Foto: aikyn.kz
Kóptegen otandyq jáne sheteldik sarapshylar eń tabystylardyń biri retinde tanylǵan damýdyń «qazaqstandyq úlgisi» turaqtylyq printsipine negizdelgen. Turaqtylyq toqyraý jaǵdaiynda emes, kez kelgen júieniń turaqty damýynyń mańyzdy sharty retindegi turaqtylyq. Táýelsizdiktiń 33 jylynda turaqtylyq pen beibitshilik memlekettik ideologiianyń negizine jáne qazaqstandyq qoǵamnyń basty biriktirýshi qundylyǵyna ainaldy. Osy oraida Ult.kz tilshisi elimizdegi saiasi júieni saraptap kórdi.
Turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy sharttary mynalar bolyp tabylady: naqty maqsattyń bolýy, evoliýtsiialyq damýy, rettiligi, júieniń elementteri arasyndaǵy fýnktsiialardyń naqty qurylymy men shektelýi, onyń syrtqy jáne ishki faktorlarǵa bailanysty ikemdiligi jáne múddeler tepe-teńdigin saqtaý. Qazaqstandaǵy saiasi júie osy erejeler boiynsha damydy.
Máselen, biz birqatar kórshilerimiz siiaqty saiasi júieni tolyq yryqtandyrý jolyna túsken joqpyz. Saiasi júiedegi reformalar ekonomikalyq jáne áleýmettik jaǵdailardy, qoǵamdyq sananyń daiyndyǵyn, saiasi institýttardyń damýyn, syrtqy faktorlardy eskere otyryp kezeń-kezeńimen júrgizildi.
Qazaqstandyq saiasattanýshylar elimizdiń saiasi qurylysynyń birneshe kezeńderin anyqtaidy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary strategiiany ázirleý, memlekettiliktiń qalyptasýy, saiasi damýdyń negizgi printsipteri: bilikti bólý, pliýralizm jáne kóppartiialyq saiasi júieni qalyptastyrý kezeńi boldy. Qatań basqarý tizbegi bar prezidenttik basqarý nysanyn tańdaý el ishindegi belgisizdik jaǵdaiyna tolyq sáikes keldi. Osy naqty kezeńde el damýynyń printsipteriniń biri «aldymen ekonomika, sodan keiin saiasat» dep aiqyndalǵanyna qaramastan, odan ári demokratiialandyrýdyń institýtsionaldyq negizderin qurý jalǵasty. Azamattyq qoǵam men saiasi partiialardy damytýdyń normativtik-quqyqtyq bazasy quryldy.
Sarapshylardyń pikirinshe, saiasi jańǵyrtýdyń úshinshi kezeńin 2004 jyldan bastap sanaýǵa bolady. Osy ýaqytqa deiin Qazaqstan ekonomikada belgili bir jetistikterge jetip, azamattardyń materialdyq ál-aýqaty jaqsaryp, azamattyq qoǵamnyń kontýrlary qalyptasty. 2007 jylǵy konstitýtsiialyq reforma prezidenttik basqarý júiesin saqtai otyryp, Parlamenttiń rólin kúsheitýge múmkindik berdi. Qazaqstan Parlamenti Úkimetti qalyptastyrýǵa jáne onyń qyzmetin baqylaýǵa qatysýǵa, Konstitýtsiialyq Keńestiń, Ortalyq sailaý komissiiasynyń jáne Respýblikalyq biýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komitetiniń úshten ekisin bekitýge múmkindik aldy. Táýelsiz Qazaqstannyń tarihynda tuńǵysh ret Úkimettiń tek Prezident aldynda ǵana emes, Parlament aldynda da jaýapkershiligi belgilendi. Parlamentke proportsionaldy sailaýdy engizý jáne Qazaqstan halqy Assambleiasynyń Parlamenttegi múshelerine mandattar bólý memlekettik basqarý júiesinde halyqtyń ártúrli toptarynyń múddeleriniń tepe-teńdigin saqtaýǵa yqpal etti.
2017 jylǵy konstitýtsiialyq reforma Úkimet pen Parlamenttiń rólin kúsheitý, eldiń saiasi júiesinde tejemelik pen tepe-teńdiktiń tiimdi júiesin qurý jónindegi eldegi saiasi jańǵyrtý úderisteriniń kelesi mańyzdy qadamy jáne zańdy jalǵasy boldy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasi reformalarynyń úsh paketi azamattardyń el damýy máselelerine jaýapkershilikpen qatysýyn keńeitýge baǵyttalǵan saiasi qaita qurý úderisin jalǵastyrdy. Bul reformalardy júzege asyrý júrip ótken joldyń, jinaqtalǵan tájiribeniń, qalyptasqan saiasi mádeniet pen ózara árekettestik úlgileriniń nátijesinde múmkin boldy.
Al endi «elimizde partiialyq júie qalai damydy?» degen suraqqa keletin bolsaq, eń aldymen, saiasi partiialar saiasi júie institýttarynyń biri ekenin atap ótken jón. Demek, partiialyq júieniń damýy saiasi saladaǵy qaita qurýlarmen tyǵyz bailanysty.
Elimizdegi saiasi partiialardyń damýyna 1991 jyly «Qazaq KSR-degi qoǵamdyq birlestikter týraly» zańnyń qabyldanýymen serpin berildi. Keiinirek, 1995-1996 jyldary qabyldanǵan «Sailaý týraly» Konstitýtsiialyq zań, «Qoǵamdyq uiymdar týraly» jáne «Saiasi partiialar týraly» zańdar saiasi partiialardy qurýdyń mártebesi men institýtsionaldyq printsipterin bekitýge múmkindik berdi.
Jalpy, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda partiialyq sala belsendi damydy, degenmen partiialar tar toptarǵa shoǵyrlandy, olardyń qyzmeti uiymdastyrýshylyq deńgeii tómen jergilikti sipatta boldy. Mundai tájiribe qoǵamdaǵy shielenis pen qaqtyǵystardyń kúsheiýine ákelýi múmkin. Sonyń nátijesinde saiasi partiialardyń sapaly damýyn yntalandyrý sharalary keiinirek qolǵa alyndy. Etnikalyq jáne dini ustanymdarǵa negizdelgen partiialar qurýǵa tyiym salýdyń engizilýi, partiiany tirkeý úshin elimizdiń barlyq aimaqtarynda qol jinaý talaby jáne basqalary saiasi partiialardyń sapaly ósýine yqpal etti.
Proportsionaldy sailaý tájiribesin engizý de saiasi partiialardy óz uiymdarynyń jelisin damytýǵa jáne jergilikti jerlerde jumysty kúsheitýge yntalandyrdy. Nátijesinde azamattardyń belgili bir saiasi partiianyń qyzmetine qatysý arqyly óz senimderi men múddelerin bildirý múmkindikteri keńeiip keledi.
Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnalǵan jyl Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisi men barlyq deńgeidegi máslihattar depýtattarynyń sailaýymen bastalǵanyn aita ketken jón. Nátijesinde Parlament Májilisine úsh saiasi partiia, máslihattarǵa bes partiia ótti.
Byltyr alǵash ret aýyl ákimderiniń tikelei sailaýy ótip, oǵan alty saiasi partiia qatysty.
Mundai reformalardy eldegi turaqtylyq pen tynyshtyqty saqtaýǵa qaýip tóndirmei júrgizý saiasi institýttardy damytý jáne saiasi partiialardyń básekelestigin barlyq deńgeide ǵana arttyrý maqsatynda júrgizilgen dáiekti reformalardyń nátijesinde múmkin boldy.
Joǵaryda jazǵanymyzdai, múddelerdiń turaqty tepe-teńdigi qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaýdyń mańyzdy sharty bolyp tabylady. Azamattyq qoǵamdy damytpai, tepe-teńdikke jetý óte qiyn.
Taǵy bir mańyzdy faktor. Kez kelgen qaýymdastyqtyń (qoǵamnyń, memlekettiń) damýyndaǵy tabys kóp jaǵdaida belgili bir qoǵam músheleriniń ortaq maqsatqa jetý úshin birigý qabiletine bailanysty bolatyn teoriia meni qatty tań qaldyrdy.
Sondyqtan táýelsiz Qazaqstanda alǵashqy qabyldanǵan zańdardyń ishinde qoǵamdyq uiymdar týraly zań boldy. Jáne olardyń damýy men qoldaýy da qoǵamnyń daiyndyǵyn eskere otyryp, júieli bolǵanyn aitý kerek.
Memlekettik áleýmettik tapsyrys júiesin damytý jáne memlekettik uiymdardy granttyq qarjylandyrý azamattyq sektordaǵy bastamalardy júzege asyrýdyń qýatty tiregi boldy. Qoǵamdyq keńester institýtynyń engizilýi de memleket pen azamattar arasyndaǵy dialog múmkindikterin keńeitýge múmkindik berdi. Sonyń nátijesinde táýelsizdik jyldarynda qoǵamdyq uiymdardyń sany 100-den 22 myńǵa deiin ósti.
