandyda boldy. Áigili Qarlagty zertteýshi professor Nurlan Dýlatbekovtiń jetekshiligimen «Qaraǵandy oblysyndaǵy japon áskeri tutqyndary» atty eńbek úsh tilde jaryq kórdi. 2013 jyly kitap avtorlary Japoniianyń Hosei ýniversitetinde 1945-1949 jyldary Qazaqstan lagerlerinde bolǵan japondarmen kezdesti. «Keńes Odaǵy 500 myńnan asa japondy tutqyndaǵan, búginde olardyń shamamen 10 paiyzy tiri. Qazir 90 jastyń arǵy-bergi jaǵyndaǵy kisiler. Biraz estelikter aitty», deidi Nurlan Dýlatbekov. Bir japon Qyzylorda oblysyndaǵy Tóretamda bolǵan eken. Birde ábden ashyqqan birneshe japon kóktem ýaǵynda jańa ósip shyqqan shópti julyp alyp jei bastaidy. Muny kórgen sol mańaidyń qazaqtary jandary ashyp sút beredi. «Sonda birinshi ret túieniń sútin ishtik. Qorek bolǵany óz aldyna, ishi ótip aýyryp júrgen keibirimiz sol súttiń arqasynda jazyldyq. Soǵystan keiin ózderi taryǵyp otyrsa da qazaqtar bizge kómektesti», dep áńgimesin aitady jańaǵy qariia qazaq ǵalymyna.
1949 jyly tutqyndardy otanyna qaitarǵanda 18 japon Almatyda qalyp qoiypty. Alaida, keiinnen olar da Japoniiaǵa orala bastady. Qazir Qazaqstanda bir ǵana japon bar. Ol Qaraǵandy oblysy Aqtas aýylynda turatyn Ahiko Tetsýro. Dýlatbekov ol kisini mazalamaýdy ótindi. 85 jastaǵy Ahiko búginde ótken ómiri jaily sóilegisi kelmeidi. Tyńdaýshyǵa qyzyq bolǵanymen ol áńgimeler onyń ózine aýyr. Ári aita-aita sharshaǵan. 2007 jyly «Stengazeta» basylymy jariialaǵan estelikterinen Ahikonyń naǵyz tozaqtan tiri shyqqany, odan soń taǵdyr tálkegine túskeni kórinedi. Tutqynǵa alynǵan kezde ol 18 jastaǵy kýrsant eken. 10 jylǵa sottalyp, lagerge túsedi. Ashtyq pen qatygezdikten 1954 jyly bostandyqqa qur súlderi shyǵady. Biraq qansha talpynsa da eline orala almady. Japoniiaǵa qaitarylatyn áskeri tutqyndardyń tiziminde onyń familiiasy joq bolyp shyǵady. Sebebin suraǵanda «Sen soldat emessiń, Keńes Odaǵyna qarsy soǵysqan joqsyń, sondyqtan áskeri tutqyn bolyp sanalmaisyń» degen jaýap alady. Japon elshiligine jazǵan hattaryna jaýap kelmeidi. Osylaisha aryp-ashqan Ahiko Tetsýro bóten elde japadan-jalǵyz qaldy. Basynda jergilikti adamdardyń kómegimen tirlik etedi, sosyn shahtaǵa jumysqa ornalasty. 1958 jyly Qarlagqa aidalǵan nemis qyzy Katia Kraýzǵa qosyldy. Kelesi jyly osynnan oralǵan japondardan surap mekenjaiyn tapqan ákesinen hat keledi. «Bárin tasta da qait» depti ol. Ahiko kóp oilanady, aqyry qalýǵa bel bailady. Men kórgendi balalarym kórmesin dep jaýap jazdy. Ákesi sodan qaityp jazbapty. Álgi hattan soń Keńes ókimeti onyń júris-turysyn shekteidi. Degenmen, birtindep zaman túzelip, tirlik ońalady. Ahiko Tetsýro kádimgi keńes azamaty bolyp ómir súredi. 1990 jyly zeinetke shyqty. Al 1994 jyly 50 jyldan keiin alǵash ret týǵan topyraǵy Hokkaidoǵa bardy. Týǵan baýyry Iýdzomen kórisip, birneshe kún júrip qaitty. Odan keiin de Ahiko Japoniiada birneshe ret boldy. 2010 jyly otanyna birjola kóshedi. Alaida, eki jyl turǵan soń qaityp keldi. «Aqtasyma jetpeidi eken, úiimniń aldynda shemishke shaǵyp otyratyn kezimdi saǵyndym» dep aitty» – deidi Nurlan Dýlatbekov. Japoniiaǵa birjola oralýǵa talpynys jasaǵanyn estigende oiyma Otsýdzi myrzanyń sózi tústi. Japondardyń nanymy týraly aityp edi. Kim biledi, Hokkaidoǵa barǵanda Aqtasyn saǵynǵan Ahiko Aqtastaǵy úiiniń aldynda shemishkesin shaǵyp otyryp týǵan jerin oilaityn shyǵar.
Erjan ÁBDIRAMAN,
jýrnalist
ALMATY
P.S. Áýezov atyndaǵy Qazaq akademiialyq drama teatry Ahiko Tetsýronyń taǵdyry týraly spektakldi sahnaǵa shyǵarýǵa daiyndalyp jatyr. Premerasy aldaǵy qyrkúiek aiynyń 15-si kúni bolady dep josparlanyp otyr.
