قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەتتٸڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا سۋارىلاتىن جەرلەردٸڭ يرريگاتسييالىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸ قارالدى. گەولوگييا, ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ م. مىرزاعاليەۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ س. وماروۆ بايانداما جاسادى, دەپ حابارلايدى primeminister.kz پورتالى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا 1,5 ملن. گەكتار سۋارمالى جەر بار. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ وڭتٷستٸك وبلىستارعا تيەسٸلٸ. ٶتكەن جىلى سول جەرلەردٸ سۋارۋ ٷشٸن 12,3 ملرد م 3 سۋ جۇمسالدى. بۇل ەلٸمٸز بويىنشا تۇتىناتىن سۋدىڭ 67% قۇرايدى.
گەولوگييا, ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ م. مىرزاعاليەۆ حابارلاعانداي, سوڭعى 50 جىلدا ەلەمدە سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸ 2,2 ەسەگە ارتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا وسى جەرلەردە گەكتاردان الىناتىن ٶنٸم 40%-عا ٶستٸ. ازييالىق ايماقتا بۇل كٶرسەتكٸش ەلەۋلٸ كٶتەرٸلدٸ, ەسٸرەسە, قىتاي مەن ٷندٸستاننىڭ قوسقان ٷلەسٸ باسىم بولىپ تۇر.
«بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي ەلەمدە سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸ 6%-عا ٶسەدٸ, بۇل رەتتە سۋارمالى جەرلەردە 1 گەكتار جەردٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 38%-عا ارتادى. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ ارتتىرۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن الماتى, جامبىل, تٷركٸستان, قىزىلوردا جەنە اقتٶبە وبلىستارى بويىنشا كٶلەمٸ 492 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردە تيٸستٸ جوبالار ٸسكە اسىرىلۋدا. ولار قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸنە بايلانىستى 4 باعىتقا بٶلٸنگەن. جالپى سوماسى 274 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى», — دەدٸ م. مىرزاعاليەۆ.
2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن 6 785 كيلومەتر كانال, 4 سۋ قويماسى, 4 سۋ تورابى, 239 درەناج ۇڭعىماسى جەنە 23 مىڭ ٶزگە دە سۋ شارۋاشىلىق نىساندارى سالىنىپ, ەرٸ قايتا جاڭارتىلادى.
بارلىعى 88 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. سونىڭ ٸشٸندە, 11 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلىس كەزٸندە پايدا بولادى. بۇدان باسقا, بۇل قۇرىلىس ماتەريالدارىن ٶندٸرۋ, تەحنولوگييالىق جابدىقتار مەن تەحنيكانى جەتكٸزۋ بويىنشا ارالاس سالالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا قوسىمشا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«ەڭ باستىسى, قالپىنا كەلتٸرٸلگەن سۋارمالى جەرلەردٸ اينالىمعا ەنگٸزۋ بارىسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا 77 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسى جەرلەردەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ جىلىنا 165 ملرد. تەڭگەنٸ قۇرايدى. ول ٶز كەزەگٸندە ساۋدا, ٶنٸمدٸ قايتا ٶڭدەۋ, مال شارۋاشىلىعى سالالارىندا مۋلتيپليكاتيۆتٸك ەسەر ەتەدٸ», — دەدٸ گەولوگييا مينيسترٸ.
وسىلايشا, دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ زايمٸ ارقىلى الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جەنە تٷركٸستانوبلىستارىندا جەردٸ سۋارۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىم قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ. 105 مىڭ گەكتار جەردەگٸ تيٸستٸ جۇمىستار 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن اياقتالادى. 2,5 مىڭ كيلومەتر كانالدار, 2 مىڭ كيلومەتردەن استام كوللەكتورلىق-درەناج جەلٸسٸ, 221 درەناج ۇڭعىماسى جەنە 20 مىڭعا جۋىق ٶزگە دە سۋ شارۋاشىلىق نىساندارى سالىنىپ, قايتا جاڭارتىلادى.
«قۇرىلىس كەزٸندە 2 جارىم مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ال اياقتالعاننان كەيٸن اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇراقتى 20 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ٶسٸرٸلەتٸن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ جىل سايىنعى كٶلەمٸ 60 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى», — وتمەتيل م. مىرزاعاليەۆ.
ەۋروپالىق جەنە يسلام قايتا قۇرۋ جەنە دامۋ بانكتەرٸنٸڭ زايمدەرٸ ارقىلى 128 مىڭ گەكتار جەردٸڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ 2020-2022 جىلدارى ۇلعايتىلادى جەنە قالپىنا كەلتٸرٸلەتٸن بولادى. بۇل جەرلەر اقتٶبە, جامبىل, تٷركٸستان جەنە الماتى وبلىستارىندا شوعىرلانعان. جوبانى ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندە 47 ناسوس ستانتسيياسى مەن 91 كيلومەتر قۇبىر جەلٸسٸ سالىنادى, 3 مىڭ كيلومەتر كانالدار مەن 302 درەناجدىق قۇدىق قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ.
گەولوگييا, ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸنٸڭ ايتۋىنشا, جوبانى ٸسكە اسىرۋ 57 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ونىڭ 4 600-ٸ قۇرىلىس كەزەڭٸندە قۇرىلسا, ال 52 500-ٸ تۇراقتى جۇمىس ورنى بولادى.
وسى جەرلەردە جىلىنا 105 ملرد تەڭگەگە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ٶسٸرٸلەتٸن بولادى.
جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى جەنە 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتٸك باعدارلامالار شەڭبەرٸندە الماتى, جامبىل, تٷركٸستان جەنە قىزىلوردا وبلىستارىندا ورنالاسقان 260 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەرٸن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ ارتتىرۋ كٶزدەلگەن.
«4 سۋ قويماسىندا, 4 سۋ تورابىندا, 18 درەناج ۇڭعىماسىندا جەنە 487 كيلومەتر سۋارۋ كانالىنا قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى. بارلىعى 8,6 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. قۇرىلىس كەزٸندە 3 800 جۇمىس ورنى, ال جوبا اياقتالعاننان كەيٸن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا — 4800 جۇمىس ورنى اشىلادى», — دەدٸ م. مىرزاعاليەۆ.
ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ, مەملەكەت باسشىسى ٶتكەن جىلدىڭ قىركٷيەك ايىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸن تاعى 1 ملن گەكتارعا ۇلعايتۋدى تاپسىردى. وسىعان بايلانىستى جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ ارقىلى قوسىمشا سۋارۋ كٶزدەرٸن قۇرۋ قاجەت. 2030 جىلعا دەيٸن اقمولا, اقتٶبە, قاراعاندى, جامبىل, تٷركٸستان, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا 28 سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋى بولجانىلىپ وتىر. وسى سۋ قويمالارى 3,8 كۋب.كيلومەتر كٶلەمٸندەگٸ سۋدى جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە وعان 470 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردٸ قوسۋعا بولادى.
بۇل رەتتە 12 سۋ قويماسىن تەك سۋارۋ ٷشٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, 70 ەلدٸ مەكەندەگٸ سۋ باسۋ قاۋپٸن جويۋ ٷشٸن دە پايدالانۋعا بولادى. سۋ قويمالارىنىڭ قۇرىلىسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭادان تۇراقتى 29 مىڭ جۇمىس ورنىن ٸسكە قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بيىلعى ۆەگەتاتسييالىق كەزەڭگە دايىندىق
اعىمداعى جىلعا ارنالعان گيدرولوگييالىق بولجامعا سەيكەس, ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك جەنە باتىس ايماقتارىندا سۋ از بولادى دەپ كٷتٸلۋدە.
«بٸز تيٸستٸ شارالار قابىلدادىق. سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس كەستەلەرٸ قايتا قارالىپ, ەزٸرلەندٸ. وسى جۇمىس كەستەلەرٸن دايىنداۋ بارىسىندا سۋارمالى جەرلەردٸ سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ەسەپكە الىندى. قازٸرگٸ تاڭدا سۋ قويمالارى تولتىرىلىپ جاتىر. قىزىلوردا, تٷركٸستان, جامبىل جەنە الماتى وبلىستارىندا 205 كيلومەتر كانال تازالاندى. قىزىلوردا, تٷركٸستان وبلىستارىندا بۇل جۇمىس ەرٸ قاراي بەلسەندٸ جالعاسۋدا», — دەدٸ گەولوگييا, ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ.
سونداي-اق, 335 گيدروتەحنيكالىق نىساندار جٶندەلٸپ, 39 كيلومەتر كانال بەتونمەن قاپتالدى.
«سونىمەن بٸرگە, كٶرشٸ مەملەكەتتەردە دە سۋ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر. بۇل رەتتە ولاردان بٸزگە قاجەتتٸ سۋ كٶلەمٸ كەلمەي قالادى دەگەن قاۋٸپ بار. ٶزبەك, قىرعىز جەنە تەجٸك ەرٸپتەستەرٸمٸزبەن تيٸستٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. بٸزدٸڭ باستى نازاردا – سىردارييا, شۋ, تالاس ٶزەندەرٸ جەنە مەملەكەتارالىق كانالدار بويىنشا تٷركٸستان, قىزىلوردا جەنە جامبىل وبلىستارىنا قاجەتتٸ سۋ تٷسۋٸن قامتاماسىز ەتۋ. وسىعان وراي, ۆيدەوبايلانىس ارقىلى 10 سەۋٸردە سۋ شارۋاشىلىق مينيسترلٸكتەرٸنٸڭ اراسىندا كونسۋلتاتسييالار ٶتكٸزۋ جوسپارلانعان», — دەپ تٷسٸندٸردٸ م. مىرزاعاليەۆ.
سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٷلەسٸ 67%-دى قۇرايتىنىن ايتا كەتكەن جٶن. قازاقستان سۋى تاپشى ەلدەردٸڭ قاتارىندا. سونىمەن قوسا, پايدالانۋعا بولادى دەگەن سۋ كٶلەمٸنٸڭ ازايۋ قاۋپٸ تۇر. وسى ورايدا, سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ تەك سۋ ٷنەمدەيتٸنت تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ەسەبٸنەن عانا مٷمكٸن.
بارلىق ايتىلعان ٸس-شارالار جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىندا قوسىمشا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, سۋ تاسىمالداۋ كەزٸندە ٶنٸمسٸز شىعىنداردى تٶمەندەتۋگە قول جەتكٸزەدٸ.
مەسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سۋارۋدىڭ ورتاشا ٶلشەمدٸ نورماسى 8,6 مىڭ كۋب مەتر گەكتارىنا بولسا, 1,5 ملن گەكتار جەردٸ سۋارۋ ٷشٸن جىلىنا 12,3 كۋب كيلومەتر سۋ جۇمسالادى. ٸسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالار ەسەبٸنەن سۋارۋدىڭ ورتاشا نورماسى 6 كۋب مەتر گەكتارىنا دەيٸن تٶمەندەگەندە, 2 ملن گا جەردٸ سۋارا الامىز. ال ورتاشا سۋارۋ نورماسىنىڭ 5 مىڭ م3/گا دەيٸن تٶمەندەۋٸ سۋ الۋدى ەدەۋٸر ۇلعايتپاي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسىمشا 1 ملن گا سۋارمالى جەردٸ پايدالانۋعا بەرۋگە مٷمكٸندٸك تۋدىرادى.
«دەگەنمەن, قابىلدانعان شارالار جەتكٸلٸكسٸز. سونىمەن قاتار ناقتى القاپتىڭ ٶزٸندە سۋ شىعىنىن ازايتۋعا قول جەتكٸزۋ قاجەت. تامشىلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جەنە جەردٸ جوسپارلاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارى سيياقتى سۋارۋدىڭ تٷرلەرٸ سۋ تۇتىنۋدى دەستٷرلٸ سۋارۋمەن سالىستىرعاندا 33%-عا دەيٸن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸراق ەڭ باستىسى سۋدىڭ ەلەۋەتتٸ ٶنٸمدٸلٸگٸ ارتادى, ياعني 1 شارشى مەتر جۇمسالعان سۋعا ٶنٸمنٸڭ شىعۋى 2,5 ەسە ارتادى», — دەدٸ م. مىرزاعاليەۆ.
مىسالى, قازٸر كٷرٸش ٷشٸن گەكتارىنا 24 مىڭ م3 سۋ جۇمسالادى. كٷرٸش چەكتەرٸن جوسپارلاۋدىڭ جەنە سۋ باسۋسىز سۋارۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن قولدانعان جاعدايدا بۇل نورما 16 مىڭ م3/گا دەيٸن تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن.
سونداي-اق تەۋەكەلدەر جاعدايىندا ىلعال شىعىنى از جەنە نەعۇرلىم رەنتابەلدٸ ەتٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەرتاراپتاندىرۋدى جٷرگٸزۋ قاجەت.
ٶز كەزەگٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ س. وماروۆ سۋارمالى جەرلەردە ەگٸلەتٸن داقىلدار قۇرىلىمىندا دەندٸ ماساقتى داقىلدار – 25,6%, ازىقتىق داقىلدار – 26%, ماقتا – 9,3%, مايلى داقىلدار – 6,6%, كٷرٸش – 6,2% اۋقىمدى ٷلەسكە يە.
«قازٸرگٸ ۋاقىتتا سۋارمالى جەرلەردە نەگٸزگٸ ٷلەستٸ بيداي مەن ارپا سيياقتى داقىلدار الادى. تەلٸمٸ داقىلداردىڭ ٷلەسٸن تٶمەندەتۋ جەنە كٶكٶنٸس-باقشا داقىلدارى مەن ازىقتىق داقىلدارعا كٶشۋ ارقىلى الاڭداردى ەرتاراپتاندىرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋٸ قاجەت», — دەدٸ س. وماروۆ.
سۋارۋ تٷرلەرٸ بويىنشا جاعداي كەلەسٸدەي: سۋارمالى جەرلەردٸڭ 79,2%-ى جەر ٷستٸ سۋارۋمەن, 6,8%–ى جاپپاي سۋ باسۋمەن, 3,3%-ى تامشىلاتىپ سۋارۋمەن, 10,7%-ى جاڭبىرلاۋمەن قامتىلعان.
تامشىلاتىپ مەن جاڭبىرلاتۋ سۋارۋ سيياقتى سۋارۋدىڭ قازٸرگٸ زامانعى ەدٸستەرٸ تەك 210,4 مىڭ گا الاڭدا نەمەسە سۋارمالى جەرلەردٸڭ 14%-ىندا عانا قولدانىلادى.
سوندىقتان, سۋارۋ كەزٸندە ىلعال ٷنەمدەۋشٸ تەحنولوگييالاردى قولدانۋ ٷلەسٸن ارتتىرۋ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تابىلادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەردٸ زاماناۋي ىلعال ٷنەمدەگٸش تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالاۋ قولدانىلادى, ول كەلتٸرٸلگەن ينۆەستيتسييالاردىڭ 50%-ىن ٶتەۋدٸ, سونداي-اق فەرمەرلەردٸ وقىتۋ جەنە بٸلٸمدٸ تاراتۋ, ونىڭ ٸشٸندە امەريكالىق «Valmont» كومپانيياسىمەن قۇرىلاتىن دەمونستراتسييالىق فەرمالار جەلٸسٸ ارقىلى تاراتۋدى كٶزدەيدٸ.
«ەرينە, سۋارمالى ەگٸنشٸلٸكتٸڭ ارتىقشىلىعى ايقىن. قازٸرگٸ زامانعى سۋارۋ جٷيەلەرٸ قىمبات بولسا دا ولار جالپى جينالىمدى ۇلعايتۋ ەسەبٸنەن ەگٸنشٸلٸكتٸڭ وسى تٷرٸن ينۆەستيتسييالىق تارتىمدى ەتەدٸ», — دەدٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ.
مەملەكەت باسشىسى العا قويعان جوعارى رەنتابەلدٸ داقىلدارعا كٶشۋ, يمپورت الماستىرۋ جەنە سۋارمالى جەرلەردٸڭ القاپتارىن 2030 جىلعا دەيٸن 3 ملن گا دەيٸن بٸرتٸندەپ جەتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەر شەڭبەرٸندە ەگٸس الاڭدارىنىڭ قۇرىلىمى ەزٸرلەندٸ. بۇل قۇرىلىم ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸنە جەتكٸزٸلدٸ.
جالپى, سۋارمالى جەرلەردٸ اينالىمعا ەنگٸزۋ بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىستىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى جينالىمىنىڭ ٶسۋٸ جەنە جەمٸس-كٶكٶنٸس ٶنٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٷرلەرٸ بويىنشا يمپورتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋ بولادى.
«مىسالى, بولجانىپ وتىرعان 20 مىڭ گا الاڭعا جاڭا باقتار وتىرعىزۋ بويىنشا مينيسترلٸك جٷرگٸزٸپ جاتقان جۇمىس شەڭبەرٸندە المامەن ٶزٸ-ٶزٸمٸزدٸ تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى», — دەپ تٷيٸندەدٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ.
