ەلەمدە بٸردە بٸر مەملەكەت ارناۋلى قىزمەتسٸز ٶمٸر سٷرە المايدى. قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارى – ەرقاشان مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارعا سەنٸمدٸ قىزمەت ەتەتٸن ارنايى قۇپييا ۇيىم. كەڭەس زامانىنداعى قازاقستاندىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارى قالاي جۇمىس ٸستەدٸ? قۇرىلىمى قانداي بولدى? ولاردىڭ باسشىلارى تۋرالى نە بٸلەمٸز?
1917 جىلدىڭ قازانىندا رەسەيدە مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس بولىپ, بيلٸك باسىنا بولشەۆيكتەر پارتيياسى كەلدٸ. جاڭا ٶكٸمەتتٸڭ ٶزٸندٸك بيلٸك ورگاندارى بولاتىنى بەلگٸلٸ. وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسىمەن كونتررەۆوليۋتسييا جەنە سابوتاجبەن كٷرەس ماقساتىندا بٷكٸلرەسەيلٸك تٶتەنشە كوميتەت قۇرىلدى. ونى حالقىمىز «ۆچك» (ۆسەسويۋزنىي چرەزۆىچاينىي كوميتەت) دەگەن اتپەن جاقسى بٸلەدٸ.
«ۆچك» قىزمەتكەرلەرٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قارسى تۇلعالارمەن ىمىراسىز كٷرەس جٷرگٸزدٸ. سول سەبەپتٸ بۇل مەكەمەنٸڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ورنىعۋىندا ٶزٸندٸك ورنى بار. ونىڭ بٸرٸنشٸ تٶراعاسى بولىپ ف.دزەرجينسكيي تاعايىندالدى. وسى لاۋازىمدا ول 1922 جىلدىڭ 6 اقپانىنا دەيٸن قىزمەت ەتتٸ. اتاقتى رەۆوليۋتسييا ساربازى قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ نەگٸزٸن قالاپ, ونىڭ مٸندەتتەرٸ مەن بولاشاعىن ايقىنداپ بەردٸ.
1922 جىلدىڭ 6 اقپانىندا مەملەكەتتٸك ساياسي باسقارما (ەل اۋزىندا «وگپۋ» دەپ تە اتالادى) قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. ول 1923 جىلى بٸرٸككەن مەملەكەتتٸك ساياسي باسقارما كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸ قۇرامىندا ۇيىمداستىرىلدى. دزەرجينسكيي وسى قۇپييا قىزمەتتٸ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن باسقاردى. ورنىنا ۆ.مەنجينسكيي تاعايىندالىپ, 1934 جىلعا دەيٸن قىزمەت ەتتٸ.
«ۆچك»-نىڭ قازاق جەرٸندەگٸ ٶكٸلەتتٸ ۋەكٸلٸ كٸمدەر ەدٸ? 1921 جىلدىڭ سەۋٸرٸنەن وسى جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيٸن يۆان دانيلوۆسكيي باسقاردى. قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا قىزمەت ەتكەن جىلدارى قازاقستان اۋماعىنان باسقا گومەل گۋبەرنيياسى تٶتەنشە كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى جەنە تاتار وبلىسى گپۋ باسشىسى بولدى. 1921-1922 جىلدارى بۇل قىزمەتكە گريگوريي موروز كەلدٸ. ول قازان رەۆوليۋتسيياسىنان كەيٸن قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنداعى جۇمىسىمەن قوسا, ەر كەزدەرٸ پارتييا جەنە كەسٸپوداق ۇيىمدارىندا قىزمەتتەر اتقاردى. 1937 جىلى قاماۋعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.
1922-1928 جىلدارى يۆان كاشيرين تٶراعا بولدى. ول دا كەڭەس ٷكٸمەتٸنە قارسى تەرروريستٸك ۇيىم قۇردى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 1937 جىلى اتىلدى. 1928-1930 جىلدارى بۇل ورىنعا نەمٸس ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ نيكولاي ۆوللەنبەرگ جايعاستى. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا قاتىسقان. بەلورۋسسيياداعى قىزىل ەسكەردٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ. شەتەلدە ديپلوماتييالىق لاۋازىمدا قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن ۋاقىتىندا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى مەسكەۋگە ورالىپ, 1937 جىلى قايتىس بولعان.
1930-1931 جىلدارى جوعارىدا اتالعان يۆان دانيلوۆسكيي قايتا باسشىلىق ەتتٸ. 1934 جىلدىڭ شٸلدەسٸندەگٸ كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ قاۋلىسىنا سەيكەس, مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارى ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارياتى قۇرامىنا ەنەدٸ. ونى حالقىمىز «نكۆد» دەگەن اتپەن جاقسى بٸلەدٸ.
ۆ.مەنجينسكيي قايتىس بولعاننان كەيٸن وگپۋ, ال كەيٸننەن نكۆد جۇمىسىن 1934-1936 جىلدار ارالىعىندا گ.ياگودا, ال 1936-1938 جىلدارى نكۆد ورگاندارىن ن.ەجوۆ باسقاردى. ەجوۆتان كەيٸن نكۆد ورگاندارىنا 1945 جىلعا دەيٸن ل.بەرييا باسشىلىق قىلدى.
بٸزدٸڭ ەلٸدەگٸ جاعدايعا كەلەتٸن بولساق, قازاق سسر ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارياتى 1937 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا قۇرىلدى. 1931-1935 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ايماعى بويىنشا بٷكٸلرەسەيلٸك تٶتەنشە كوميتەتتٸڭ ٶكٸلەتتٸ ۋەكٸلٸ, كەيٸن قازاق اسسر ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارى مٸندەتتەرٸن ۆاسيليي كارۋتسكيي اتقارعان. العاشقىدا كولچاك ارميياسىنىڭ مۋزىكالىق كومانداسىندا موبيليزاتسييا بويىنشا قىزمەت ەتٸپ, كەيٸننەن پارتيزاندار جاعىنا قاشىپ ٶتكەن. قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا 3-دەرەجەلٸ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميسسارى لاۋازىمىنا دەيٸن ٶسكەن. 1938 جىلى مەسكەۋدەگٸ بوتكين اۋرۋحاناسىندا ٶزٸن-ٶزٸ اتىپ ٶلتٸرگەن دەگەن مەلٸمەت بار.
بۇدان كەيٸن قازاق سسر-ٸ ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارى مٸندەتتەرٸن بٸرنەشە ادام اتقاردى. ونىڭ العاشقىسى – 1935-1938 جىلدارى باسشىلىق ەتكەن لەۆ زالين (لەۆين زەلمان). بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا قاتىسۋشى. نەمٸستەر تىلىندا استىرتىن جۇمىس جاساپ, پارتيزان وتريادتارىن ۇيىمداستىرعان. 1938 جىلى قاماۋعا الىنىپ, 1940 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ. 1938-1939 جىلدارى ستانيسلاۆ رەدەنس كەلدٸ. ول دا 1938 جىلى قاماۋعا الىنىپ, 1940 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ. 1939-1940 جىلدارى قۇپييا قىزمەتتٸ سەمەن بۋرداكوۆ باسقاردى. ن.تولماچەۆ اتىنداعى پەتروگراد قىزىل ەسكەر ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸردٸ. قىزىل ەسكەر جەنە قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنداعى قىزمەتٸ ارالىعىندا قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-لەيتەنانت دەرەجەسٸنە دەيٸن ٶستٸ.
1941 جىلدىڭ 3 اقپانىندا كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارياتىمەن قاتار, كسرو مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ حالىق كوميسسارياتىن (نكگب) قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانىپ, بۇل جاڭا قۇرىلعان مەكەمەنٸ ۆ.مەركۋلوۆ باسقارادى.
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان كەيٸن 1941 جىلعى 20 شٸلدەدەگٸ كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن نكۆد جەنە نكگب ل.بەرييا باسقارعان ورتاق كسرو ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارياتىنا بٸرٸكتٸرٸلدٸ. 1943 جىلدىڭ 14 سەۋٸرٸندە كسرو جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمى شەشٸمٸمەن ۆ.مەركۋلوۆ باسشىلىق ەتكەن مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك حالىق كوميسسارياتى (نكگب) قايتا قۇرىلدى. 1946 جىلدان باستاپ «ناركوماتتار» مەن مينيسترلٸكتەر قۇرىلعاننان كەيٸن, مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مينيسترٸ بولىپ ۆ.اباكۋموۆ تاعايىندالادى. تاريحتان جاقسى بٸلەتٸنٸمٸزدەي, جوعارىدا اتتارى اتالعان ياگودا, ەجوۆ, بەرييا, مەركۋلوۆ, اباكۋموۆتار قىزمەتتەرٸندە ٶرەسكەل قاتەلٸكتەر جٸبەردٸ. «زاڭدى اياقاستى ەتتٸ» دەگەن تاعى دا باسقا تٷرلٸ ايىپتاۋلارعا ۇشىراپ, سوڭىنان اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.
وسى كەزەڭدەردە قازاقستاندا قانداي تاعايىنداۋلار بولدى? 1940-1944 جىلدارى قازاق سسر مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ حالىق كوميسسارى بولىپ الەكسەي بابكين تاعايىندالادى. بابكيننٸڭ قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىنا دەيٸن ٶسۋٸ – ونىڭ كەڭەس وداعىن نىعايتۋ جولىنداعى جانقييارلىق قىزمەت جولىنان سىر شەرتٸپ تۇرعاندىعى انىق. سونىمەن قاتار بٸرقاتار جوعارعى مەملەكەتتٸك ناگرادالارى دا بار ەكەندٸگٸن ايتا كەتۋ كەرەك.
1944-1945 جىلدارى بۇل قىزمەتكە سەرگەي وگولتسوۆ تاعايىندالدى. ول قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن ۋاقىتىندا گەنەرال-لەيتەنانت ەسكەري اتاعى جەنە كسرو مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, كسرو مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مينيسترٸنٸڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى لاۋازىمدارىنا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ.
1946-1951 جىلدارى قازاق سسر-ٸ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مينيسترٸ بولىپ الەكسەي بىزوۆ تاعايىندالادى. ول قازاقستانمەن قاتار, رەسەي, ۋكراينا, تاتارستان جەنە ٶزبەكستان قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا باسشىلىق لاۋازىمداردا قىزمەت اتقارعان. 1960 جىلى مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميسسارى, گەنەرال-مايور اتاعىندا زەينەتكە شىقتى. 1951-1953 جىلدارى پاۆەل فيتين كەلدٸ. كەڭەستٸك ساياسي بارلاۋدىڭ كٶرنەكتٸ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ. گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىنا دەيٸن جەتكەن. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا سىرتقى بارلاۋدى باسقارا وتىرىپ, نەمٸس باسشىلىعىنىڭ پيعىلدارى تۋرالى اقپاراتپەن ەل باسشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ٷلكەن ەڭبەك اتقارعان. 1953-1959 جىلدارى ۆلاديمير گۋبين جايعاستى. قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنداعى قىزمەتٸ ارالىعىندا گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىنا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. 1948-1951 جىلدارى قازاق سسر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1959-1960 جىلدارى كونستانتين لۋنەۆ وتىردى. ول قىزمەتتٸك جولىندا كسرو ٸٸم مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى جەنە كسرو مقك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدارىندا بولعان. بەرييا ٸسٸ بويىنشا سوت ٷردٸسٸنە قاتىسقان.
1960-1963 جىلدارى قازاقستان مقك تٶراعاسى قىزمەتٸنە ەۋبەكٸر ارىستانبەكوۆ كەلدٸ. ول – قازاقتان شىققان تۇڭعىش قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەت باسشىسى, گەنەرال-مايور. ە.ارىستانبەكوۆ 1930 جىلى مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنا, اتاپ ايتساق بٸرٸككەن مەملەكەتتٸك ساياسي باسقارماعا (وگپۋ) شاقىرىلادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ارىستانبەكوۆ بارلاۋ بٶلٸمشەسٸن باسقارعان ۋاقىتىندا جاۋ جاعىنا ٶتٸپ, بٸرقاتار بارلاۋ تاپسىرمالارىن ورىنداعان. 1944-1956 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ جامبىل, سەمەي, وڭتٷستٸك قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك باسقارمالارىن باسقاردى. 1956 جىلى گەنەرال-مايور ە.ارىستانبەكوۆ قازاق سسر-ٸ مقق تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, ال 1960 جىلى وسى مەكەمەنٸڭ باسشىسى بولىپ, اتالعان لاۋازىمدا زەينەتكە شىققانشا قىزمەت ەتتٸ. 1970 جىلى قايتىس بولدى.
1963-1975 جىلدارى بۇل قىزمەتكە گەورگيي ەۆدوكيمەنكو كەلدٸ. 1939 جىلى ٸٸحك (نكۆد) قىزمەتكە جٸبەرٸلگەن. ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە ٶزگە قىزمەتتەرٸمەن قاتار, سولتٷستٸك كاۆكاز, پريمورسك ارميياسى مەن بالتىق جاعالاۋى مايدانى «سمەرش» قارسى بارلاۋ بٶلٸمشەلەرٸن باسقارعان. گەنەرال-لەيتەنانت گ.ەۆدوكيمەنكو قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنداعى قىزمەتٸمەن قاتار, كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ ەكٸ شاقىرىلىمىندا دەپۋتاتتىققا سايلانعان. 1975-1982 جىلدارى ۆاسيليي شەۆچەنكو باسقاردى. ول قازاق قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىمەن قاتار, تەجٸك سسر-ٸ مقك باسشىسى جەنە كسرو جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ ەكٸ شاقىرىلىمىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار 1982-1989 جىلدار ارالىعىندا كسرو مقك الماتىلىق جوعارى كۋرستارىنىڭ باستىعى بولعان. گەنەرال ۆ.شەۆچەنكو 1989 جىلدارى زەينەتكە شىعىپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارى ارداگەرلەر كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸنە بەلسەنە قاتىسقان.
1982-1986 جىلدارى تٶراعا ورىنتاعىنا زاقاش قاماليدەنوۆ وتىردى. قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنداعى قىزمەتٸمەن قاتار, قازاق سسر-ٸ جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى, 1988 جىلى قازاق سسر-ٸ جوعارعى كەڭەسٸ پرەزيديۋمىنىڭ تٶراعاسى, قازاق سسر-ٸ كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸ بيۋروسىنىڭ مٷشەسٸ بولعان. «زاۆەتام لەنينا ۆەرنى» (1974), «ۆەرنىي پوموششنيك پارتيي» (1978) كٸتاپتارىنىڭ اۆتورى. ەسكەري اتاعى – گەنەرال-مايور. 1988 جىلى زەينەتكە شىققان. 1986 جىلدان 1990 جىلدىڭ سەۋٸرٸنە دەيٸن قازاقستان مقك-ٸن ۆيكتور ميروشنيك باسقاردى. 1970 جىلدان باستاپ قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا قىزمەتتە. وسى سالادا قازاقستانمەن قاتار, تٷركٸمەنستان سسر-ٸ چارجوۋ وبلىسى بويىنشا مقكب باستىعى جەنە رەسەيدە بٸرقاتار باسشى قىزمەتتەردە بولعان. ەسكەري اتاعى – گەنەرال-مايور.
1990 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1991 جىلدىڭ قازانىنا دەيٸن نيكولاي ۆدوۆين كەلدٸ. ول قازاق سسر-ٸ مقك تٶراعاسى بولار الدىندا كۋرسك وبلىسى, سونىمەن قاتار قازاق سسر-نٸڭ سەمەي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ باسقارامالارىنا جەتەكشٸلٸك ەتكەن. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن رەسەيدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا بٸرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولىپ, 2007 جىلى زەينەتكە شىققان.
1991 جىلدىڭ قازانى مەن جەلتوقسانى ارالىعىندا قازاق سسر-ٸ مقك تٶراعاسى بوپ گەنەرال-مايور بولات باەكەنوۆ تاعايىندالادى. 1973 جىلدان باستاپ كسرو جەنە قازاقستان قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن. ب.باەكەنوۆ 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مقك تٶراعاسى, ال 1992 جىلدىڭ شٸلدەسٸنەن 1993 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى لاۋازىمىندا بولادى. سونىمەن قاتار ول – ٶزٸنٸڭ ەڭبەك جولىندا قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ, پرەزيدەنتتٸڭ كٷزەت قىزمەتٸنٸڭ باستىعى مٸندەتتەرٸن اتقارعان بەلگٸلٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتٸپ, تاريحقا دەگەن كٶزقاراس ٶزگەردٸ. قازاقستاندىق ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ قازٸرگٸ قىزمەتكەرلەرٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ شەكتەلگەن قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ, جارييالىلىق پەن قوعاممەن اراداعى بايلانىستى كەڭەيتۋدٸ ٶزدەرٸنٸڭ بورىشى دەپ سانايدى.
1992 جىلدىڭ 13 شٸلدەسٸندە ەلباسىمىزدىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ قۇرىلىپ, سودان بەرٸ ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ جاڭا تاريحى باستالدى. قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارى – ادام, قوعام جەنە مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. كەڭەستٸك كەزەڭدە قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن ارداگەر-چەكيستەر قازٸر دە قاتاردا, ولار ۇلتتىق رۋحتى كٷشەيتٸپ, قازاقستاندىق پاتريوتيزمدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ايانباي قىزمەت ەتٸپ كەلەدٸ.
اعىباي ەسەندەۋلەتوۆ,
ۇقك قىزمەتكەرٸ
