قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەتتٸڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ٸشكٸ نارىقتى وتاندىق ازىق-تٷلٸكپەن مولىقتىرۋ مەسەلەسٸ قارالدى. وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ ساپارحان وماروۆ باياندادى, دەپ حابارلايدى primeminister.kz سايتى.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ دەندٸ جەنە دەندٸ-بۇرشاقتى داقىلداردى جيناۋ بويىنشا جالپى ەگٸن جيناۋ الاڭىنان 99,4%-عا اياقتالدى. ەكٸمدٸكتەردٸڭ جەدەل مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا مايلى داقىلداردى جيناۋ جالعاسۋدا.
رەسپۋبليكا بويىنشا ەگٸن جيناۋ الاڭى 15,8 ملن گا قۇرادى, گەكتارىنا 12,8 تسەنتنەر ورتاشا ٶنٸمدٸلٸكپەن 20,1 ملن توننا استىق باستىرىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ اتاپ ٶتكەندەي, دەندٸ جەنە دەندٸ-بۇرشاقتى داقىلدار ٶندٸرٸسٸنٸڭ الىنعان كٶلەمٸ ەلدٸڭ ٸشكٸ قاجەتتٸلٸگٸن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە جەنە 7-8 ملن توننا استىق كٶلەمٸندە ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«ەگٸن جيناۋ جۇمىستارى ٶتكەن جىلعا قاراعاندا بٸر اي بۇرىن اياقتالعانىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. بۇعان قولايلى اۋا رايى مەن شارۋالاردىڭ تەحنيكالىق دايىندىعى ىقپال ەتتٸ. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا ەلەۆاتورلارعا 1 ملن تونناعا ارتىق استىق جەتكٸزٸلدٸ, بۇل رەتتە كەلٸپ تٷسكەن استىقتىڭ 80%-نىڭ ساپالىق سيپاتتامالارى جوعارى, ال 2019 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 54,4% قۇراعان بولاتىن», — دەدٸ وماروۆ.
ٸشكٸ نارىقتى ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىمەن مولىقتىرۋعا قاتىستى مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بارلىق ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تاۋارلارى بويىنشا ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيٸنە قول جەتكٸزۋ مٸندەتٸن العا قويدى.
ٸشكٸ نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ مونيتورينگٸ ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ نەگٸزگٸ 29 تٷرٸ بويىنشا جٷرگٸزٸلەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە 12 تاۋار پوزيتسيياسى بويىنشا ٸشكٸ نارىق 100%-عا جەنە ودان دا كٶپ مٶلشەرگە قامتاماسىز ەتٸلگەن. 11 ازىق-تٷلٸك تاۋارى بويىنشا قامتاماسىز ەتۋ 80% جەنە ودان اسادى. بۇل حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى فاو-نىڭ جٸكتەمەسٸ بويىنشا ٶزٸن-ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيٸ بولىپ سانالادى.
تەك, ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ 6 تٷرٸ بويىنشا عانا ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتۋ جەنە ٸشكٸ نارىقتى وتاندىق ٶنٸمدەرمەن مولىقتىرۋ شارالارىن ٸسكە اسىرۋ قاجەت. ولار – قۇس ەتٸ, شۇجىق ٶنٸمدەرٸ, ٸرٸمشٸك پەن سٷزبە, الما, قانت جەنە بالىق.
«بٷگٸنگٸ تاڭدا مينيسترلٸك ٸشكٸ نارىقتى وتاندىق ٶنٸمدەرمەن مولىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ 2021 – 2023 جىلدارعا ارنالعان كەشەندٸ جوسپار جوباسىن دايىندادى. ەربٸر باعىت بويىنشا ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ ناقتى پۋلى انىقتالدى», — دەدٸ وماروۆ.
قازٸر قۇس ەتٸ بويىنشا ٶز ٶندٸرٸسٸمٸزدٸڭ كٶلەمٸ ٸشكٸ نارىق قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ 58%-ىن عانا جابادى. ٸشكٸ نارىقتى تولىقتاي مولىقتىرۋ ٷشٸن قۇس ەتٸن ٶندٸرۋ قۋاتىن قوسىمشا 171 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ قاجەت. بۇل مٸندەت جاڭا قۇس فابريكالارىن ٸسكە قوسۋ, سونداي-اق قۇس فابريكالارىنىڭ قولدانىستاعى قۋاتتىلىقتارىن كەڭەيتۋ ەسەبٸنەن 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ٸسكە اسىرىلاتىن بولادى.
وتاندىق ٶندٸرٸس ەسەبٸنەن قۇس ەتٸ يمپورتى كٶلەمٸن قىسقارتۋ ەل ەكونوميكاسىندا جىل سايىن شامامەن $177 مل دوللارىن نەمەسە 77 ملرد تەڭگەنٸ ساقتاپ قالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ولار قازٸر ۆاليۋتالىق تٷسٸم تٷرٸندە باسقا ەلدەرگە كەتۋدە.
«اتالعان مٸندەتتٸ ورىنداۋ ٷشٸن جالپى قۋاتى 285 مىڭ توننا قۇس ەتٸن ٶندٸرەتٸن 19 قۇس فابريكاسى, ونىڭ ٸشٸندە بيىل جالپى قۋاتى 70 مىڭ توننا بولاتىن 6 قۇس فابريكاسى, 2021 – 2023 جىلدارى جالپى قۋاتى 215 مىڭ توننا بولاتىن 13 قۇس فابريكاسى ٸسكە قوسىلاتىن بولادى. بۇل ٸشكٸ نارىق قاجەتتٸلٸگٸن تولىق كٶلەمدە قامتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», — دەدٸ وماروۆ.
جوعارىدا اتالعان 13 ينۆەستيتسييالىق جوبانى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قوسىمشا 147 ملرد تەڭگە, ونىڭ ٸشٸندە 69 ملرد تەڭگە نەسيە رەسۋرسى قاجەت.
جوبالاردى تابىستى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن مىناداي مەسەلەلەردٸ جەدەل شەشۋ قاجەت:
- ينجەنەرلٸك ينفراقۇرىلىم جٷرگٸزۋگە قاراجات بٶلۋ;
- قۇس ەتٸن ٶندٸرۋدٸ سۋبسيدييالاۋعا جەنە ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالارعا قاراجات بٶلۋ;
- قۇس ەتٸ يمپورتىنا ارنالعان تاريفتٸك كۆوتالاردى بٶلۋ تەتٸگٸن ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىنداردىڭ پايداسىنا ٶزگەرتۋ;
- ازىق ٶندٸرۋ ٷشٸن جەر بٶلۋ.
سٷت ٶنٸمدەرٸ بويىنشا ٸشكٸ نارىقتا ٸرٸمشٸك پەن سٷزبە, قويۋلاندىرىلعان جەنە قۇرعاق سٷت بويىنشا يمپورت كٶلەمٸ بار. سٷت شيكٸزاتىنا قايتا ەسەپتەگەندەگٸ سٷت ٶنٸمدەرٸ يمپورتىنىڭ جالپى كٶلەمٸ شامامەن 500 مىڭ توننانى قۇرايدى.
«وتاندىق سٷت زاۋىتتارى بۇل تاۋارلاردى ٶزدەرٸ ٶندٸرە الادى, بۇعان قوسا, ولاردىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتى تولىق جٷكتەلمەگەن. ساپالى تاۋارلىق سٷت شيكٸزاتىن ٶندٸرۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ مەسەلەسٸن شەشۋ قاجەت. سوندىقتان مينيسترلٸك ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا ٶنەركەسٸپتٸك تاۋارلىق سٷت فەرمالارىن ٸسكە قوسۋ جەنە ولاردىڭ قۋاتتىلىقتارىن كەڭەيتۋ ەسەبٸنەن تاۋارلىق سٷت ٶندٸرٸسٸن ۇلعايتۋ مٸندەتٸن العا قويىپ وتىر», — دەدٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ.
سٷتتٸ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ٷشٸن مينيسترلٸك مىناداي شارالار قابىلدادى:
- سٷت فەرمالارىن سالۋ كەزٸندەگٸ مٸندەتتٸ مەملەكەتتٸك ساراپتاما تالابى الىپ تاستالدى, بۇل فەرمالاردى جوبالاۋ مەرزٸمٸن التى ايدان بٸر جارىم ايعا دەيٸن قىسقارتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
- ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەردٸڭ كرەديتتەرٸنە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كرەديت سوماسىنىڭ 85%-نا دەيٸن ينۆەستوردىڭ قارىزدارىن كەپٸلدەندٸرۋ تەتٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ.
- سٷتتٸ, ساتىپ الىنعان اسىل تۇقىمدى مالدى سۋبسيدييالاۋ نورماتيۆتەرٸ, ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالاۋ نورماتيۆتەرٸ قايتا قارالدى.
- مالدىڭ ٶزٸن كەپٸلگە قويا وتىرىپ, اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋ قۇرالى ەنگٸزٸلدٸ.
اتالعان ٶزگەرٸستەر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتەرٸنە وڭ ەسەر ەتتٸ. ەگەر بۇدان بۇرىن جىلىنا 3-5 ٶنەركەسٸپتٸك سٷت فەرماسى ٸسكە قوسىلسا, اعىمداعى جىلى 33 سٷت فەرماسى جوباسى ٸسكە اسىرىلۋدا.
جالپى, كەشەندٸ جوسپاردىڭ ينديكاتيۆتٸك مٸندەتٸ اياسىندا جىل سايىن 35 ٶنەركەسٸپتٸك تاۋارلىق سٷت فەرماسىن ٸسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸمەن الداعى جىلعا 39 سٷت فەرماسىن سالۋ جوبالارى پىسىقتالدى.
مٸندەتتەردٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن كرەديت بەرۋ جەنە مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتتارىنا 3 جىلعا قوسىمشا 147 ملرد تەڭگە بٶلۋ قاجەت.
شۇجىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ يمپورتى 33,3 مىڭ توننانى قۇرايدى, بۇل رەتتە ونىڭ 85%-ى كٶرشٸ رەسەيدەن ەكەلٸنەدٸ. ٸشكٸ نارىق وتاندىق ٶندٸرٸستٸڭ شۇجىق ٶنٸمدەرٸمەن 62%-عا قامتاماسىز ەتٸلگەن.
جالپى, ٸشكٸ نارىقتى شۇجىق ٶنٸمدەرٸمەن مولىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەت ەت ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىنداردى اينالىم ماقساتتارىنا قارجىلاندىرۋ جەنە فەرمەرلەردٸ مالدى سويۋعا ٶتكٸزۋگە ىنتالاندىرۋ ەسەبٸنەن ٸسكە اسىرىلاتىن بولادى.
سونداي-اق, قۋاتى 103 مىڭ توننانى قۇرايتىن ەت ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىنداردى سالۋ بويىنشا 9 جوبا ٸسكە اسىرىلۋدا, ولار ٸشكٸ نارىقتى شۇجىق ٶنٸمدەرٸمەن قامتاماسىز ەتەتٸن بولادى.
مينيستر اتاپ ٶتكەندەي, قازٸرگٸ ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا جالپى الاڭى 35,1 مىڭ گا بولاتىن جالپى كٶلەمٸ 216,5 مىڭ توننا الما ٶندٸرۋمەن 34 ٸرٸ كومپانييا, 195 ورتا, 1370 شاعىن شارۋاشىلىق جەنە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق اينالىسادى.
بۇل رەتتە ٶنەركەسٸپتٸك قارقىندى باقتاردا المانىڭ تٷسٸمدٸلٸگٸ گەكتارىنا 40-45 توننانى قۇرايدى, ال ۇساق جەنە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا گەكتارىنا 7-10 توننانى قۇرايدى. سوندىقتان الما باقتارىنىڭ الاڭدارىن ۇلعايتۋ بويىنشا باستى نازاردى ٸرٸ جەنە ورتا شارۋاشىلىقتارعا اۋدارۋ كەرەك, ال ۇساق شارۋاشىلىقتار مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆتەرگە بٸرٸكتٸرۋ قاجەت.
«المانى جالپى تۇتىنۋ كٶلەمٸ 344,3 مىڭ توننانى, يمپورت 128 مىڭ توننانى قۇرايدى. ٸشكٸ نارىقتى 6,6 مىڭ گا جاڭا قارقىندى باقتار وتىرعىزۋ ەسەبٸنەن مولىقتىرۋ بولجانىپ وتىر», — دەدٸ وماروۆ.
جاڭا باقتار وتىرعىزۋدى نەگٸزگٸ باق شارۋشىلىعىمەن اينالىساتىن الماتى, جامبىل جەنە تٷركٸستان وبلىستارىنا, شىمكەنت قالاسىا شوعىرلاندىرۋ ۇسىنىلادى. اتالعان ٶڭٸرلەر بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتۋ قاجەت, الداعى 3 جىلعا ارنالعان, وتىرعىزۋ الاڭى 5,5 مىڭ گا بولاتىن جوبالار پۋلى بار. جوسپارلانعان الاڭدار جوبالارمەن قامتاماسىز ەتٸلمەگەن ٶڭٸرلەر بويىنشا تيٸستٸ جۇمىستار جٷرگٸزۋ قاجەت.
«بۇل جەردە تٷركٸستان, الماتى جەنە جامبىل وبلىستارىندا 5 مىڭ گا باق وتىرعىزۋدى كٶزدەپ وتىرعان «گوكنۋر گيدا» تٷرٸك كومپانيياسىمەن جوبانى ٸسكە اسىرۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدٸ. تولىق جەمٸس بەرۋگە بٸرتٸندەپ شىعا وتىرىپ, جىلىنا ورتا ەسەپپەن 2 - 2,2 مىڭ گا باق وتىرعىزۋ الما تاپشىلىعىن تولىعىمەن جابۋعا جەنە 2024 جىلى تولىق ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», — دەدٸ سالا باسشىسى.
سالانى قولداۋ جەنە جوبالاردى جەدەل ٸسكە اسىرۋ ماقساتىندا الداعى ٷش جىل كەزەڭٸندە جوعارى دەرەجەدە مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەت. بۇل ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرادى جەنە باعدارلامانىڭ سەتتٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
المادان بٶلەك, جوعارى ساپالى كٶشەت ماتەريالدارىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بار. جىل سايىن باسقا ەلدەردەن جالپى سوماسى 25 ملرد تەڭگەگە شامامەن 7 ملن كٶشەت ەكەلٸنەدٸ, بۇل رەتتە ولار ەردايىم ساپالى بولا بەرمەيدٸ جەنە كەيبٸرٸندە تٷرلٸ ٶسٸمدٸك اۋرۋلارى كەزدەسەدٸ.
مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ين-ۆيترو تەحنولوگيياسى بويىنشا ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى ۆيرۋسسىز كٶشەت ماتەريالىن شىعاراتىن زەرتحانا سالۋ جوسپارلانۋدا. زەرتحانانىڭ قۇنى شامامەن 10 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى.
المانىڭ تاۋارلىق جەنە دەمدٸك ساپاسىن ساقتاۋ ٷشٸن ارنايى گاز ورتاسىن قامتاماسىز ەتەتٸن جەمٸس ساقتاۋ قويمالارى قۋاتتىنىڭ تاپشىلىعى شامامەن 80 مىڭ توننانى قۇرايدى.
سوڭعى 5 جىلدا قانت قىزىلشاسى ەگٸستٸكتەرٸنٸڭ الاڭى 9,8 ەسە, قانت قىزىلشاسىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 1,3 ەسە, ال جالپى جيىنى 20 ەسەدەن استام ۇلعايدى.
«بۇل فاكتٸلەر وتاندىق قانت سالاسىنىڭ دامۋ ەلەۋەتٸن تاعى دا راستايدى, ول ٷشٸن قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگٸس الاڭىن كەمٸندە 2 ەسە ۇلعايتۋ قاجەت. 90-شى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ 13 ٶڭٸرٸندە قانت قىزىلشاسى وتىرعىزىلعانىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل جۇمىسقا ەربٸر وبلىس قاتىسۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸز», — دەدٸ مينيستر.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا وتاندىق ٶندٸرٸس قانتىنىڭ تاپشىلىعى 240 مىڭ توننانى نەمەسە قاجەتتٸلٸكتٸڭ جارتىسىنان كٶبٸن قۇرايدى.
قانت قىزىلشاسى ەگٸستەرٸن ۇلعايتۋ, زاماناۋي اگروتەحنولوگييالاردى, ساپالى تۇقىمداردى پايدالانۋ جەنە تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ ەسەبٸنەن ونىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى ٸشكٸ نارىقتى مولىقتىرۋ بولجانىپ وتىر.
قازٸرگٸ تاڭدا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان 4 قانت زاۋىتىن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق جامبىل جەنە پاۆلودار وبلىستارىندا جاڭا قانت زاۋىتتارىن سالۋ جوبالارىن ٸسكە اسىرۋ قوسىمشا 180 مىڭ توننا قانت ٶندٸرۋ ارقىلى تاپشىلىقتى قىسقارتۋعا جەنە قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا 80%-عا شىعۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالاۋ, ٶڭدەۋگە تاپسىرىلعان قانت قىزىلشاسىنىڭ ەر تونناسىن سۋبسيدييالاۋ تٷرٸندەگٸ سالانى قولداۋ شارالارى قابىلداندى. كەشەندٸ جوسپاردا سالانى قولداۋدىڭ ٶزگە دە شارالارىن ٸسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ٸشكٸ نارىقتى مولىقتىرۋ شارالارىنان باسقا, ٶڭدەلگەن ٶنٸم ەكسپورتىنا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن دامىتۋ بويىنشا دا جۇمىس ٸستەۋ قاجەت. بۇل دا پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتاپ ٶتٸلدٸ.
«اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەن ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋ جەنە ٸشكٸ نارىقتى مولىقتىرۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ الداعى بەس جىلدا ترانسۇلتتىق كومپانييالار قاتىساتىن جوبالاردى قوسا العاندا, 380 ينۆەستيتسييالىق جوبانى ٸسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ اينالاسىندا اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەننٸڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا 7 ەكوجٷيە قالىپتاستىرىلاتىن بولادى. سالاعا 5 ترلن تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسييا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر», — دەپ تٷيٸندەدٸ س. وماروۆ.
