فوتو: aikyn.kz
كٶپتەگەن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ساراپشىلار ەڭ تابىستىلاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلعان دامۋدىڭ «قازاقستاندىق ٷلگٸسٸ» تۇراقتىلىق پرينتسيپٸنە نەگٸزدەلگەن. تۇراقتىلىق توقىراۋ جاعدايىندا ەمەس, كەز كەلگەن جٷيەنٸڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى رەتٸندەگٸ تۇراقتىلىق. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 33 جىلىندا تۇراقتىلىق پەن بەيبٸتشٸلٸك مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ نەگٸزٸنە جەنە قازاقستاندىق قوعامنىڭ باستى بٸرٸكتٸرۋشٸ قۇندىلىعىنا اينالدى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي جٷيەنٸ ساراپتاپ كٶردٸ.
تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى شارتتارى مىنالار بولىپ تابىلادى: ناقتى ماقساتتىڭ بولۋى, ەۆوليۋتسييالىق دامۋى, رەتتٸلٸگٸ, جٷيەنٸڭ ەلەمەنتتەرٸ اراسىنداعى فۋنكتسييالاردىڭ ناقتى قۇرىلىمى مەن شەكتەلۋٸ, ونىڭ سىرتقى جەنە ٸشكٸ فاكتورلارعا بايلانىستى يكەمدٸلٸگٸ جەنە مٷددەلەر تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتاۋ. قازاقستانداعى ساياسي جٷيە وسى ەرەجەلەر بويىنشا دامىدى.
مەسەلەن, بٸز بٸرقاتار كٶرشٸلەرٸمٸز سيياقتى ساياسي جٷيەنٸ تولىق ىرىقتاندىرۋ جولىنا تٷسكەن جوقپىز. ساياسي جٷيەدەگٸ رەفورمالار ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايلاردى, قوعامدىق سانانىڭ دايىندىعىن, ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىن, سىرتقى فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷرگٸزٸلدٸ.
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشىلار ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي قۇرىلىسىنىڭ بٸرنەشە كەزەڭدەرٸن انىقتايدى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى ستراتەگييانى ەزٸرلەۋ, مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ قالىپتاسۋى, ساياسي دامۋدىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸ: بيلٸكتٸ بٶلۋ, پليۋراليزم جەنە كٶپپارتييالىق ساياسي جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋ كەزەڭٸ بولدى. قاتاڭ باسقارۋ تٸزبەگٸ بار پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىن تاڭداۋ ەل ٸشٸندەگٸ بەلگٸسٸزدٸك جاعدايىنا تولىق سەيكەس كەلدٸ. وسى ناقتى كەزەڭدە ەل دامۋىنىڭ پرينتسيپتەرٸنٸڭ بٸرٸ «الدىمەن ەكونوميكا, سودان كەيٸن ساياسات» دەپ ايقىندالعانىنا قاراماستان, ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدەرٸن قۇرۋ جالعاستى. ازاماتتىق قوعام مەن ساياسي پارتييالاردى دامىتۋدىڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازاسى قۇرىلدى.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ ٷشٸنشٸ كەزەڭٸن 2004 جىلدان باستاپ ساناۋعا بولادى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاقستان ەكونوميكادا بەلگٸلٸ بٸر جەتٸستٸكتەرگە جەتٸپ, ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق ەل-اۋقاتى جاقسارىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ كونتۋرلارى قالىپتاستى. 2007 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورما پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن ساقتاي وتىرىپ, پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. قازاقستان پارلامەنتٸ ٷكٸمەتتٸ قالىپتاستىرۋعا جەنە ونىڭ قىزمەتٸن باقىلاۋعا قاتىسۋعا, كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ جەنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جٶنٸندەگٸ ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸن بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك الدى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ٷكٸمەتتٸڭ تەك پرەزيدەنت الدىندا عانا ەمەس, پارلامەنت الدىندا دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بەلگٸلەندٸ. پارلامەنتكە پروپورتسيونالدى سايلاۋدى ەنگٸزۋ جەنە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ پارلامەنتتەگٸ مٷشەلەرٸنە مانداتتار بٶلۋ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندە حالىقتىڭ ەرتٷرلٸ توپتارىنىڭ مٷددەلەرٸنٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتاۋعا ىقپال ەتتٸ.
2017 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورما ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ, ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸندە تەجەمەلٸك پەن تەپە-تەڭدٸكتٸڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ەلدەگٸ ساياسي جاڭعىرتۋ ٷدەرٸستەرٸنٸڭ كەلەسٸ ماڭىزدى قادامى جەنە زاڭدى جالعاسى بولدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ ٷش پاكەتٸ ازاماتتاردىڭ ەل دامۋى مەسەلەلەرٸنە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ساياسي قايتا قۇرۋ ٷدەرٸسٸن جالعاستىردى. بۇل رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ جٷرٸپ ٶتكەن جولدىڭ, جيناقتالعان تەجٸريبەنٸڭ, قالىپتاسقان ساياسي مەدەنيەت پەن ٶزارا ەرەكەتتەستٸك ٷلگٸلەرٸنٸڭ نەتيجەسٸندە مٷمكٸن بولدى.
ال ەندٸ «ەلٸمٸزدە پارتييالىق جٷيە قالاي دامىدى?» دەگەن سۇراققا كەلەتٸن بولساق, ەڭ الدىمەن, ساياسي پارتييالار ساياسي جٷيە ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. دەمەك, پارتييالىق جٷيەنٸڭ دامۋى ساياسي سالاداعى قايتا قۇرۋلارمەن تىعىز بايلانىستى.
ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي پارتييالاردىڭ دامۋىنا 1991 جىلى «قازاق كسر-دەگٸ قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىمەن سەرپٸن بەرٸلدٸ. كەيٸنٸرەك, 1995-1996 جىلدارى قابىلدانعان «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭ, «قوعامدىق ۇيىمدار تۋرالى» جەنە «ساياسي پارتييالار تۋرالى» زاڭدار ساياسي پارتييالاردى قۇرۋدىڭ مەرتەبەسٸ مەن ينستيتۋتسيونالدىق پرينتسيپتەرٸن بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
جالپى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا پارتييالىق سالا بەلسەندٸ دامىدى, دەگەنمەن پارتييالار تار توپتارعا شوعىرلاندى, ولاردىڭ قىزمەتٸ ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيٸ تٶمەن جەرگٸلٸكتٸ سيپاتتا بولدى. مۇنداي تەجٸريبە قوعامداعى شيەلەنٸس پەن قاقتىعىستاردىڭ كٷشەيۋٸنە ەكەلۋٸ مٷمكٸن. سونىڭ نەتيجەسٸندە ساياسي پارتييالاردىڭ ساپالى دامۋىن ىنتالاندىرۋ شارالارى كەيٸنٸرەك قولعا الىندى. ەتنيكالىق جەنە دٸني ۇستانىمدارعا نەگٸزدەلگەن پارتييالار قۇرۋعا تىيىم سالۋدىڭ ەنگٸزٸلۋٸ, پارتييانى تٸركەۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماقتارىندا قول جيناۋ تالابى جەنە باسقالارى ساياسي پارتييالاردىڭ ساپالى ٶسۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
پروپورتسيونالدى سايلاۋ تەجٸريبەسٸن ەنگٸزۋ دە ساياسي پارتييالاردى ٶز ۇيىمدارىنىڭ جەلٸسٸن دامىتۋعا جەنە جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە جۇمىستى كٷشەيتۋگە ىنتالاندىردى. نەتيجەسٸندە ازاماتتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر ساياسي پارتييانىڭ قىزمەتٸنە قاتىسۋ ارقىلى ٶز سەنٸمدەرٸ مەن مٷددەلەرٸن بٸلدٸرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ كەڭەيٸپ كەلەدٸ.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان جىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ مەن بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىمەن باستالعانىن ايتا كەتكەن جٶن. نەتيجەسٸندە پارلامەنت مەجٸلٸسٸنە ٷش ساياسي پارتييا, مەسليحاتتارعا بەس پارتييا ٶتتٸ.
بىلتىر العاش رەت اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋى ٶتٸپ, وعان التى ساياسي پارتييا قاتىستى.
مۇنداي رەفورمالاردى ەلدەگٸ تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋعا قاۋٸپ تٶندٸرمەي جٷرگٸزۋ ساياسي ينستيتۋتتاردى دامىتۋ جەنە ساياسي پارتييالاردىڭ بەسەكەلەستٸگٸن بارلىق دەڭگەيدە عانا ارتتىرۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلگەن دەيەكتٸ رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە مٷمكٸن بولدى.
جوعارىدا جازعانىمىزداي, مٷددەلەردٸڭ تۇراقتى تەپە-تەڭدٸگٸ قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ تابىلادى. ازاماتتىق قوعامدى دامىتپاي, تەپە-تەڭدٸككە جەتۋ ٶتە قيىن.
تاعى بٸر ماڭىزدى فاكتور. كەز كەلگەن قاۋىمداستىقتىڭ (قوعامنىڭ, مەملەكەتتٸڭ) دامۋىنداعى تابىس كٶپ جاعدايدا بەلگٸلٸ بٸر قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ورتاق ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸرٸگۋ قابٸلەتٸنە بايلانىستى بولاتىن تەورييا مەنٸ قاتتى تاڭ قالدىردى.
سوندىقتان تەۋەلسٸز قازاقستاندا العاشقى قابىلدانعان زاڭداردىڭ ٸشٸندە قوعامدىق ۇيىمدار تۋرالى زاڭ بولدى. جەنە ولاردىڭ دامۋى مەن قولداۋى دا قوعامنىڭ دايىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جٷيەلٸ بولعانىن ايتۋ كەرەك.
مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك تاپسىرىس جٷيەسٸن دامىتۋ جەنە مەملەكەتتٸك ۇيىمداردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ازاماتتىق سەكتورداعى باستامالاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ قۋاتتى تٸرەگٸ بولدى. قوعامدىق كەڭەستەر ينستيتۋتىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸ دە مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى ديالوگ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ سانى 100-دەن 22 مىڭعا دەيٸن ٶستٸ.
