XXI ǵasyr – jahandyq rýhani geostrategiialyq keńistiktegi dilder (mentalitetter) arasyndaǵy taitalas kezeńi. Rýhani geostrategiialyq keńistik degenimiz adamzat sanasynyń damýyna, adam men qoǵam, qoǵam men tabiǵat qatynastaryna yqpal etetin álemdik qaýymdastyqtyń ortaq mádeni, aqparattyq, ǵylymi, dini keńistigi. XXI ǵasyrda áskeri kúshter tabiǵi resýrstardy baqylaý úshin júrgiziletin qaqtyǵystardy umytty. Olardyń qaqtyǵystary materialdyq emes, rýhani qundylyqtardy, onyń ishinde adam psihikasyn (ishki sezimi men kóńil-kúiin) kózdeitin jasyryn kúres sipatyna ie bolyp keledi. Azamattarymyz bul shyndyqty der kezinde ańǵaryp uǵynbasa, rýhani (adamgershilik, parasattylyq pen sulýlyqqa qushtarlyq) qajettilikterdiń ústemdigi men basymdylyǵyn moiyndamasa, álemdik úderisterdiń qurbanyna ainalary sózsiz.
Sońǵy geosaiasi taitalastar barysynda qoǵamnyń rýhani damýyna áser etý arqyly kópshilik sanasyn óz erkine beiimdeýge yńǵai tanytyp otyrǵan básekeles memleketterdiń belsendiligi artty. Geosaiasattyń negizgi faktorlarynyń biri – rýhaniiat. Qashan da kez kelgen memleket damý maqsatynda el ishindegi konfessiiaaralyq kelisimdi saqtai otyryp, ózge elderdiń din salasyna yqpal etýdi kózdeidi. Olardyń túpki maqsaty – túrli konfessiialardyń radikaldy ókilderine qoldaý kórsetý arqyly qoǵamdaǵy úderisterge yqpal etip, el ishinde jáne álemde turaqsyzdyq týyndatqyzý arqyly ózderiniń qalaýy boiynsha ózgerip otyratyn haos (beiberekettilik) júiesin qurý sanalady. Sol sebepten de, eldi rýhani daǵdarystardan aman alyp qalý, rýhani qaýipsizdigin qamtamasyz etý ulttyq qaýipsizdiktiń aldyńǵy qatardaǵy basty máseleleriniń biri.
Qazaqstan Respýblikasynyń ulttyq qaýipsizdiginiń obektilerine adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary; qoǵam, onyń materialdyq jáne rýhani qundylyqtary; memleket, onyń konstitýtsiialyq qurylysy jatady. Olardyń qaýipsizdigi qoǵamdyq, áskeri, saiasi, ekonomikalyq, aqparattyq, ekologiialyq qaýipsizdikke negizdelgen. Qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń 10 tarmaǵynyń biri qoǵamnyń tarihi, dástúrli, rýhani jáne mádeni qundylyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdiginiń negizgi 19 qaýip-qaterleriniń birine Qazaqstan Respýblikasy halqynyń mádeni jáne rýhani murasynan aiyrylýy jatady. Atalmysh qaýip-qaterlerdiń aldyn alý maqsatynda memleket qoǵamnyń tarihi-mádeni jáne rýhani-imandylyq qundylyqtaryn saqtaýdy, memlekettik tildiń jáne basqa da tilderdiń serpindi damýyn, ishki saiasi turaqtylyqty jáne etnosaralyq kelisimdi nyǵaitýdy qamtamasyz etip keledi.
Qazaqstan Respýblikasynyń negizgi 18 ulttyq múddeleriniń qatarynda qoǵamnyń materialdyq jáne rýhani-imandylyq qundylyqtaryn saqtaý men eselei túsý múddesi oryn alǵan. Atalmysh ulttyq múdde qoǵamnyń mádeni, dini, ǵylymi, bilim berý, aqparattyq, ideologiialyq, psihologiialyq qaýipsizdikterin qamtityn júieli, tutas, jalpyǵa ortaq, biregei rýhani qaýipsizdik salasyna jatady. Rýhani qaýipsizdikti tek dini nemese mádeni qaýipsizdik dep túsinýge bolmaidy. Rýhani qaýipsizdikti ulttyq qaýipsizdiktiń bir tarmaǵy bolyp tabylatyn qoǵamdyq qaýipsizdiktiń bir salasy retinde qarastyrǵan jón. Rýhani qaýipsizdik qoǵamnyń zamanaýi rýhaniiatynyń, tulǵa, qoǵam men memleket múddeleriniń saqtalǵandyǵynyń, dástúrli rýhani qundylyqtardyń (adamgershilik, parasattylyq, sulýlyq), ásirese tulǵa, top jáne kópshilik sanasynyń syrtqy jáne ishki qaýip-qaterlerden qorǵalǵandyǵynyń jai-kúii bolyp tabylady. Rýhani qaýipsizdiktiń obektilerine ulttyq sana-sezim, qoǵam ómiriniń jalpyǵa ortaq dástúrleri, memlekettiń syrtqy jáne ishki saiasatyn qoldaý qyzmetinde kórinis tabatyn ulttyń moraldyq-psihologiialyq birligi jatady. Rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etý tek memlekettik mekemeler men organdardyń airyqsha quzyreti ǵana emes. Onyń sýbektilerine sonymen qatar qoǵamnyń otansúigish azamattary men institýttary, buqaralyq aqparat quraldary jatady. Rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etý ulttyń rýhani qundylyqtaryn saqtap baiyta túsýdi kózdeitin qoǵamnyń barlyq patriottyq kúshteri men belsendi ziialylarynyń maqsatty túrdegi qyzmeti bolyp tabylady. Bul qyzmet áleýmettik máseleler keshendi ári júieli túrde zerdelengen jaǵdaida ǵana tiimdi bolmaq.
Qoǵamnyń rýhani damýynyń kepili ulttyq qundylyqtar bolyp tabylady. Ulttyq qundylyqtar materialdyq jáne rýhani qundylyqtardan quralady. Qoǵamnyń rýhani qundylyqtaryna til, din, salt-dástúr, óner, dúnietanym men tarih jatsa, jeke tulǵanyń rýhani qundylyqtaryna adam densaýlyǵy, psihikasy, sanasy, tili, dúnietanymy men dini kózqarasy, materialdyq ál-aýqaty jatady. Rýhani qundylyqtar adamnyń rýhaniiatyn quraidy. Rýhaniiat – ratsionaldy zaiyrlylyq pen irratsionaldy dindarlyqtyń tepe-teń úilesimi. Rýhaniiatty dinsiz túsiný múmkin emes. Degenmen rýhaniiat pen dindarlyqty bir-birine teńestirip qarastyrý da orynsyz. Rýhaniiat – adamnyń kóńil-kúii men qoǵamdaǵy qarama-qaishylyqtardyń úilesimdi qosyndysy. Ol qoǵam damýynyń ideologiialyq baǵytyn kórsetetin, adam bolmysynyń erekshe túp negizi (sýbstantsiiasy). Rýhaniiattyń tabiǵi úsh túrli júiesi, quramdas bóligi bar:
1) parasattylyq (aqiqat pen jalǵandy anyqtaýdaǵy tanymdar júiesi);
2) adamgershilik (jaqsylyq pen jamandyqty anyqtaýdaǵy qundylyqtar júiesi);
3) sulýlyq (sulý men usqynsyzdy anyqtaýdaǵy talǵamdar júiesi).
Rýhaniiat sanaǵa negizdelgen. Sana bolsa, aqyl (parasattylyq) men sezimniń (adamgershilik, sulýlyq) jemisi. Adam sanasy aqyl (ratsionaldy) men sezimge (irratsionaldy) negizdele otyryp, bolymdy iaki bolymsyz baǵytta ózgerer bolsa, rýhaniiat ta jaǵymdy-konstrýktivtik nemese jaǵymsyz-destrýktivtik baǵytta damýy múmkin. Adamzat sananyń erekshe jai-kúii arqasynda qiynshylyqtardy jeńip, adam sengisiz qarqynmen damýdyń shyńyraý shyńyna bettep barady. Buǵan qaramastan qazirgi zamanda adamdy rýhani kúizeliske ushyratý arqyly ony syndarly (konstrýktivti) ári jasampaz rýhynan aiyryp, beiáleýmettik maqsattarda qoldaný úderisiniń beleń alǵandyǵynyń kýásimiz. Ulttyq mentalitetke (dil, jan qurylymy, oilaý úlgisi, rýhani minez-qulyq) jat rýhani qundylyqtar egý qoǵam rýhaniiatyna tónip turǵan basty qater. Halyqtar men memleketterdiń qasireti, ádette, olardyń rýhaniiatynyń búlinýinen, jat ideialar men qundylyqtardyń jáne olarǵa jetýdiń óreskel tásilderiniń qoǵam sanasyna enýinen bastalady. Aqparattyq keńistikte taraityn atalmysh qaýip-qater adamnyń rýhani qaýipsizdigine nuqsan keltirýde. Sol sebepten, ulttyq rýhaniiattyń aiasyn úzdiksiz keńeitip otyrý rýhani qaýipsizdiktiń alǵashqy sharttarynyń biri.
Árbir adamnyń sanasy úzdiksiz «talyǵý» men «belsendilik tanytý» arasynda kúi keshetindigi belgili. Talyqqan kúidegi sana birqalypty minez tanytsa, belsendi sana shyǵarmashylyq jasampazdyqqa nemese oirandatýshylyqqa boi berip, ómir saltyn ózgertýge tyrysady. Osylaisha, sanaly adam rýhani áleýetiniń asqaqtaýyn kózdeidi.
Atalmysh aqparattyq soǵysta adamdy ózgeniń erkine kóndirý úshin aqparat burmalanyp, adamnyń kóńil-kúiine keshendi túrde yqpal etý ádisteri qoldanylýda. Mundai soǵystyń búgingi tańda ǵalamtor jelisinde aqparattyq-psihologiialyq, kibernetikalyq, jeli negizindegi áskeri basqarma sekildi keń taraǵan túrleri bar. Ǵalamtor jelisi arqyly adam men qoǵam sanasy aqparattyq-psihologiialyq soǵystyń quraly men qurbany bolyp keledi. Aqparattyq soǵystyń túpki maqsaty – ulttyq rýhani qundylyqtardyń ornyna ámbebap qundylyqtardy engizý. Sol sebepten, rýhani qaýipsizdik strategiialyq mánge ie másele bolyp tabylady.
Rýhani birligi joq ult geostrategiialyq rýhani keńistikte qandai da bir damýǵa, básekelestik tanytýǵa qaýqarsyz. Rýhani qaýipsizdiktiń mańyzdylyǵyn durys túsingen jaǵdaida qazirgi qoǵamnyń belgili bir bóligi arasynda beleń alyp otyrǵan rýhani kózqamandyq (nigilizm) pen áleýmettik enjarlyqtan (apatiia) arylý múmkindigine qol jetkizýge bolady.
Rýhani qaýipsizdiktiń basty ólshemderine: 1) qoǵamdyq sananyń ishki jáne syrtqy destrýktivti yqpaldan qorǵalǵandyǵynyń jai-kúii; 2) mádeniet, ǵylym, bilim berý, din, aqparat salasyndaǵy qaýip-qaterlerdi der kezinde anyqtap, tiisti shara qoldaný qabileti; 3) qoǵamnyń passionarlyq bóliginiń jaǵymdy shyǵarmashylyq belsendiligi jatady.
Eger Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń rýhani (aqparattyq, mádeni, konfessiialyq, ǵylymi, bilim berý) keńistigin qorǵaý baǵytynda jedel túrde sharalar qoldanylmasa, 20-30 jyldyq merzim ishinde bilik basyna ulttyq rýhaniiattan alshaq, kosmopolittik dúnietanymdy ustanatyn adamdar keledi. Buny boldyrmaý úshin qoǵamdyq sanany destrýktivti ishki jáne syrtqy yqpaldardan qorǵaityn qurylymdardyń el basqarý júiesine tarmaqtala otyryp enýi oryndy bolady. Olardyń qyzmetinde tómendegidei quzyretter oń nátije bereri sózsiz.
- rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttaryn anyqtaý;
- rýhaniiatqa tónýi múmkin ishki jáne syrtqy qaterlerge qarsy árekettiń strategiiasyn qalptastyrý;
- geosaiasi básekelesterdiń aqparattyq-psihologiialyq basqynshylyǵyna qarsy árekettiń strategiiasyn qurý;
- zamanaýi qoǵamnyń rýhani qaýipsizdiginiń jańa úlgilerin qalyptastyrý;
- jalpyulttyq «Máńgilik el» ideiasynyń aiasynda rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń dúnietanymdyq talaptaryn aiqyndaý;
- filosofiia, quqyq filosofiiasy, din filosofiiasy, saiasattaný, áleýmettaný, din áleýmettaný negizinde rýhani qaýipsizdik fenomenin zertteý;
- rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń máselelerin sheshýdiń joldaryn qarastyrý.
Qoǵamnyń rýhani qaýipsizdigin respýblikalyq jáne óńirlik deńgeide qamtamasyz etý maqsatynda tómende kórsetilgen tarmaqtardan quralǵan tutas bir júie qurýdyń qajettiligi bar sekildi. Olar:
- damyǵan memleketter siiaqty qoǵamdyq sanany destrýktivtik yqpaldan qorǵaýdyń keshendi sharalaryn júzege asyratyn qarýly kúshterdiń, quqyq qorǵaý organdary men arnaiy qyzmetterdiń bólimshelerin qurý;
- aqparattyq-psihologiialyq soǵystyń quraldary men ádisterin qoldaný;
- memlekettiń qorǵanys baǵytyndaǵy talaptarǵa sáikes jeke tulǵalyq jáne qoǵamdyq sana qalyptastyrý máselelerin zertteitin jáne sol salanyń mamandaryn daiyndaityn ǵylymi jáne bilim berý mekemelerin qurý;
- patriottyq baǵytty ustanatyn buqaralyq aqparat quraldaryn qurý;
- mádeni-ulttyq, tarihi-patriottyq birlestikter qurý;
- memleket tarapynan qoldaý kóretin shyǵarmashylyq men áleýmettik baǵyttaǵy beiresmi birlestikter qurý.
Rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etý qyzmeti mindetti túrde zańmen bekitilgeni jón. Mysaly, «Rýhani qaýipsizdikti qamtamasyz etý tujyrymdamasy» men «Rýhani qaýipsizdik týraly» Zań bekitiletin bolsa, atalmysh máseleni sheshýdiń quqyqtyq bazasy qurylǵan bolar edi.
Ótken shaqqa ókinbeý, qazirgi shaqta jetistikterge jetý, keler shaqta jarqyn bolashaqqa jaqyndai túsý úshin Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Daǵdarystar ótedi, ketedi, al el táýelsizdigi, ult muraty, urpaq bolashaǵy sekildi uly qundylyqtar ǵana ǵumyrlyq» degen sózin negizge ala otyryp, uly qundylyqtarymyzdy saqtap, jańǵyrtý ári asqaqtatý baǵytynda tiimdi qyzmet atqarý - búgingi zamanymyzdyń talaby. Atalmysh tiimdi qyzmetke qol jetkizýdiń bir joly rýhani qaýipsizdigimizdiń qamtamasyz etilýinde jatyr. Bul joldy júrip ótýdiń alǵysharty búkil memlekettik qurylymdar men azamattyq qoǵam institýttarynyń rýhan qaýipsizdik salasynda jumylýy bolyp tabylady. Rýhani saladaǵy ulttyq múddelerimizdi, mádeni-tarihi qundylyqtarymyzdy qorǵaý maqsatynda únemi keshendi ári júieli túrde birge jumys atqarsaq, búgingi rýhaniiatymyzǵa tóngen qaýip-qaterlerdiń aldyn alyp, «Máńgilik El» aiasynda shoǵyrlanǵan azamattarymyzdyń rýhani qundylyqtaryn álem jurtshylyǵyn tamsandyra otyryp pash etetindigimizge senimimiz mol.
Baimahanov B.K.
