QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda ishki naryqty otandyq azyq-túlikpen molyqtyrý máselesi qaraldy. Osy baǵytta atqarylyp jatqan jumys týraly aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarov baiandady, dep habarlaidy primeminister.kz saity.
Búgingi kúni dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardy jinaý boiynsha jalpy egin jinaý alańynan 99,4%-ǵa aiaqtaldy. Ákimdikterdiń jedel málimetteri boiynsha maily daqyldardy jinaý jalǵasýda.
Respýblika boiynsha egin jinaý alańy 15,8 mln ga qurady, gektaryna 12,8 tsentner ortasha ónimdilikpen 20,1 mln tonna astyq bastyryldy.
Aýyl sharýashylyǵy ministri atap ótkendei, dándi jáne dándi-burshaqty daqyldar óndirisiniń alynǵan kólemi eldiń ishki qajettiligin tolyqtai qamtamasyz etýge jáne 7-8 mln tonna astyq kóleminde eksporttyq áleýetti iske asyrýǵa múmkindik beredi.
«Egin jinaý jumystary ótken jylǵa qaraǵanda bir ai buryn aiaqtalǵanyn atap ótý kerek. Buǵan qolaily aýa raiy men sharýalardyń tehnikalyq daiyndyǵy yqpal etti. 2019 jylmen salystyrǵanda elevatorlarǵa 1 mln tonnaǵa artyq astyq jetkizildi, bul rette kelip túsken astyqtyń 80%-nyń sapalyq sipattamalary joǵary, al 2019 jyly bul kórsetkish 54,4% quraǵan bolatyn», — dedi Omarov.
Ishki naryqty azyq-túlik taýarlarymen molyqtyrýǵa qatysty Memleket basshysy 2020 jylǵy 1 qyrkúiektegi Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda barlyq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary boiynsha ózin-ózi qamtamasyz etý deńgeiine qol jetkizý mindetin alǵa qoidy.
Ishki naryqty qamtamasyz etý monitoringi azyq-túlik taýarlarynyń negizgi 29 túri boiynsha júrgiziledi. Onyń ishinde 12 taýar pozitsiiasy boiynsha ishki naryq 100%-ǵa jáne odan da kóp mólsherge qamtamasyz etilgen. 11 azyq-túlik taýary boiynsha qamtamasyz etý 80% jáne odan asady. Bul halyqaralyq aýyl sharýashylyǵy uiymy FAO-nyń jiktemesi boiynsha ózin-ózi jetkilikti qamtamasyz etý deńgeii bolyp sanalady.
Tek, azyq-túlik taýarlarynyń 6 túri boiynsha ǵana óndiristi ulǵaitý jáne ishki naryqty otandyq ónimdermen molyqtyrý sharalaryn iske asyrý qajet. Olar – qus eti, shujyq ónimderi, irimshik pen súzbe, alma, qant jáne balyq.
«Búgingi tańda ministrlik Ishki naryqty otandyq ónimdermen molyqtyrý jónindegi 2021 – 2023 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar jobasyn daiyndady. Árbir baǵyt boiynsha investitsiialyq jobalardyń naqty pýly anyqtaldy», — dedi Omarov.
Qazir qus eti boiynsha óz óndirisimizdiń kólemi ishki naryq qajettiliginiń 58%-yn ǵana jabady. Ishki naryqty tolyqtai molyqtyrý úshin qus etin óndirý qýatyn qosymsha 171 myń tonnaǵa arttyrý qajet. Bul mindet jańa qus fabrikalaryn iske qosý, sondai-aq qus fabrikalarynyń qoldanystaǵy qýattylyqtaryn keńeitý esebinen 2023 jyldyń sońyna deiin iske asyrylatyn bolady.
Otandyq óndiris esebinen qus eti importy kólemin qysqartý el ekonomikasynda jyl saiyn shamamen $177 ml dollaryn nemese 77 mlrd teńgeni saqtap qalýǵa múmkindik beredi, olar qazir valiýtalyq túsim túrinde basqa elderge ketýde.
«Atalǵan mindetti oryndaý úshin jalpy qýaty 285 myń tonna qus etin óndiretin 19 qus fabrikasy, onyń ishinde biyl jalpy qýaty 70 myń tonna bolatyn 6 qus fabrikasy, 2021 – 2023 jyldary jalpy qýaty 215 myń tonna bolatyn 13 qus fabrikasy iske qosylatyn bolady. Bul ishki naryq qajettiligin tolyq kólemde qamtýǵa múmkindik beredi», — dedi Omarov.
Joǵaryda atalǵan 13 investitsiialyq jobany iske asyrý úshin qosymsha 147 mlrd teńge, onyń ishinde 69 mlrd teńge nesie resýrsy qajet.
Jobalardy tabysty iske asyrý úshin mynadai máselelerdi jedel sheshý qajet:
- injenerlik infraqurylym júrgizýge qarajat bólý;
- qus etin óndirýdi sýbsidiialaýǵa jáne investitsiialyq sýbsidiialarǵa qarajat bólý;
- qus eti importyna arnalǵan tariftik kvotalardy bólý tetigin óńdeýshi kásiporyndardyń paidasyna ózgertý;
- azyq óndirý úshin jer bólý.
Sút ónimderi boiynsha ishki naryqta irimshik pen súzbe, qoiýlandyrylǵan jáne qurǵaq sút boiynsha import kólemi bar. Sút shikizatyna qaita eseptegendegi sút ónimderi importynyń jalpy kólemi shamamen 500 myń tonnany quraidy.
«Otandyq sút zaýyttary bul taýarlardy ózderi óndire alady, buǵan qosa, olardyń óndiristik qýaty tolyq júktelmegen. Sapaly taýarlyq sút shikizatyn óndirý kólemin ulǵaitý máselesin sheshý qajet. Sondyqtan ministrlik orta merzimdi perspektivada ónerkásiptik taýarlyq sút fermalaryn iske qosý jáne olardyń qýattylyqtaryn keńeitý esebinen taýarlyq sút óndirisin ulǵaitý mindetin alǵa qoiyp otyr», — dedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
Sútti mal sharýashylyǵyn damytýdy yntalandyrý úshin ministrlik mynadai sharalar qabyldady:
- sút fermalaryn salý kezindegi mindetti memlekettik saraptama talaby alyp tastaldy, bul fermalardy jobalaý merzimin alty aidan bir jarym aiǵa deiin qysqartýǵa múmkindik berdi.
- ekinshi deńgeidegi bankterdiń kreditterine qoljetimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda kredit somasynyń 85%-na deiin investordyń qaryzdaryn kepildendirý tetigi engizildi.
- sútti, satyp alynǵan asyl tuqymdy maldy sýbsidiialaý normativteri, investitsiialyq sýbsidiialaý normativteri qaita qaraldy.
- maldyń ózin kepilge qoia otyryp, asyl tuqymdy maldy satyp alýdy qarjylandyrý quraly engizildi.
Atalǵan ózgerister aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshileriniń iskerlik belsendilikterine oń áser etti. Eger budan buryn jylyna 3-5 ónerkásiptik sút fermasy iske qosylsa, aǵymdaǵy jyly 33 sút fermasy jobasy iske asyrylýda.
Jalpy, Keshendi jospardyń indikativtik mindeti aiasynda jyl saiyn 35 ónerkásiptik taýarlyq sút fermasyn iske qosý josparlanýda. Qazirgi ýaqytta oblys ákimdikterimen aldaǵy jylǵa 39 sút fermasyn salý jobalary pysyqtaldy.
Mindetterdi iske asyrý úshin kredit berý jáne memlekettik qoldaý kórsetý maqsattaryna 3 jylǵa qosymsha 147 mlrd teńge bólý qajet.
Shujyq ónimderiniń importy 33,3 myń tonnany quraidy, bul rette onyń 85%-y kórshi Reseiden ákelinedi. Ishki naryq otandyq óndiristiń shujyq ónimderimen 62%-ǵa qamtamasyz etilgen.
Jalpy, ishki naryqty shujyq ónimderimen molyqtyrý jónindegi mindet et óńdeýshi kásiporyndardy ainalym maqsattaryna qarjylandyrý jáne fermerlerdi maldy soiýǵa ótkizýge yntalandyrý esebinen iske asyrylatyn bolady.
Sondai-aq, qýaty 103 myń tonnany quraityn et óńdeýshi kásiporyndardy salý boiynsha 9 joba iske asyrylýda, olar ishki naryqty shujyq ónimderimen qamtamasyz etetin bolady.
Ministr atap ótkendei, qazirgi ýaqytta respýblikada jalpy alańy 35,1 myń ga bolatyn jalpy kólemi 216,5 myń tonna alma óndirýmen 34 iri kompaniia, 195 orta, 1370 shaǵyn sharýashylyq jáne jeke qosalqy sharýashylyq ainalysady.
Bul rette ónerkásiptik qarqyndy baqtarda almanyń túsimdiligi gektaryna 40-45 tonnany quraidy, al usaq jáne jeke qosalqy sharýashylyqtarda gektaryna 7-10 tonnany quraidy. Sondyqtan alma baqtarynyń alańdaryn ulǵaitý boiynsha basty nazardy iri jáne orta sharýashylyqtarǵa aýdarý kerek, al usaq sharýashylyqtar men jeke qosalqy sharýashylyqtardy kooperativterge biriktirý qajet.
«Almany jalpy tutyný kólemi 344,3 myń tonnany, import 128 myń tonnany quraidy. Ishki naryqty 6,6 myń ga jańa qarqyndy baqtar otyrǵyzý esebinen molyqtyrý boljanyp otyr», — dedi Omarov.
Jańa baqtar otyrǵyzýdy negizgi baq sharýshylyǵymen ainalysatyn Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystaryna, Shymkent qalasya shoǵyrlandyrý usynylady. Atalǵan óńirler boiynsha jumys júrgizilip jatqanyn atap ótý qajet, aldaǵy 3 jylǵa arnalǵan, otyrǵyzý alańy 5,5 myń ga bolatyn jobalar pýly bar. Josparlanǵan alańdar jobalarmen qamtamasyz etilmegen óńirler boiynsha tiisti jumystar júrgizý qajet.
«Bul jerde Túrkistan, Almaty jáne Jambyl oblystarynda 5 myń ga baq otyrǵyzýdy kózdep otyrǵan «Goknýr Gida» túrik kompaniiasymen jobany iske asyrýynyń mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarǵym keledi. Tolyq jemis berýge birtindep shyǵa otyryp, jylyna orta eseppen 2 - 2,2 myń ga baq otyrǵyzý alma tapshylyǵyn tolyǵymen jabýǵa jáne 2024 jyly tolyq ózin-ózi qamtamasyz etýge múmkindik beredi», — dedi sala basshysy.
Salany qoldaý jáne jobalardy jedel iske asyrý maqsatynda aldaǵy úsh jyl kezeńinde joǵary dárejede memlekettik qoldaý kórsetý qajet. Bul investorlardy yntalandyrady jáne baǵdarlamanyń sátti bolýyn qamtamasyz etedi.
Almadan bólek, joǵary sapaly kóshet materialdarynyń jetispeýshiligi bar. Jyl saiyn basqa elderden jalpy somasy 25 mlrd teńgege shamamen 7 mln kóshet ákelinedi, bul rette olar árdaiym sapaly bola bermeidi jáne keibirinde túrli ósimdik aýrýlary kezdesedi.
Ministrdiń aitýynsha, Qazaqstanda In-Vitro tehnologiiasy boiynsha ónimdiligi joǵary virýssyz kóshet materialyn shyǵaratyn zerthana salý josparlanýda. Zerthananyń quny shamamen 10 mlrd teńgeni quraidy.
Almanyń taýarlyq jáne dámdik sapasyn saqtaý úshin arnaiy gaz ortasyn qamtamasyz etetin jemis saqtaý qoimalary qýattynyń tapshylyǵy shamamen 80 myń tonnany quraidy.
Sońǵy 5 jylda qant qyzylshasy egistikteriniń alańy 9,8 ese, qant qyzylshasynyń ónimdiligi 1,3 ese, al jalpy jiyny 20 eseden astam ulǵaidy.
«Bul faktiler otandyq qant salasynyń damý áleýetin taǵy da rastaidy, ol úshin qant qyzylshasynyń egis alańyn keminde 2 ese ulǵaitý qajet. 90-shy jyldary respýblikanyń 13 óńirinde qant qyzylshasy otyrǵyzylǵanyn eskere otyryp, bul jumysqa árbir oblys qatysýy tiis dep esepteimiz», — dedi ministr.
Qazirgi ýaqytta otandyq óndiris qantynyń tapshylyǵy 240 myń tonnany nemese qajettiliktiń jartysynan kóbin quraidy.
Qant qyzylshasy egisterin ulǵaitý, zamanaýi agrotehnologiialardy, sapaly tuqymdardy paidalaný jáne tehnikalyq qaita jaraqtandyrý esebinen onyń ónimdiligi men sapasyn arttyrý arqyly ishki naryqty molyqtyrý boljanyp otyr.
Qazirgi tańda jumys istep turǵan 4 qant zaýytyn jańǵyrtý, sondai-aq Jambyl jáne Pavlodar oblystarynda jańa qant zaýyttaryn salý jobalaryn iske asyrý qosymsha 180 myń tonna qant óndirý arqyly tapshylyqty qysqartýǵa jáne qamtamasyz etý boiynsha 80%-ǵa shyǵýǵa múmkindik beredi.
Qazirdiń ózinde investitsiialyq sýbsidiialaý, óńdeýge tapsyrylǵan qant qyzylshasynyń ár tonnasyn sýbsidiialaý túrindegi salany qoldaý sharalary qabyldandy. Keshendi josparda salany qoldaýdyń ózge de sharalaryn iske asyrý josparlanyp otyr.
Vedomstvo basshysynyń aitýynsha, ishki naryqty molyqtyrý sharalarynan basqa, óńdelgen ónim eksportyna basa nazar aýdara otyryp, aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksporttyq áleýetin damytý boiynsha da jumys isteý qajet. Bul da Prezidenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap ótildi.
«Agroónerkásiptik keshen ónimderiniń eksportyn ulǵaitý jáne ishki naryqty molyqtyrý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy ministrligi aldaǵy bes jylda transulttyq kompaniialar qatysatyn jobalardy qosa alǵanda, 380 investitsiialyq jobany iske asyrýdy josparlap otyr. Olardyń ainalasynda agroónerkásiptik keshenniń basym baǵyttary boiynsha 7 ekojúie qalyptastyrylatyn bolady. Salaǵa 5 trln teńgege jýyq investitsiia tartý josparlanyp otyr», — dep túiindedi S. Omarov.
