Kollaj: jsk.kz
Qazaqstandyq qoǵam damýynyń qazirgi kezeńi saiasi partiialardyń memlekettik basqarý júiesiniń qalyptasý-y men qyzmet etý úderisiniń belsendi qatysýshylary retindegi róliniń kúsheiýimen sipattalady. Sońǵy jyldary partiialyq júieni utymdy etý jáne negizgi áleýmettik toptardyń múddelerin aiqyn bildiretin iri partiialar qurý úrdisi baiqaldy, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Jalpy Qazaqstandaǵy saiasi partiialar institýtynyń damýyn tórt negizgi kezeńge bólýge bolady. Birinshisi 1990 jyldan 1995 jyldyń kúzine deiingi kezeńdi qarastyrý kerek. «Qazaq SSR-indegi qoǵamdyq birlestikter týraly» Zańnyń qabyldanýy, Qazaqstan Kompartiiasynyń saiasi arenadan ketýi, KSRO-nyń ydyraýy elde kóppartiialyq júieniń qalyptasý úderisin jedeldetti.
Ekinshi kezeń 1995 jyldyń kúzinen 1999 jyldyń kóktemine deiingi aralyqty qamtydy. 1999 jyly 10 qazanda ótken Májilis sailaýy depýtattyq mandat úshin partiiaaralyq básekelestiktiń alǵashqy tájiribesi boldy.
Qazaqstandaǵy partiialyq júieniń qalyptasýy men damýynyń úshinshi kezeńi 2002 jyly «Saiasi partiialar týraly» jańa Zańnyń qabyldanýymen jáne 2004 jylǵy Parlament sailaýymen bailanysty. Tórtinshi – Qazaqstannyń partiialyq júiesi damýynyń qazirgi kezeńi – 2007 jylǵy 21 mamyrdaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Konstitýtsiialyq zań qabyldanǵannan keiingi oqiǵalardan bastalady. Eldegi saiasi partiialardyń mártebesi men rólin kúsheitti.
2022 jylǵy 16 naýryzda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń saiasi júiesinde aýqymdy reforma júrgiziletinin málimdedi. Birinshiden, QazISS aǵa ǵylymi qyzmetkeri Janar Sanhaevanyń aitýynsha, jariialanǵan ózgerister biliktiń barlyq tarmaqtary arasynda tepe-teńdikti qalyptastyrýǵa jáne «oiyn erejelerin» qaita qaraýǵa baǵyttalǵan.
– Tejemelik jáne tepe-teńdik júiesi transformatsiiaǵa ushyraidy, onyń túpki maqsaty Parlamenttiń rólin kúsheitý bolyp tabylady. Zań shyǵarýshy organdy qurý tártibiniń ózi aitarlyqtai júieli ózgeristerge ushyraidy, deidi sarapshy. – Biliktiń zań shyǵarý tarmaǵyn jańartý saiasi partiialardy tirkeý tártibin jeńildetý arqyly partiialyq salany tikelei belsendirýden bastalady.
Osylaisha, tirkeý kedergisi 20 myńnan 5 myń adamǵa deiin qysqartylatyny aityldy. Osylaisha, Qasym-Jomart Toqaev óziniń búkil prezidenttik merzimi ishinde tirkeý shegin 8 esege qysqartty – 2019 jyldyń jeltoqsanyna deiin kedergi 40 myń qoldy qurady.
Tirkeý kedergilerinen basqa, partiialyq qurylystyń jańa kezeńiniń airyqsha ereksheligi jańa partiialardy zańdy túrde ońai tirkeýdi qamtamasyz etetin basqa da sharalar bolyp tabylady. Osylaisha, óńirlik ókilderdiń sanyn jáne bastamashyl top músheleriniń qajetti sanyn qysqartý kózdelgen. Árine, bul sharalardyń barlyǵy bolashaqta Parlament Májilisinde óz elektoratynyń atynan qatysa alatyn jańa partiialyq oiynshylardyń paida bolýyna yqpal etýi tiis.
«Sonymen qatar, básekelestik orta ózgerýde. Jańa sailaý tsiklinde partiia oiynshylary da partiialyq emes kandidattarmen daýys alý úshin básekege túsedi. Bul aralas proportsionaldy-majoritarlyq sailaý júiesiniń engizilýinen kórinedi. Parlamenttiń tómengi palatasy 70 paiyzy partiialyq tizim boiynsha depýtattar sanynan, 30 paiyzy bir mandatty okrýgterden qurylatyn boldy. Aralas júie jergilikti jerde de engizilmek. Jańa ereje múddeleri partiialardyń sailaýaldy baǵdarlamalary aiasynda usynylmaýy múmkin sailaýshylardyń sailaýaldy qalaýyn eskerýge múmkindik beredi, - deidi Janar Sanhaeva.
Jalpy, aralas sailaý júiesi eki baǵytta sapaly ózgeristerge yqpal etedi. Birinshiden, saiasi alańda kásibi saiasatkerler úshin jańa áleýmettik lift paida boldy. Ekinshiden, bul saiasi birlestikterge óz ókilderiniń rólin kúsheitý qajettiligi týraly úlken signal.
