Álemde birde bir memleket arnaýly qyzmetsiz ómir súre almaidy. Qaýipsizdik organdary – árqashan memlekettik qurylymdarǵa senimdi qyzmet etetin arnaiy qupiia uiym. Keńes zamanyndaǵy qazaqstandyq qaýipsizdik organdary qalai jumys istedi? Qurylymy qandai boldy? Olardyń basshylary týraly ne bilemiz?
1917 jyldyń qazanynda Reseide memlekettik tóńkeris bolyp, bilik basyna bolshevikter partiiasy keldi. Jańa ókimettiń ózindik bilik organdary bolatyny belgili. Osy jyldyń jeltoqsanynda Halyq komissarlary keńesiniń qaýlysymen kontrrevoliýtsiia jáne sabotajben kúres maqsatynda Búkilreseilik Tótenshe komitet quryldy. Ony halqymyz «VChK» (Vsesoiýznyi chrezvychainyi komitet) degen atpen jaqsy biledi.
«VChK» qyzmetkerleri Keńes ókimetine qarsy tulǵalarmen ymyrasyz kúres júrgizdi. Sol sebepti bul mekemeniń Keńes ókimetiniń ornyǵýynda ózindik orny bar. Onyń birinshi tóraǵasy bolyp F.Dzerjinskii taǵaiyndaldy. Osy laýazymda ol 1922 jyldyń 6 aqpanyna deiin qyzmet etti. Ataqty revoliýtsiia sarbazy qaýipsizdik organdarynyń negizin qalap, onyń mindetteri men bolashaǵyn aiqyndap berdi.
1922 jyldyń 6 aqpanynda Memlekettik saiasi basqarma (el aýzynda «OGPÝ» dep te atalady) qurý týraly qaýly qabyldandy. Ol 1923 jyly Birikken memlekettik saiasi basqarma KSRO Halyq komissarlary keńesi quramynda uiymdastyryldy. Dzerjinskii osy qupiia qyzmetti ómiriniń sońyna deiin basqardy. Ornyna V.Menjinskii taǵaiyndalyp, 1934 jylǵa deiin qyzmet etti.
«VChK»-nyń qazaq jerindegi ókiletti ýákili kimder edi? 1921 jyldyń sáýirinen osy jyldyń qarashasyna deiin Ivan Danilovskii basqardy. Qaýipsizdik salasynda qyzmet etken jyldary Qazaqstan aýmaǵynan basqa Gomel gýberniiasy Tótenshe komitetiniń tóraǵasy jáne Tatar oblysy GPÝ basshysy boldy. 1921-1922 jyldary bul qyzmetke Grigorii Moroz keldi. Ol Qazan revoliýtsiiasynan keiin qaýipsizdik organdaryndaǵy jumysymen qosa, ár kezderi partiia jáne kásipodaq uiymdarynda qyzmetter atqardy. 1937 jyly qamaýǵa alynyp, atý jazasyna kesildi.
1922-1928 jyldary Ivan Kashirin tóraǵa boldy. Ol da Keńes úkimetine qarsy terroristik uiym qurdy degen aiyp taǵylyp, 1937 jyly atyldy. 1928-1930 jyldary bul orynǵa nemis ultynyń ókili Nikolai Vollenberg jaiǵasty. Birinshi dúniejúzilik soǵysqa qatysqan. Belorýssiiadaǵy qyzyl áskerdi uiymdastyrýshylardyń biri. Shetelde diplomatiialyq laýazymda qyzmet atqaryp júrgen ýaqytynda densaýlyǵyna bailanysty Máskeýge oralyp, 1937 jyly qaitys bolǵan.
1930-1931 jyldary joǵaryda atalǵan Ivan Danilovskii qaita basshylyq etti. 1934 jyldyń shildesindegi KSRO Ortalyq atqarý komitetiniń qaýlysyna sáikes, memlekettik qaýipsizdik organdary Ishki ister halyq komissariaty quramyna enedi. Ony halqymyz «NKVD» degen atpen jaqsy biledi.
V.Menjinskii qaitys bolǵannan keiin OGPÝ, al keiinnen NKVD jumysyn 1934-1936 jyldar aralyǵynda G.Iagoda, al 1936-1938 jyldary NKVD organdaryn N.Ejov basqardy. Ejovtan keiin NKVD organdaryna 1945 jylǵa deiin L.Beriia basshylyq qyldy.
Bizdiń elidegi jaǵdaiǵa keletin bolsaq, Qazaq SSR Ishki ister halyq komissariaty 1937 jyldyń 7 qańtarynda quryldy. 1931-1935 jyldar aralyǵynda Qazaqstan aimaǵy boiynsha Búkilreseilik tótenshe komitettiń ókiletti ýákili, keiin Qazaq ASSR Ishki ister halyq komissary mindetterin Vasilii Karýtskii atqarǵan. Alǵashqyda Kolchak armiiasynyń mýzykalyq komandasynda mobilizatsiia boiynsha qyzmet etip, keiinnen partizandar jaǵyna qashyp ótken. Qaýipsizdik organdarynda 3-dárejeli memlekettik qaýipsizdik komissary laýazymyna deiin ósken. 1938 jyly Máskeýdegi Botkin aýrýhanasynda ózin-ózi atyp óltirgen degen málimet bar.
Budan keiin Qazaq SSR-i Ishki ister halyq komissary mindetterin birneshe adam atqardy. Onyń alǵashqysy – 1935-1938 jyldary basshylyq etken Lev Zalin (Levin Zelman). Birinshi dúniejúzilik soǵysqa qatysýshy. Nemister tylynda astyrtyn jumys jasap, partizan otriadtaryn uiymdastyrǵan. 1938 jyly qamaýǵa alynyp, 1940 jyly atý jazasyna kesildi. 1938-1939 jyldary Stanislav Redens keldi. Ol da 1938 jyly qamaýǵa alynyp, 1940 jyly atý jazasyna kesildi. 1939-1940 jyldary qupiia qyzmetti Semen Býrdakov basqardy. N.Tolmachev atyndaǵy Petrograd qyzyl ásker ýniversitetin bitirdi. Qyzyl ásker jáne qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmeti aralyǵynda qatardaǵy jaýyngerden general-leitenant dárejesine deiin ósti.
1941 jyldyń 3 aqpanynda KSRO Joǵarǵy keńesi Prezidiýmynyń Qaýlysymen Ishki ister halyq komissariatymen qatar, KSRO Memlekettik qaýipsizdiginiń halyq komissariatyn (NKGB) qurý týraly sheshim qabyldanyp, bul jańa qurylǵan mekemeni V.Merkýlov basqarady.
Uly Otan soǵysy bastalǵannan keiin 1941 jylǵy 20 shildedegi KSRO Joǵarǵy keńesi Prezidiýmynyń Qaýlysymen NKVD jáne NKGB L.Beriia basqarǵan ortaq KSRO Ishki ister halyq komissariatyna biriktirildi. 1943 jyldyń 14 sáýirinde KSRO Joǵarǵy keńesi Prezidiýmy sheshimimen V.Merkýlov basshylyq etken Memlekettik qaýipsizdik halyq komissariaty (NKGB) qaita quryldy. 1946 jyldan bastap «narkomattar» men ministrlikter qurylǵannan keiin, Memlekettik qaýipsizdik ministri bolyp V.Abakýmov taǵaiyndalady. Tarihtan jaqsy biletinimizdei, joǵaryda attary atalǵan Iagoda, Ejov, Beriia, Merkýlov, Abakýmovtar qyzmetterinde óreskel qatelikter jiberdi. «Zańdy aiaqasty etti» degen taǵy da basqa túrli aiyptaýlarǵa ushyrap, sońynan atý jazasyna kesildi.
Osy kezeńderde Qazaqstanda qandai taǵaiyndaýlar boldy? 1940-1944 jyldary Qazaq SSR memlekettik qaýipsizdiginiń Halyq komissary bolyp Aleksei Babkin taǵaiyndalady. Babkinniń qatardaǵy jaýyngerden general-leitenant ataǵyna deiin ósýi – onyń Keńes Odaǵyn nyǵaitý jolyndaǵy janqiiarlyq qyzmet jolynan syr shertip turǵandyǵy anyq. Sonymen qatar birqatar joǵarǵy memlekettik nagradalary da bar ekendigin aita ketý kerek.
1944-1945 jyldary bul qyzmetke Sergei Ogoltsov taǵaiyndaldy. Ol qaýipsizdik organdarynda qyzmet etken ýaqytynda general-leitenant áskeri ataǵy jáne KSRO Memlekettik qaýipsizdik ministriniń birinshi orynbasary, KSRO Memlekettik qaýipsizdik ministriniń Bas barlaý basqarmasynyń bastyǵy laýazymdaryna deiin kóterildi.
1946-1951 jyldary Qazaq SSR-i Memlekettik qaýipsizdik ministri bolyp Aleksei Byzov taǵaiyndalady. Ol Qazaqstanmen qatar, Resei, Ýkraina, Tatarstan jáne Ózbekstan qaýipsizdik organdarynda basshylyq laýazymdarda qyzmet atqarǵan. 1960 jyly memlekettik qaýipsizdik komissary, general-maior ataǵynda zeinetke shyqty. 1951-1953 jyldary Pavel Fitin keldi. Keńestik saiasi barlaýdyń kórnekti basshylarynyń biri. General-leitenant ataǵyna deiin jetken. Uly Otan soǵysy jyldarynda syrtqy barlaýdy basqara otyryp, nemis basshylyǵynyń piǵyldary týraly aqparatpen el basshylyǵyn qamtamasyz etý jolynda úlken eńbek atqarǵan. 1953-1959 jyldary Vladimir Gýbin jaiǵasty. Qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmeti aralyǵynda general-leitenant ataǵyna deiin kóterildi. 1948-1951 jyldary Qazaq SSR ishki ister ministri bolyp qyzmet atqarǵan. 1959-1960 jyldary Konstantin Lýnev otyrdy. Ol qyzmettik jolynda KSRO IIM ministriniń birinshi orynbasary jáne KSRO MQK Tóraǵasynyń orynbasary laýazymdarynda bolǵan. Beriia isi boiynsha sot úrdisine qatysqan.
1960-1963 jyldary Qazaqstan MQK tóraǵasy qyzmetine Áýbákir Arystanbekov keldi. Ol – qazaqtan shyqqan tuńǵysh qaýipsizdik qyzmet basshysy, general-maior. Á.Arystanbekov 1930 jyly memlekettik qaýipsizdik organdaryna, atap aitsaq Birikken memlekettik saiasi basqarmaǵa (OGPÝ) shaqyrylady. Uly Otan soǵysy jyldarynda Arystanbekov barlaý bólimshesin basqarǵan ýaqytynda jaý jaǵyna ótip, birqatar barlaý tapsyrmalaryn oryndaǵan. 1944-1956 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń Jambyl, Semei, Ońtústik Qazaqstan, Qaraǵandy oblystarynyń memlekettik qaýipsizdik basqarmalaryn basqardy. 1956 jyly general-maior Á.Arystanbekov Qazaq SSR-i MQQ tóraǵasynyń birinshi orynbasary, al 1960 jyly osy mekemeniń basshysy bolyp, atalǵan laýazymda zeinetke shyqqansha qyzmet etti. 1970 jyly qaitys boldy.
1963-1975 jyldary bul qyzmetke Georgii Evdokimenko keldi. 1939 jyly IIHK (NKVD) qyzmetke jiberilgen. Uly Otan soǵysy kezinde ózge qyzmetterimen qatar, Soltústik Kavkaz, Primorsk armiiasy men Baltyq jaǵalaýy maidany «SMERSh» qarsy barlaý bólimshelerin basqarǵan. General-leitenant G.Evdokimenko Qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmetimen qatar, KSRO Joǵarǵy keńesiniń eki shaqyrylymynda depýtattyqqa sailanǵan. 1975-1982 jyldary Vasilii Shevchenko basqardy. Ol Qazaq qaýipsizdik organdarymen qatar, Tájik SSR-i MQK basshysy jáne KSRO Joǵarǵy Keńesiniń eki shaqyrylymyna depýtat bolyp sailandy. Sonymen qatar 1982-1989 jyldar aralyǵynda KSRO MQK Almatylyq joǵary kýrstarynyń bastyǵy bolǵan. General V.Shevchenko 1989 jyldary zeinetke shyǵyp, ómiriniń sońyna deiin ulttyq qaýipsizdik organdary Ardagerler keńesiniń qyzmetine belsene qatysqan.
1982-1986 jyldary tóraǵa oryntaǵyna Zaqash Qamalidenov otyrdy. Qaýipsizdik organdaryndaǵy qyzmetimen qatar, Qazaq SSR-i Joǵarǵy keńesiniń depýtaty, 1988 jyly Qazaq SSR-i Joǵarǵy keńesi Prezidiýmynyń Tóraǵasy, Qazaq SSR-i Kommýnistik partiiasy Ortalyq komiteti biýrosynyń múshesi bolǵan. «Zavetam Lenina verny» (1974), «Vernyi pomoshnik partii» (1978) kitaptarynyń avtory. Áskeri ataǵy – general-maior. 1988 jyly zeinetke shyqqan. 1986 jyldan 1990 jyldyń sáýirine deiin Qazaqstan MQK-in Viktor Miroshnik basqardy. 1970 jyldan bastap qaýipsizdik organdarynda qyzmette. Osy salada Qazaqstanmen qatar, Túrkimenstan SSR-i Charjoý oblysy boiynsha MQKB bastyǵy jáne Reseide birqatar basshy qyzmetterde bolǵan. Áskeri ataǵy – general-maior.
1990 jyldyń naýryzynan 1991 jyldyń qazanyna deiin Nikolai Vdovin keldi. Ol Qazaq SSR-i MQK tóraǵasy bolar aldynda Kýrsk oblysy, sonymen qatar Qazaq SSR-niń Semei, Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń memlekettik qaýipsizdik komiteti basqaramalaryna jetekshilik etken. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin Reseidiń qaýipsizdik salasynda birqatar jaýapty qyzmetterde bolyp, 2007 jyly zeinetke shyqqan.
1991 jyldyń qazany men jeltoqsany aralyǵynda Qazaq SSR-i MQK tóraǵasy bop general-maior Bolat Baekenov taǵaiyndalady. 1973 jyldan bastap KSRO jáne Qazaqstan qaýipsizdik organdarynda qyzmet etken. B.Baekenov 1991 jyldyń jeltoqsanynan Qazaqstan Respýblikasy MQK tóraǵasy, al 1992 jyldyń shildesinen 1993 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda táýelsiz Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy laýazymynda bolady. Sonymen qatar ol – óziniń eńbek jolynda Qaýipsizdik keńesiniń hatshysy, Ishki ister ministri, Prezidenttiń Kúzet qyzmetiniń bastyǵy mindetterin atqarǵan belgili memleket qairatkeri.
Búgingi tańda táýelsizdikke qol jetip, tarihqa degen kózqaras ózgerdi. Qazaqstandyq ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qazirgi qyzmetkerleri saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń shektelgen quqyqtary men múddelerin qalpyna keltirýdi, jariialylyq pen qoǵammen aradaǵy bailanysty keńeitýdi ózderiniń boryshy dep sanaidy.
1992 jyldyń 13 shildesinde Elbasymyzdyń jarlyǵymen Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq qaýipsizdik komiteti qurylyp, sodan beri egemendi elimizdiń qaýipsizdik organdarynyń jańa tarihy bastaldy. Qaýipsizdik komitetiniń negizgi qundylyqtary – adam, qoǵam jáne memleket qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Keńestik kezeńde qaýipsizdik organdarynda qyzmet etken ardager-chekister qazir de qatarda, olar ulttyq rýhty kúsheitip, qazaqstandyq patriotizmdy nasihattaý maqsatynda aianbai qyzmet etip keledi.
Aǵybai ESENDÁÝLETOV,
UQK qyzmetkeri