قازاقتا قالعان جالعىز جاپون

ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋگە ٷلەس قوستى

اقش 1945 جىلى حيروسيما مەن ناگاساكيگە اتوم بومبالارىن تاستاعان سوڭ تامىزدىڭ 15-ٸ كٷنٸ جاپونييا سوعىستى توقتاتاتىنىن مەلٸمدەدٸ. ەرتەسٸ قىتاي, وڭتٷستٸك ساحالين جەنە كورەياداعى ميلليوننان اسا جاپون سولداتى يم­پەراتوردىڭ بۇيرىعى بويىنشا قارسىلاستارعا بەرٸلدٸ. حالىقارالىق كەلٸسٸمگە سەيكەس, قارۋىن تاستاعان جاپوندار وتانىنا قايتارىلۋى تيٸس بولاتىن. كەڭەس وداعى بۇل تالاپتى ورىنداۋعا اسىقپادى. 500 مىڭعا جۋىق جاپون كسرو تەرريتوريياسىنداعى لاگەرلەرگە جٸبەرٸلدٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇتقىنداردى سوعىستان قيراعان ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنا پايدالانۋ قاجەت دەپ تاپتى. 1945 جىلى قازاقستانعا 58 900 تۇتقىن كەلدٸ. نەگٸزٸنەن قاراعاندى, جەزقازعان, شىعىس قازاقستان, جامبىل جەنە الماتى وبلىستارىنا تاراتىلدى. كەي دەرەكتەر بويىنشا ولاردىڭ شامامەن التى مىڭى 1945 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتىعا ەكەلٸنگەن. قازاقستانداعى جاپون تۇتقىندارى جايلى مەلٸمەتتەر از. الايدا, ولار ارتىنا ايتۋعا تۇرارلىق ٸز قالدىردى. الماتىدا جاپوندار عىلىم اكادەميياسىنىڭ ٷيٸن, قابانباي باتىر-ناۋرىزباي باتىر كٶشەلەرٸ قيىلىسىندا تۇرعان ۇقك عيماراتىن, كيروۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتىن سالدى. بۇدان باسقا ولار سەيس­ميكالىق تۇرعىدان ٶتە مىقتى ەكٸ قاباتتى ٷيلەر تۇرعىزدى. شامامەن 1,5 جىلدان كەيٸن جاپونداردى وتانىنا جٶنەلتۋ باستالدى. 1949 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بارلىعى كەتتٸ. دەگەنمەن, ەر قالادا ٶز ەركٸمەن قالىپ قويعان بٸرەن-ساران جاپون بولدى.

الماتىداعى 3-4 جىلدىڭ ٸشٸندە جٷزدەگەن جاپون باقيلىق بولدى. جۇمىستىڭ اۋىرلىعى, تاماق­تىڭ ناشارلىعى, قىستا كٷن­نٸڭ سۋىقتىعى جەنە اۋرۋ-سىرقاۋ دەگەندەي. كٶبٸ تۋبەركۋلەزدەن. 90-جىلداردىڭ باسىندا الماتى تۇرعىنى پولكوۆنيك اسقانبەك الدانازاروۆ جاپوندار جەرلەنگەن جەرلەردٸ انىقتاۋمەن اينالىسا باستادى. قازاقستاندا جاپوندار جەرلەنگەن 41 زيرات تابىلدى.

38 سامۋراي

قالا زيراتتارىنداعى جاپوندار جاتقان جەرلەردٸ كٷتۋمەن الماتىنىڭ سالتتىق قىزمەت كٶرسەتۋ كومبيناتى اينالىسادى. جاپونييادان تاعزىم ەتۋ ٷشٸن كەلگەن رەسمي ادامداردى زيرات باسىنا اپاراتىن دا وسى مەكەمە. جولدى كومبينات ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مارات يسمايلوۆ باستاپ كەلە جاتىر. ول كٸسٸ الماتىعا جەرلەنگەن جاپوندار جٶنٸنەن بٸراز نەرسە بٸلەدٸ ەكەن. 90-جىلدارى جاپوندار بٸراز سٷيەكتٸ قازىپ, دەستٷر بويىنشا ٶرتەپ, كٷلٸن ەكەتٸپتٸ. «نەگە بەرٸن قازىپ الماعان?» دەپ سۇرادىم. «38 جاپون الماتىنىڭ سۋ ٸركۋٸش قۇرىلىسىن (ۆودوزابورنىە سوورۋجەنييا) سالعان, – دەدٸ مارات يسمايلوۆ. – سەگٸز ايدا بٸتٸرسە ەلدەرٸنە قايتارۋعا ۋەدە بەرٸلەدٸ. ايتىلعان ۋاقىتتا جۇمىس بٸتەدٸ, بٸراق ۋەدە ورىندالمايدى. ىزا بولعان جاپوندار ٶزدەرٸنە قانجار سالىپ ٶلتٸرگەن. حاراكيري رەسٸمٸن جاساۋعا ارنالعان قانجار ولاردىڭ وفيتسەرلەرٸندە بولعان. الدىمەن سول 38 سولداتتىڭ سٷيە­گٸن قازىپ ەكەتتٸ». 2003 جىلى «كاراۆان» گازەتٸنە سۇحبات بەرگەن اسقانبەك الدانازاروۆ لاگەردەگٸ جاپون سولداتتارى بۇرىنعىشا وفيتسەرلەرٸنە باعىنعانىن جەنە وفيتسەرلەردٸڭ قانجار ۇستاعانىن ايتادى. سونىمەن قاتار, ول سۇح­باتتا جاپونداردىڭ بٶلەك جەر­لەنگەن 38 سٷيەكتٸڭ 36-سىن قازىپ العانى, تالدىڭ استىندا قال­عان ەكٸ سٷيەككە تيٸسپەگەنٸ تۋرالى دەرەك بار. ٶرتەمەس بۇرىن جاپون­دار ەر سٷيەكتٸ مەملەكەتتٸك تۋعا وراپ العان. كٶرٸپ تۇرعان جەر­­گٸ­لٸكتٸ ادامدار تۇتقىنعا تٷس­كەن سولداتتاردىڭ ٶلٸگٸنە دەگەن مۇن­داي قۇرمەتكە قاتتى تاڭدانعان.

145 جاپون سولداتى جاتقان جەر ورتالىق زيراتتىڭ شىعىس جاعىندا ەكەن. رايىمبەك كٶشەسٸنەن تٶمەن بۇرىلعان كٶلٸك بٸر عانا ماشينا سىياتىن تار كٶشەمەن جٷردٸ. وڭ جاعىمىزدا تۇرعىن ٷيلەر, سول جاقتا زيراتتىڭ دۋالى. كٶلٸكتەر 2-3 ادام سىياتىن تەمٸر تورلى قاقپانىڭ الدىنا توقتادى. وسىندا ٷش جاپون كٷتٸپ تۇردى. قاقپادان كٸرگەندە جيىرما قادامداي جەردە قوڭىر گرانيت مەموريال تاس تۇر. ونىڭ ەكٸ جاعىندا ٷش-تٶرت قاتار بەيٸتتەر. باسقا بەيٸتتەرمەن اراسى تەمٸر تورلى شارباقپەن قورشالعان جەنە بۇل جەردٸڭ شٶبٸ شابىلعان. وتسۋدزي مىرزانىڭ بٸرٸنشٸ كەلۋٸ ەكەن. شىراق جاعىپ, گٷل قويدى. تاعزىم رەسٸمٸن اياقتاعان سوڭ مەر­تەبەلٸ مەيمان جانىنداعى كٸسٸ­لەرمەن ەڭگٸمەلەسە باستادى. ەل­شٸلٸكتٸڭ ٷشٸنشٸ حاتشىسى تسۋنوكاكە ماريكو قازاقشاعا اۋدا­رىپ تۇر. زيراتتىڭ تٶمەنگٸ شەكاراسىنىڭ ار جاعىندا بٶلەك قورشالعان, شٶبٸ بيٸكتەپ ٶسٸپ كەتكەن زيرات بار ەكەن. وتسۋدزي قولىمەن كٶرسەتٸپ, ونىڭ كٸمدٸكٸ ەكەنٸن سۇرادى. «وندا نەمٸس تۇت­قىندارى جاتىر, – دەدٸ مارات يسمايلوۆ. – بۇرىن شٶپ باسىپ كەتپەۋٸن قاداعالاپ وتىراتىنبىز. كەيٸن گەرمانييا ٶكٸمەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ باسقا كٷتۋشٸ كومپانييا جالدايتىندارىن ايتىپ, ول جاققا كٸرمەۋدٸ ٶتٸندٸ. بٸراق كٷتٸپ جاتقان ەشكٸمدٸ بايقامادىق». جاپوندار كٷلدٸ. «توعىز جىلدان كەيٸن وسى قايعىلى وقيعالاردىڭ باستالعانىنا 80 جىل تولادى. سول ۋاقىتقا دەيٸن وسىندا جاتقان جاپون سولداتتارىنىڭ سٷيەگٸن تٷگەل قازىپ الىپ, دەستٷر بويىنشا جاپونييادا جەرلەگٸمٸز كەلەدٸ. بٸزدٸڭ دٸندە وتانىنا جەرلەنبەگەن جاپون جۇماققا بارا المايدى. كەي جەردە سٷيەكتەردٸڭ اراسىنان جاپونداردى تابۋ ٶتە قيىن. پارىزىمىزدى اياعىنا دەيٸن اتقارۋعا باستى كەدەرگٸ وسى بولىپ وتىر. جاپوندار جەرلەنگەن زيراتتاردى قورعاۋىنا الىپ, كٷتٸپ كەلە جاتقان قازاق ٶكٸمەتٸنە ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ», دەدٸ حيدەحيسا وتسۋدزي مىرزا.

قازاقتا قالعان جالعىز جاپون

قازاقستانداعى جاپون تۇت­قىن­دارىنىڭ جارتىسىنا جۋى­عى قاراعاندىدا بولدى. ەيگٸلٸ قارلاگتى زەرتتەۋشٸ پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆتٸڭ جەتەك­شٸ­لٸگٸمەن «قاراعاندى وب­لى­سىنداعى جاپون ەسكەري تۇتقىندارى» اتتى ەڭبەك ٷش تٸلدە جارىق كٶردٸ. 2013 جىلى كٸتاپ اۆتورلارى جاپونييانىڭ حوسەي ۋنيۆەرسيتەتٸندە 1945-1949 جىلدارى قازاقستان لاگەرلەرٸندە بولعان جاپوندارمەن كەزدەستٸ. «كەڭەس وداعى 500 مىڭنان اسا جاپوندى تۇتقىنداعان, بٷگٸندە ولاردىڭ شامامەن 10 پايىزى تٸرٸ. قازٸر 90 جاستىڭ ارعى-بەرگٸ جاعىنداعى كٸسٸلەر. بٸراز ەستەلٸكتەر ايتتى», دەيدٸ نۇرلان دۋلاتبەكوۆ. بٸر جاپون قىزىلوردا وبلىسىنداعى تٶرەتامدا بولعان ەكەن. بٸردە ەبدەن اشىققان بٸرنەشە جاپون كٶكتەم ۋاعىندا جاڭا ٶسٸپ شىققان شٶپتٸ جۇلىپ الىپ جەي باستايدى. مۇنى كٶرگەن سول ماڭايدىڭ قازاقتارى جاندارى اشىپ سٷت بەرەدٸ. «سوندا بٸرٸنشٸ رەت تٷيەنٸڭ سٷتٸن ٸشتٸك. قورەك بولعانى ٶز الدىنا, ٸشٸ ٶتٸپ اۋىرىپ جٷرگەن كەيبٸرٸمٸز سول سٷتتٸڭ ارقاسىندا جازىلدىق. سوعىستان كەيٸن ٶزدەرٸ تارىعىپ وتىرسا دا قازاقتار بٸزگە كٶمەكتەستٸ», دەپ ەڭگٸمەسٸن ايتادى جاڭاعى قارييا قازاق عالىمىنا.

1949 جىلى تۇتقىنداردى وتانىنا قايتارعاندا 18 جاپون الماتىدا قالىپ قويىپتى. الايدا, كەيٸننەن ولار دا جاپونيياعا ورالا باستادى. قازٸر قازاقستاندا بٸر عانا جاپون بار. ول قاراعاندى وبلىسى اقتاس اۋىلىندا تۇراتىن احيكو تەتسۋرو. دۋلاتبەكوۆ ول كٸسٸنٸ مازالاماۋدى ٶتٸندٸ. 85 جاستاعى احيكو بٷگٸندە ٶتكەن ٶمٸرٸ جايلى سٶيلەگٸسٸ كەلمەيدٸ. تىڭداۋشىعا قىزىق بولعانىمەن ول ەڭگٸمەلەر ونىڭ ٶزٸنە اۋىر. ەرٸ ايتا-ايتا شارشاعان. 2007 جىلى «ستەنگازەتا» باسىلىمى جارييالاعان ەستەلٸكتەرٸنەن احيكونىڭ ناعىز توزاقتان تٸرٸ شىققانى, ودان سوڭ تاعدىر تەل­كەگٸنە تٷسكەنٸ كٶرٸنەدٸ. تۇت­قىنعا الىنعان كەزدە ول 18 جاستاعى كۋرسانت ەكەن. 10 جىلعا سوتتالىپ, لاگەرگە تٷسەدٸ. اش­تىق پەن قاتىگەزدٸكتەن 1954 جىلى بوس­تاندىققا قۇر سٷلدەرٸ شىعادى. بٸ­راق قانشا تال­پىنسا دا ەلٸنە ورالا ال­مادى. جاپونيياعا قايتارىلاتىن ەس­كەري تۇتقىنداردىڭ تٸزٸمٸندە ونىڭ فاميليياسى جوق بولىپ شىعادى. سەبەبٸن سۇراعاندا «سەن سولدات ەمەسسٸڭ, كەڭەس ودا­عىنا قارسى سوعىسقان جوقسىڭ, سوندىقتان ەسكەري تۇتقىن بولىپ سانالمايسىڭ» دەگەن جاۋاپ الادى. جاپون ەلشٸلٸگٸنە جازعان حاتتارىنا جاۋاپ كەلمەيدٸ. وسىلايشا ارىپ-اشقان احيكو تەتسۋرو بٶتەن ەلدە جاپادان-جالعىز قالدى. باسىندا جەرگٸلٸكتٸ ادامداردىڭ كٶمەگٸمەن تٸرلٸك ەتەدٸ, سوسىن شاحتاعا جۇمىسقا ورنالاستى. 1958 جىلى قارلاگقا ايدالعان نەمٸس قىزى كاتيا كراۋزعا قوسىلدى. كەلەسٸ جىلى وسىننان ورالعان جاپونداردان سۇراپ مەكەنجايىن تاپقان ەكەسٸنەن حات كەلەدٸ. «بەرٸن تاستا دا قايت» دەپتٸ ول. احيكو كٶپ ويلانادى, اقىرى قالۋعا بەل بايلادى. مەن كٶرگەندٸ بالالارىم كٶرمەسٸن دەپ جاۋاپ جازدى. ەكەسٸ سودان قايتىپ جازباپتى. ەلگٸ حاتتان سوڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸ ونىڭ جٷرٸس-تۇرىسىن شەكتەيدٸ. دەگەنمەن, بٸرتٸندەپ زامان تٷزەلٸپ, تٸرلٸك وڭالادى. احيكو تەتسۋرو كەدٸمگٸ كەڭەس ازاماتى بولىپ ٶمٸر سٷرەدٸ. 1990 جىلى زەينەتكە شىقتى. ال 1994 جىلى 50 جىلدان كەيٸن العاش رەت تۋعان توپىراعى حوككايدوعا باردى. تۋعان باۋىرى يۋدزومەن كٶرٸسٸپ, بٸرنەشە كٷن جٷرٸپ قايتتى. ودان كەيٸن دە احيكو جاپونييادا بٸرنەشە رەت بولدى. 2010 جىلى وتانىنا بٸرجولا كٶشەدٸ. الايدا, ەكٸ جىل تۇرعان سوڭ قايتىپ كەلدٸ. «اقتاسىما جەتپەيدٸ ەكەن, ٷيٸمنٸڭ الدىندا شەمٸشكە شاعىپ وتىراتىن كەزٸمدٸ ساعىندىم» دەپ ايتتى» – دەيدٸ نۇرلان دۋلاتبەكوۆ. جاپونيياعا بٸرجولا ورالۋعا تالپىنىس جاساعانىن ەستٸگەندە ويى­ما وتسۋدزي مىرزانىڭ سٶزٸ تٷستٸ. جاپونداردىڭ نانىمى تۋرالى ايتىپ ەدٸ. كٸم بٸلەدٸ, حوككايدوعا بارعاندا اقتاسىن ساعىنعان احيكو اقتاستاعى ٷيٸنٸڭ الدىندا شەمٸشكەسٸن شاعىپ وتىرىپ تۋعان جەرٸن ويلايتىن شىعار.

ەرجان ەبدٸرامان,

جۋرناليست

الماتى

P.S. ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەمييالىق دراما تەاترى احيكو تەتسۋرونىڭ تاع­دىرى تۋرالى سپەكتاكلدٸ ساحناعا شىعارۋعا دايىندالىپ جاتىر. پرەمەراسى الداعى قىركٷيەك ايىنىڭ 15-سٸ كٷنٸ بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

ەگەمەن قازاقستان