Búgingi tańda qazaqstandyq avtomobil ónerkásibi shikizattyq emes sektordy indýstriialyq damytýdyń 12 basym baǵyttarynyń qataryna qosylǵan jáne júieli memlekettik qoldaý obektisi retinde sanalady. 2019 jyldyń qorytyndysy boiynsha QR Mashina jasaý salasyndaǵy avtomobil ónerkásibiniń úlesi 26%-dy qurady, 50 myńnan astam tehnika óndirildi, 2,7 myńǵa jýyq avtomobil eksporttaldy. Qazaqstandyq avtoónerkásip qalai damyp jatyr jáne onyń keleshegi qandai? PrimeMinister.kz respýblikadaǵy atalǵan salanyń damýyna taldaý jasady.
Bári neden bastaý aldy?
Otandyq avtomobil ónerkásibiniń tarihy 2003 jyly alǵashqy «NIVA» avtokóligi shyǵarylǵan kezden bastalady. Ol kezde óndiris kólemi bar bolǵany birneshe myń birlikti qurady (2010 jyly eń kóbi — 4 myń dana). Shyǵarylatyn ónim jelisin tek VAZ markasynyń avtomobilderi qurady. Elimizdiń avtomobil naryǵynyń negizgi bóligi importqa tiesili boldy.
Kásiporyndardyń naqty mindetterimen damýdyń negizgi kezeńi 2010 jyly motorly kólik quraldaryn ónerkásiptik qurastyrý týraly alǵashqy kelisimderge qol qoiýmen bastaldy. Degenmen, tájiribe kórsetkendei, salany damytý jóninde qabyldanǵan kelisimderdiń tiimdiligi az boldy, satylatyn otandyq avtomobilderdiń úlesi 2016 jyly tek 26%-dy qurady. Yntalandyrýdyń jańa ádisteri qajet boldy.
Osyǵan bailanysty Úkimet qosylǵan qun salyǵy (QQS) boiynsha preferentsiialar, kádege jaratý alymyn engizý, jeńildikpen nesie berý jáne lizing baǵdarlamasyn ázirleý, ónim eksportyn qoldaý sharalary sekildi salany yntalandyrý sharalaryn qabyldady. Ónerkásiptik kooperatsiia baǵdarlamasy iske qosyldy.
Salany damytýǵa «SaryarqaAvtoÓnerkásip» JShS strategiialyq áriptesi — SMS–JAC Motors tulǵasyndaǵy iri transulttyq investor tartyldy. Osynyń barlyǵy salany damytý, yntalandyrý baǵdarlamalaryn engizý boiynsha jańa tásilderdi engizýdiń arqasynda múmkin boldy.
Kommertsiialyq tehnika óndirisine keler bolsaq, elimizge jahandyq oiynshylar tartyla bastady. 2005 jyly Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy iri óndirýshi KamAZ boldy. Sodan keiin Daewoo, Hyundai, IVECO, ANKAI jáne basqa da markalar óz óndiristerin ashty.
Sonyń nátijesinde, qysqa merzim ishinde salyq aýdarymdary esebinen biýdjetti júieli túrde tolyqtyratyn, irgeles salalardy esepke ala otyryp, ondaǵan myń jumys orny bar tutas sala quryldy. Avtoóndirýshiler sany artyp, adal básekelestik dami bastady.
Búgingi tańda mashina jasaý — óńdeý ónerkásibiniń qarqyndy damyp kele jatqan salalarynyń biri.
Indýstriialdy-innovatsiialyq damý memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jyldary (2010 jyldan bastap) elimizde shamamen 400 mlrd teńge somasyna 130-dan astam jańa mashina jasaý óndirisi iske qosyldy. 14 myńnan astam jumys orny ashyldy.
Bul kásiporyndar ónimniń barlyq derlik túrin shyǵarýdy igerip úlgerdi (jiyntyqtaýshy jáne qosalqy bólshekterden joǵary dáldikti tehnikany qurastyrýǵa deiin) jáne munai-gaz, metallýrgiia jáne agroónerkásip sekildi ekonomikanyń bazalyq sektorlarynyń qajettilikterin qamtamasyz etedi.
Qazirgi tańda Qazaqstanda avtokólik quraldarynyń barlyq sanattarynyń óndirisi qolǵa alynǵan. Elimizde 167 avtomobil modeli, onyń ishinde 39 jeńil model, 22 álemdik brend jinalady.
Avtomobil jasaý — Qazaqstannyń mashina jasaý salasynyń draiveri
QR-nyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan indýstrialdy-innovatsiialyq damý memlekettik baǵdarlamasynda avtoónerkásip basym salalar qatarynda kórsetilgen. Memlekettik baǵdarlamada álemdik trendter Qazaqstannyń avtomobil ónerkásibin damytýǵa yqpal etetini, oǵan qosa metallýrgiia, rezeńke buiymdarynyń óndirisi, shyny óndirisi, toqyma ónerkásibi, elektr jabdyqtary men quraldary óndirisi, ǴZTKJ jáne t. b. sekildi irgeles salalardy damytýǵa da septigin tigizetini aitylǵan.
Eki besjyldyqta avtomobil jasaý Qazaqstannyń mashina jasaý salasynyń draiverleriniń birine ainaldy. Iri torapty qurastyrýdan (DKD) usaq torapty qurastyrýǵa (CKD) kóshý boldy. Mysaly, shanaqtardy dánekerleý jáne boiaý boiynsha tehnologiialyq operatsiialar qolǵa alyndy.
Qazirgi tańda elimizde satylatyn avtomobilderdiń 60%-y Qazaqstanda shyǵarylǵan.
Avtoónerkásipti jergiliktendirýdiń ortasha deńgeii 33%-dy quraidy, al keibir úlgiler boiynsha eń joǵarǵy deńgeii 50%-dan asady.
2010 jyldan bastap óndiris kólemi 12,5 esege ósti (2010 jylǵy 4 myń birlikten 2019 jyly 50,4 myń birlikke deiin). Mashina jasaýdyń jalpy kólemindegi avtoónerkásip úlesi 2010 jylǵy 4%-ǵa qaraǵanda 26%-ǵa jetti. Ónerkásiptegi avtoónerkásip úlesi 1,9% qurady.
2019 jyly avtomobil ónerkásibinde 359,5 mlrd teńgege 50 447 birlik kólik quraly óndirildi, naqty kólem indeksi (NKI) 162,5%-dy qurady. Onyń ishinde 44 077 jeńil avtomobil óndirildi, óndiris ósimi 46,8%-dy qurady.
Satylymdaǵy qazaqstandyq avtomobilderdiń úlesi 59%-ǵa deiin artty (2018 jyly – 49%), QR-da eń kóp satylatyn avtomobil brendiniń 5-ten 4-i — otandyq óndiriske tiesili.
Qazaqstandyq avtobiznes qaýymdastyǵynyń málimetinshe, 2019 jyly 16 332 Hyundai avtomobili (+75,7%), 14 623 birlik Lada (+9,8%) jáne 5 366 Ravon avtomobili (+912%) óndirildi. Sondai-aq bestikke Kia (3683 birlik) jáne JAC (2 775 birlik) markalary kirdi.
QR-da óndirilgen avtokólikterdiń jartysy derlik iri avtokólik óndirýshi «SaryarqaAvtoÓnerkásipke» tiesili. Biyl Qostanai zaýyty óndiristi eki ese ulǵaityp, jalpy somasy 186 609 mln teńgege 25 802 danaǵa deiin jeńil avtomobilder, júk kólikteri men avtobýstar shyǵardy.
Qazaqstandyq avtoónerkásip — eksporttyq naryqtarda
Ishki qazaqstandyq naryqtyń shaǵyn kólemin eskere otyryp, otandyq mashina jasaýshylardy uzaq merzimdi josparlaý eksporttyq kólemderdi ulǵaitýdy qarastyrýy tiis. Memlekettik organdar tiisti jumystardy júrgizip jatyr. Máselen, Qazaqstan Respýblikasynda ekologiialyq taza avtomobilder óndirisin yntalandyrý tetigi aiasynda avtoónerkásip kásiporyndaryn eksporttyq qarjylandyrý kózdelgen.
Marketingtik ilgeriletýmen qatar, el ishinde daiyn ónimdi tasymaldaýǵa jáne eksporttyq naryqtarda ónimdi sertifikattaýǵa jumsalǵan shyǵyndardyń bir bóligin óteý sharalary kórsetiledi. Bul bizdiń kásiporyndarǵa syrtqy naryqtarǵa qol jetkizýdi jeńildetýge múmkindik berdi.
Óz kezeginde, otandyq kásiporyndar kásiporyndarda júrgiziletin tehnologiialyq operatsiialardyń sanyn arttyryp, jergilikti quraýyshtar men materialdardy paidalanyp, sondai-aq iri seriialy óndiriske shyǵýy tiis.
Sonymen qatar Qazaqstanda avtokomponenttik bazany damytý josparlanýda.
Atqarylǵan jumystardyń nátijesinde eksport 2018 jylmen salystyrǵanda 10 esege artty. 2019 jyldyń qorytyndysy boiynsha 2 629 avtokólik eksporttaldy. Avtomobilder kóbinese Resei Federatsiiasy men Ózbekstanǵa eksporttalady. Sheteldik satylymdardyń negizgi bóligin 2019 jyly JAC (1471), Hyundai (716) jáne Ravon (442) markalary qurady. Bul markalarǵa kórshiles elderde markalardyń distribiýtorlary tapsyrys beredi.
Avtomobil ónerkásibindegi úrdister
Sońǵy jyldary avtoóndirýshiler jańa naryqtarǵa qol jetkizý, óziniń ótkizý jelisin keńeitý, jańa tehnologiialar alý maqsatynda strategiialyq seriktesterdi izdestirýde. Sońǵy ýaqytta avtomobil salasyn damytýdyń negizgi baǵyttary otynnyń jańa túrlerin paidalaný, jańa konstrýktsiialyq materialdardy qoldaný, jailylyqty arttyrý esebinen janarmai tutynýdy aitarlyqtai tómendetý; sapalyq jáne baǵa belgileri boiynsha da, nysanaly maqsaty boiynsha da modeldik qatarlardy ártaraptandyrý boldy.
Sońǵy ýaqytta avtomobil salasynyń ereksheligi modeldik qatarlardy údemeli ártaraptandyrý boldy.
Qazaqstandyq mashina jasaý ekologiialyq taza kóliktiń damýymen bailanysty jalpy álemdik trendten qalys qalyp jatqan joq. 2014 jyly elektromobilderdiń birinshi partiiasy shyǵaryldy, sondai-aq otandyq óndiristiń 15 elektroavtobýsy qoldanysta.
Avtomobil ónerkásibin damytý sharalary
QR Úkimeti salany yntalandyrý boiynsha sharalardy qabyldady, onyń ishinde QQS boiynsha artyqshylyqtar, jeńildikpen nesielendirý jáne lizing baǵdarlamasyn ázirleý, ónim eksportyn qoldaý sharalary bar.
2019 jyly maýsym aiynda 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan mashina jasaýdy damytý jónindegi Jol kartasy bekitildi, ol mashina jasaýdyń barlyq shaǵyn salalaryn qamtidy jáne qoldaý sharalary boiynsha is-sharalar keshenin qarastyrady. Olar - salyq artyqshylyqtary, qarjylai jáne shikizattyq qoldaý, bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý jáne taǵy basqalary.
Kooperatsiialyq bailanystardy damytý úshin 2019 jyly 3 sáýirde Qazaqstan men Resei Federatsiiasynyń arasynda Birlesken is-qimyl baǵdarlamasy qabyldandy. Ol kelesi jobalarda kooperatsiiany qarastyrady.
Ónerkásiptik kooperatsiia baǵdarlamasy aiasynda «KAMAZ» JAQ, «AVTOVAZ» JAQ jáne «Hende Motor Manýfaktýring Rýs» JShQ júk avtomobilderiniń jetekshi bilikteriniń basty berilis redýktorlaryn shyǵarý zaýytyn, quiý zaýytyn jáne ǵylymi-zertteý injiniring ortalyǵyn salý boiynsha birlesken jobalardy iske asyrýdy pysyqtaý bastaldy.
Almaty qalasynda «Hyundai» jeńil avtomobil markasyn shyǵaratyn «Hyundai Trans Kazakhstan» JShS jańa zaýytynyń qurylysy bastaldy, onyń qýattylyǵy birinshi kezeńde jylyna 30 000 birlikti, al ekinshi kezeńde 45 myń birlikti quraidy.
SMS – JAC Motors «SaryarqaAvtoÓnerkásip» JShS alańynda óndiris kólemin arttyrý jáne shyǵaratyn avtomobilder jelisin keńeitýden basqa, avtokomponentter óndirisin jolǵa qoiýdy josparlap otyr.
Qytai seriktesterimen yntymaqtastyq aiasynda shinalar men dvigatelder shyǵaratyn zaýytty iske qosý josparlanǵan, bul Qazaqstandaǵy avtokomponent bazasyn damytýǵa qýatty serpin beretin bolady.
Sonymen qatar, QR densaýlyq saqtaý jáne infraqurylymdyq damý ministrleri Qazaqstan Respýblikasynda sanitarlyq kólikti jańartý boiynsha Jol kartasyn bekitti, bul sanitarlyq kólikti lizingtik qarjylandyrý tetigi esebinen jańartýǵa múmkindik beredi.
Jol kartasyna sáikes, oblys ákimdikterindegi, respýblikalyq mańyzy bar qalalardaǵy densaýlyq saqtaý basqarmalary úshin lizingtik qarjylandyrý sharttary mynadai: lizing merzimi 5 jyl, syiaqy mólsherlemesi otandyq taýar óndirýshiler úshin 7%-dan aspaidy, avans tólemi qarastyrylmaǵan, jeńildik usynylatyn kezeń 12 aiǵa deiin. 2019 jyly 800 jedel járdem kóligine jáne 2019-2020 jyldary 18 jyljymaly meditsinalyq keshen úshin 10 mlrd teńge bólindi.
Avtomobil óndirýshilerdi qoldaý
Avtoóndirýshilerge óńdeý ónerkásibindegi basqa kásiporyndarmen qatar arnaiy investitsiialyq kelisimsharttar aiasynda salyq jáne kedendik jeńildikter usynylady.
Bul sharalar jeńildikti nesielendirý baǵdarlamalarymen qatar avtokólik quraldarynyń qazaqstandyq ekologiialyq taza óndirisin damytýdy yntalandyrady.
Qazaqstan Respýblikasynda ekologiialyq taza kólik quraldarynyń shyǵarylýyna bailanysty, 2018 jyldan bastap avtoóndirýshiler tolyǵymen besinshi ekologiialyq klasqa kóshti, onyń ishinde kommertsiialyq tehnikany daiyndaýda da, elektromobilder óndirisi igerildi.
Ekologiialyq taza kólik quraldaryn óndirýde (Evro-4 jáne odan joǵary ekologiialyq klastarǵa sáikes keletin, elektrodvigatelderi bar) jáne ónerkásiptik qurastyrý týraly kelisim aiasynda jergiliktendirýdi kezeń-kezeńmen arttyrý boiynsha talaptardy oryndaý kezinde óndirýshiler óndiristik protsester boiynsha shyǵyndardyń ornyn toltyrý túrindegi yntalandyrýǵa ie bolýǵa úmitker bola alady.
Avtomobil ónerkásibiniń jergiliktendirilýiniń ortasha deńgeii 33% quraidy, jekelegen modelder boiynsha eń joǵarǵysy 50%-dan asady. Yntalandyrýshy damytý sharalarymen birge jergilikti qamtý úlesi men óndiris kólemin arttyrý shyǵarylatyn kólik quraldarynyń qunyn tómendetýge baǵyttalǵan.
Óńdeý ónerkásibin qoldaýdyń jalpy sharalarynan basqa, jeńildikpen avtonesielendirý jáne jeńildikti lizing baǵdarlamalary óziniń nátijeliligin kórsetti, onyń aiasynda «BRK-Lizing» AQ jumys istegen 4 jyl ishinde 50 mlrd teńge bólindi (42 mlrd teńge - avtonesielendirýge, 8 mlrd teńge – lizingke).
2019 jylǵy qazan aiynan bastap «BRK-Lizing» AQ arqyly Ulttyq banktiń jeńildikpen avtonesielendirý baǵdarlamasy iske qosyldy, sol arqyly 5 jyl boiy 100 mlrd teńge bólý kózdelgen (jyl saiyn 20 mlrd teńgeden).
Baǵdarlama turǵyndar arasynda zor suranysqa ie, búginde qarajatty ekinshi ret igerý júrgizilýde.
Elimizdiń avtobýs parkin jańartý
2019 jyldyń 12 aiynda avtobýs shyǵarý kólemi 2,5 ese ósti (1 076 birl.).
Qosymsha yntalandyrý retinde 2018 jyldan bastap qazaqstandyq óndiris avtobýstaryn lizingke ótkizý baǵdarlamasy jumys isteidi. Respýblikalyq biýdjetten «BRK-Lizing» AQ-yna 33,5 mlrd teńge bólindi, búginde 1 550 birlik avtobýsty jetkizýge qarjylandyrý jasaldy.
«BRK-Lizing» AQ málimeti boiynsha, 2020 jylǵy qańtar aiyndaǵy jaǵdai boiynsha Qazaqstan Respýblikasynda tozǵan avtobýstar parkin jańartý jónindegi keshendi jospar aiasynda 904 Yutong avtobýsy, 330 Ankai avtobýsy, 181 Daewoo avtobýsy, 75 Golden Dragon avtobýsy jáne 60 DongFeng avtobýsy óndirilý ústinde jáne olardyń bir bóligi jetkizilip qoidy.
Qazaqstandaǵy avtomobil ónerkásibiniń damý keleshegi
Sóz sońynda elimizdegi avtomobil salasynyń damýy úshin perspektivalardyń shynymen de joǵary ekenin atap ótken jón. Óitkeni otandyq avtomobil jasaýdy damytý memlekettiń ortasha merzimdik jáne uzaq merzimdik josparlaý boiynsha baǵdarlamalyq qujattarda belgilengen múddelerine jáne basymdyqtaryna sai keledi.
Biyl Qazaqstanda 10-nan astam jańa avtomobil modeliniń óndirisi bastalady. Qysqa merzim ishinde avtomobil ónerkásibi ónimderiniń jalpy kólemin 100 myń avtomobilge deiin jetkizý josparlanǵan, onyń ishinde 10-15 myńy — Reseige, Qyrǵyzstanǵa, Ózbekstanǵa, Tájikstanǵa, Belarýske, Ázerbaijanǵa jáne basqa da elderge eksporttalatyn bolady.
Almaty qalasynda qýattylyǵy jylyna 45 myń birlikti quraityn «Hyundai» zaýyty ashyldy. Zaýyt Indýstriialyq aimaq aýmaǵynda ashyldy. Jańa zaýyt qurylysyna salynǵan investitsiialar kólemi 25 mlrd teńgeni qurady. Jobalyq qýattylyǵy — jylyna 30 000 birlik. Ekinshi kezegin jáne shanaqty dánekerleý jáne boiaý boiynsha tehnologiialyq operatsiialarmen shyǵarylatyn alǵashqy avtomobil óndirisi 2020 jyldyń qyrkúiek aiyna josparlanǵan. Kásiporyn óndiriste 700-ge jýyq jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan óńirlerinde diler jelisin qurý shaǵyn jáne orta biznestiń damýyna oń yqpalyn tigizetin bolady.
Osy jyldyń qańtar aiynyń sońynda QR Premer-Ministri A. Maminniń qatysýymen «Ýzavtosanoat» AQ jáne «KazakhExport» eksporttyq saqtandyrý kompaniiasy» AQ arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoiyldy, sondai-aq «SaryarqaAvtoÓnerkásip» JShS men «UzAuto Motors» AQ arasynda avtomobilderdiń mashina jiyntyqtaryn jetkizý týraly shartqa qol qoiyldy.
Keleshekte avtomobil ónerkásibinde:
-
2021 jyldyń basynan bastap kólik quraldaryn ónerkásiptik qurastyrý týraly jańa kelisimderge kóshý jolymen jergilikti qamtý úlesin ulǵaitý jumystaryn jalǵastyrý;
-
qazaqstandyq avtoóndirýshilerdiń seriktesterimen óndiristik kooperatsiiany damytý, onyń ishinde avtokomponentter óndirisi;
-
elektromobilder óndirisin igerýdi jalǵastyrý kózdelgen.
