QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda sýarylatyn jerlerdiń irrigatsiialyq infraqurylymyn jańǵyrtý máselesi qaraldy. Geologiia, ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri M. Myrzaǵaliev pen aýyl sharýashylyǵy ministri S. Omarov baiandama jasady, dep habarlaidy primeminister.kz portaly.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 1,5 mln. gektar sýarmaly jer bar. Olardyń basym bóligi ońtústik oblystarǵa tiesili. Ótken jyly sol jerlerdi sýarý úshin 12,3 mlrd m 3 sý jumsaldy. Bul elimiz boiynsha tutynatyn sýdyń 67% quraidy.
Geologiia, ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri M. Myrzaǵaliev habarlaǵandai, sońǵy 50 jylda álemde sýarmaly jerlerdiń kólemi 2,2 esege artty. Osynyń arqasynda osy jerlerde gektardan alynatyn ónim 40%-ǵa ósti. Aziialyq aimaqta bul kórsetkish eleýli kóterildi, ásirese, Qytai men Úndistannyń qosqan úlesi basym bolyp tur.
«Birikken Ulttar uiymynyń málimeti boiynsha, 2050 jylǵa qarai álemde sýarmaly jerlerdiń kólemi 6%-ǵa ósedi, bul rette sýarmaly jerlerde 1 gektar jerdiń ónimdiligi 38%-ǵa artady. Sýmen qamtamasyz etýdi arttyrý jáne qalpyna keltirý úshin Almaty, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystary boiynsha kólemi 492 myń gektar sýarmaly jerlerde tiisti jobalar iske asyrylýda. Olar qarjylandyrý kózderine bailanysty 4 baǵytqa bólingen. Jalpy somasy 274 mlrd teńgeni quraidy», — dedi M. Myrzaǵaliev.
2022 jyldyń sońyna deiin 6 785 kilometr kanal, 4 sý qoimasy, 4 sý toraby, 239 drenaj uńǵymasy jáne 23 myń ózge de sý sharýashylyq nysandary salynyp, ári qaita jańartylady.
Barlyǵy 88 myń jumys orny qurylady. Sonyń ishinde, 11 myń jumys orny qurylys kezinde paida bolady. Budan basqa, bul qurylys materialdaryn óndirý, tehnologiialyq jabdyqtar men tehnikany jetkizý boiynsha aralas salalardyń jumysyn jandandyrýǵa qosymsha múmkindik beredi.
«Eń bastysy, qalpyna keltirilgen sýarmaly jerlerdi ainalymǵa engizý barysy aýyl sharýashylyǵynda 77 myń turaqty jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Osy jerlerdegi aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń kólemi jylyna 165 mlrd. teńgeni quraidy. Ol óz kezeginde saýda, ónimdi qaita óńdeý, mal sharýashylyǵy salalarynda mýltiplikativtik áser etedi», — dedi geologiia ministri.
Osylaisha, Dúniejúzilik Banktiń zaimi arqyly Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Túrkistanoblystarynda jerdi sýarý úshin infraqurylym qalpyna keltiriledi. 105 myń gektar jerdegi tiisti jumystar 2021 jyldyń sońyna deiin aiaqtalady. 2,5 myń kilometr kanaldar, 2 myń kilometrden astam kollektorlyq-drenaj jelisi, 221 drenaj uńǵymasy jáne 20 myńǵa jýyq ózge de sý sharýashylyq nysandary salynyp, qaita jańartylady.
«Qurylys kezinde 2 jarym myń jumys orny qurylady. Al aiaqtalǵannan keiin aýyl sharýashylyǵynda turaqty 20 myń jumys orny qurylady. Ósiriletin aýyl sharýashylyǵy óniminiń jyl saiynǵy kólemi 60 mlrd teńgeni quraidy», — otmetil M. Myrzaǵaliev.
Eýropalyq jáne Islam Qaita Qurý jáne Damý bankteriniń zaimderi arqyly 128 myń gektar jerdiń sýmen qamtamasyz etilýi 2020-2022 jyldary ulǵaitylady jáne qalpyna keltiriletin bolady. Bul jerler Aqtóbe, Jambyl, Túrkistan jáne Almaty oblystarynda shoǵyrlanǵan. Jobany iske asyrý sheńberinde 47 nasos stantsiiasy men 91 kilometr qubyr jelisi salynady, 3 myń kilometr kanaldar men 302 drenajdyq qudyq qalpyna keltiriledi.
Geologiia, ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministriniń aitýynsha, jobany iske asyrý 57 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Onyń 4 600-i qurylys kezeńinde qurylsa, al 52 500-i turaqty jumys orny bolady.
Osy jerlerde jylyna 105 mlrd teńgege aýyl sharýashylyǵy ónimderi ósiriletin bolady.
Jumyspen qamtý jol kartasy jáne 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan biýdjettik baǵdarlamalar sheńberinde Almaty, Jambyl, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda ornalasqan 260 myń gektar sýarmaly jerlerin sýmen qamtamasyz etýdi arttyrý kózdelgen.
«4 sý qoimasynda, 4 sý torabynda, 18 drenaj uńǵymasynda jáne 487 kilometr sýarý kanalyna qaita jańartý jumystary júrgiziletin bolady. Barlyǵy 8,6 myń jumys orny qurylady. Qurylys kezinde 3 800 jumys orny, al joba aiaqtalǵannan keiin aýyl sharýashylyǵy salasynda — 4800 jumys orny ashylady», — dedi M. Myrzaǵaliev.
Ózderińizge belgili, Memleket basshysy ótken jyldyń qyrkúiek aiyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda sýarmaly jerlerdiń kólemin taǵy 1 mln gektarǵa ulǵaitýdy tapsyrdy. Osyǵan bailanysty jańa sý qoimalaryn salý arqyly qosymsha sýarý kózderin qurý qajet. 2030 jylǵa deiin Aqmola, Aqtóbe, Qaraǵandy, Jambyl, Túrkistan, Qyzylorda, Shyǵys Qazaqstan jáne Batys Qazaqstan oblystarynda 28 sý qoimasynyń salynýy boljanylyp otyr. Osy sý qoimalary 3,8 kýb.kilometr kólemindegi sýdy jinaýǵa múmkindik beredi jáne oǵan 470 myń gektar sýarmaly jerlerdi qosýǵa bolady.
Bul rette 12 sý qoimasyn tek sýarý úshin ǵana emes, sonymen qatar, 70 eldi mekendegi sý basý qaýpin joiý úshin de paidalanýǵa bolady. Sý qoimalarynyń qurylysy aýyl sharýashylyǵynda jańadan turaqty 29 myń jumys ornyn iske qurýǵa múmkindik beredi.
Biylǵy vegetatsiialyq kezeńge daiyndyq
Aǵymdaǵy jylǵa arnalǵan gidrologiialyq boljamǵa sáikes, elimizdiń ońtústik jáne batys aimaqtarynda sý az bolady dep kútilýde.
«Biz tiisti sharalar qabyldadyq. Sý qoimalarynyń jumys kesteleri qaita qaralyp, ázirlendi. Osy jumys kestelerin daiyndaý barysynda sýarmaly jerlerdi sýmen qamtamasyz etý esepke alyndy. Qazirgi tańda sý qoimalary toltyrylyp jatyr. Qyzylorda, Túrkistan, Jambyl jáne Almaty oblystarynda 205 kilometr kanal tazalandy. Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda bul jumys ári qarai belsendi jalǵasýda», — dedi geologiia, ekologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri.
Sondai-aq, 335 gidrotehnikalyq nysandar jóndelip, 39 kilometr kanal betonmen qaptaldy.
«Sonymen birge, kórshi memleketterde de sý tapshylyǵy baiqalyp otyr. Bul rette olardan bizge qajetti sý kólemi kelmei qalady degen qaýip bar. Ózbek, qyrǵyz jáne tájik áriptesterimizben tiisti jumys júrgizip jatyrmyz. Bizdiń basty nazarda – Syrdariia, Shý, Talas ózenderi jáne memleketaralyq kanaldar boiynsha Túrkistan, Qyzylorda jáne Jambyl oblystaryna qajetti sý túsýin qamtamasyz etý. Osyǵan orai, videobailanys arqyly 10 sáýirde sý sharýashylyq ministrlikteriniń arasynda konsýltatsiialar ótkizý josparlanǵan», — dep túsindirdi M. Myrzaǵaliev.
Sý sharýashylyǵy balansyndaǵy aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 67%-dy quraitynyn aita ketken jón. Qazaqstan sýy tapshy elderdiń qatarynda. Sonymen qosa, paidalanýǵa bolady degen sý kóleminiń azaiý qaýpi tur. Osy oraida, sýarmaly jerlerdiń kólemin ulǵaitý tek sý únemdeitint tehnologiialardy engizý esebinen ǵana múmkin.
Barlyq aitylǵan is-sharalar jalpy aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemin ulǵaitýǵa jáne aýyl sharýashylyǵynda qosymsha turaqty jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, sý tasymaldaý kezinde ónimsiz shyǵyndardy tómendetýge qol jetkizedi.
Máselen, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn sýarýdyń ortasha ólshemdi normasy 8,6 myń kýb metr gektaryna bolsa, 1,5 mln gektar jerdi sýarý úshin jylyna 12,3 kýb kilometr sý jumsalady. Iske asyrylyp jatqan sharalar esebinen sýarýdyń ortasha normasy 6 kýb metr gektaryna deiin tómendegende, 2 mln ga jerdi sýara alamyz. Al ortasha sýarý normasynyń 5 myń m3/ga deiin tómendeýi sý alýdy edáýir ulǵaitpai-aq aýyl sharýashylyǵy ainalymyna qosymsha 1 mln ga sýarmaly jerdi paidalanýǵa berýge múmkindik týdyrady.
«Degenmen, qabyldanǵan sharalar jetkiliksiz. Sonymen qatar naqty alqaptyń ózinde sý shyǵynyn azaitýǵa qol jetkizý qajet. Tamshylatyp, jańbyrlatyp sýarý jáne jerdi josparlaýdyń jańa tehnologiialary siiaqty sýarýdyń túrleri sý tutynýdy dástúrli sýarýmen salystyrǵanda 33%-ǵa deiin azaitýǵa múmkindik beredi. Biraq eń bastysy sýdyń áleýetti ónimdiligi artady, iaǵni 1 sharshy metr jumsalǵan sýǵa ónimniń shyǵýy 2,5 ese artady», — dedi M. Myrzaǵaliev.
Mysaly, qazir kúrish úshin gektaryna 24 myń m3 sý jumsalady. Kúrish chekterin josparlaýdyń jáne sý basýsyz sýarýdyń jańa tehnologiialaryn qoldanǵan jaǵdaida bul norma 16 myń m3/ga deiin tómendeýi múmkin.
Sondai-aq táýekelder jaǵdaiynda ylǵal shyǵyny az jáne neǵurlym rentabeldi etip, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ártaraptandyrýdy júrgizý qajet.
Óz kezeginde aýyl sharýashylyǵy ministri S. Omarov sýarmaly jerlerde egiletin daqyldar qurylymynda dándi masaqty daqyldar – 25,6%, azyqtyq daqyldar – 26%, maqta – 9,3%, maily daqyldar – 6,6%, kúrish – 6,2% aýqymdy úleske ie.
«Qazirgi ýaqytta sýarmaly jerlerde negizgi úlesti bidai men arpa siiaqty daqyldar alady. Tálimi daqyldardyń úlesin tómendetý jáne kókónis-baqsha daqyldary men azyqtyq daqyldarǵa kóshý arqyly alańdardy ártaraptandyrý jumysyn júrgizýi qajet», — dedi S. Omarov.
Sýarý túrleri boiynsha jaǵdai kelesidei: sýarmaly jerlerdiń 79,2%-y jer ústi sýarýmen, 6,8%–y jappai sý basýmen, 3,3%-y tamshylatyp sýarýmen, 10,7%-y jańbyrlaýmen qamtylǵan.
Tamshylatyp men jańbyrlatý sýarý siiaqty sýarýdyń qazirgi zamanǵy ádisteri tek 210,4 myń ga alańda nemese sýarmaly jerlerdiń 14%-ynda ǵana qoldanylady.
Sondyqtan, sýarý kezinde ylǵal únemdeýshi tehnologiialardy qoldaný úlesin arttyrý ózekti másele bolyp tabylady.
Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi zamanaýi ylǵal únemdegish tehnologiialaryn engizýge yntalandyrý maqsatynda investitsiialyq sýbsidiialaý qoldanylady, ol keltirilgen investitsiialardyń 50%-yn óteýdi, sondai-aq fermerlerdi oqytý jáne bilimdi taratý, onyń ishinde amerikalyq «Valmont» kompaniiasymen qurylatyn demonstratsiialyq fermalar jelisi arqyly taratýdy kózdeidi.
«Árine, sýarmaly eginshiliktiń artyqshylyǵy aiqyn. Qazirgi zamanǵy sýarý júieleri qymbat bolsa da olar jalpy jinalymdy ulǵaitý esebinen eginshiliktiń osy túrin investitsiialyq tartymdy etedi», — dedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
Memleket basshysy alǵa qoiǵan joǵary rentabeldi daqyldarǵa kóshý, import almastyrý jáne sýarmaly jerlerdiń alqaptaryn 2030 jylǵa deiin 3 mln ga deiin birtindep jetkizý jónindegi mindetter sheńberinde egis alańdarynyń qurylymy ázirlendi. Bul qurylym iske asyrý úshin oblys ákimdikterine jetkizildi.
Jalpy, sýarmaly jerlerdi ainalymǵa engizý boiynsha júrgizilgen jumystyń tiimdiligi jalpy aýyl sharýashylyǵy daqyldary jinalymynyń ósýi jáne jemis-kókónis ónimderiniń negizgi túrleri boiynsha importqa táýeldilikti tómendetý bolady.
«Mysaly, boljanyp otyrǵan 20 myń ga alańǵa jańa baqtar otyrǵyzý boiynsha Ministrlik júrgizip jatqan jumys sheńberinde almamen ózi-ózimizdi tolyqtai qamtamasyz etýge múmkindik týady», — dep túiindedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
