Foto: baq.kz
Qazaqstanda donorǵa muqtaj adamdar sany jyl saiyn artyp keledi. Biyl 4.21 paiyzǵa ósip, 4081 naýqasty qurady. Onyń ishinde 3983 eresek, 98 bala kezekte tur. Óz kezegine jetpei, erte kóz jumatyndar da bar. Orta eseppen jyl saiyn ártúrli sebepterge bailanysty 300-ge jýyq retsipient kútý paraǵynan shyǵarylady. Byltyrǵy kórsetkishke sáikes, ólim sebebinen 267 adam kútý paraǵynan alynǵan.
53 jastaǵy astanalyq Batpa Qaraltaeva búirek donoryn kútip júr. Kezekte turǵanyna 15 jyl bolǵan. Onyń 6 balasy bar. Altynshy balaǵa júkti kezinde kólik qaǵyp, merziminen buryn bosanǵan. Saldarynan búiregi qysylyp, istemei qalǵan. Al balasyna zaqym kelip, múgedek bolyp dúniege kelgen.
“Buryn-sońdy búiregim aýyrmaǵan. 3 ailyq júktilik kezimde kólik qaǵyp ketti. Joldan ótip bara jatqan edim. Jambasymnan jaraqat alyp, aýrýhanada emdelip shyqtym”, – dedi ol.
Onyń aitýynsha, em kezinde aýrýhanada ózin jaqsy sezingen. Biraq 1 apta ótken soń denesi isine bastaǵan. Al 10 kúnnen keiin múlde júre almai, álsirep qaita aýrýhanaǵa túsken.
“Dáriger tekserdi, qaita analiz tapsyrdym. Analiz nátijeleri nashar shyqty. Keiin nefrolog dárigerge tekserilýge jiberdi. Sodan 2-3 jyldai nefrologqa qaralyp, em alyp júrdim. 2009 jyly búiregim jumys istemei, dializ ala bastadym”, – deidi.
Dializ – bul búirektiń qalypty jumysyn almastyratyn meditsinalyq protsess. Búirek fýnktsiiasy nasharlaǵan nemese toqtaǵan jaǵdaida, dializ aǵzadaǵy qaldyqtardy, suiyqtyqty jáne artyq tuzdy shyǵarý úshin qoldanylady.
Sáýle Abraeva transplant koordinator. “Ár naýqas aptasyna úsh ret 4 saǵattan em alady”, – deidi.
Batpa Qaraltaevanyń jol apaty saldarynan 7 ailyǵynda dúniege kelgen balasy áli kúnge deiin júrmeidi, sólemeidi. Qazir balasy 21 jasta, oǵan 1 top múgedektigi berilgen.
Buryn máiit donoryna jylyna 2-3 ret sáikestigin tekserý úshin baryp júrgen. Alaida keiin belgisiz jaǵdailarǵa bailanysty toqtap qalǵan. Ol dárigerler shaqyrmai qoiǵanyn aitady.
Batpa týystyq donor alýdan bas tartqan. Sózinshe, jaqyndarynyń múgedek bolyp, densaýlyqtaryna zaqym kelgenin qalamaidy. 15 jyldai donor kútip júrgenine qaramastan, bolashaqta “máiit donory” damityna úmiti zor.
Máiit donorlyǵy
Jalpy álemde tranplantologiianyń damýyn tejeitin negizgi másele donordyń jetispeýshiligi. Al donorlar sanyn arttyrýǵa baǵyttalǵan eń tiimdi modeli – máiit donory.
Eýropa elderinde halyqtyń 90 paiyzy qaitys bolǵannan keiin donor bolýǵa aldyn ala kelisim beredi. Mysaly, Ispaniianyń árbir azamaty áleýetti donor bolyp sanalady. Olar Eýropa boiynsha birinshi orynǵa shyqqan.
Mamandar Qazaqstanda máiit donorlyǵyn damytý isi baiaý júrip jatyr deidi. Máselen, 2023 jyly qaitys bolǵannan keiin donor bolýǵa 4609 adam kelisim berse, 31550 bas tartqan. Máiittik donorlyqqa kelisim bergender kórsetkishi tek 10 paiyzdy quraǵan.
“Máiit donory tek mi ólimi anyqtalǵan jaǵdaida júzege asady. Ony 3-5 maman birlesip anyqtap, dáleldeidi. Mi ólimi tirkelgen jaǵdaida týystarymen túsindirý jumystary júrgiziledi”, – deidi Nazgúl Jangeldina Astanadaǵy “Transplanttaýdy úilestirý ortalyǵy” direktorynyń orynbasary.
Institýt málimdeýinshe, byltyr 19 máiit donorlyǵyna qatysty ota jasalǵan. Jangeldinanyń aitýynsha, biyl 8 qazanda qaitys bolǵan bes adamnyń aǵzasy 19 adamnyń ómirin uzartqan.
Al Shymkentte jol-kólik apatynan qaitys bolǵan 18 jastaǵy er adamnyń aǵzasy 4 adamnyń ómirin qutqarǵan. Onyń júregi, baýyry men eki búiregi donorlyq organdy uzaq jyldar boiy kútken adamdarǵa transplantatsiialanypty.
Qaitys bolǵan azamattyń bir búiregi Taraz qalasyndaǵy alty balanyń ákesine berilgen eken.
Dese de, “Transplanttaýdy úilestirý ortalyǵy” ókiliniń aitýynsha, eldegi donor máselesi áli kúrdeli. Sebebi bul kórsetkish ótken jyldarmen salystyrǵanda óte az. Nazgúl Jangeldinanyń aitýynsha, 2020 jyly zańǵa engizilgen ózgeris, koronavirýs pen dini senim máseleleri áser etken.
2020 jyly “Densaýlyq týraly”kodekske ózgeris engizildi. Oǵan sáikes kez kelgen adam egov.kz portaly arqyly transplantatsiialaý maqsatynda qaitys bolǵannan keiin organdardyń nemese tinterdiń bir bóligin berýge ne bas tartýǵa múmkindigi bar.
“Vlast” basylymynyń jazýynsha, zańǵa engizilgen ózgeristen soń máiit donorlyǵy otasy 86-dan 5-7-ge deiin kúrt qysqarǵan. Bul týraly Densaýlyq saqtaý ministri halyqaralyq tájiribeni eskere otyryp, normativti-quqyqtyq baza saraptalýda dep túsindirgen.
Mamandardyń aitýynsha, donor jetispeýshiliginiń ýshyǵyp ketýine koronavirýs ta eleýli áser etken. Máselen, COVID-19 pandemiiasymen tuspa-tus aýyryp qalǵan astana turǵyny Asylbek ómiri túbegeili ózgergenin aitady. Ol 2020 jyldan bastap dializ alýdy bastaǵan.
“Koronavirýs kezinde aýyryp qaldym. Infektsiia tústi dep, infektsionnyi bólimge jatqyzdy. Keiin analiz tapsyryp, búiregimniń aýyratyny anyqtaldy”, – deidi ol.
2006 jyly oǵan “sozylmaly glomerýlonefrit” diagnozy qoiylǵan.
“Biraq ol kezde dárigerler maǵan durys túsindirmedi. Tek ashy, tushy taǵamdar jemeý kerektigi men aýyr júk salmaýymdy aitty. Eger durystap emdelmeseń dializge túsip qalasyn dep aitqan joq”- dedi Asylbek.
Ol 2020 jyly eńbek demalysyn alyp, úilenbek bolǵan. Alaida aýyryp qalyp, aýrýhanada em alyp júrgen kezinde jeke ómirindegi jospary da júzege aspai qalǵan.
“Ózge adamdar ol týraly bile bermeidi. Al bilgen soń olarda qorqynysh paida bolady”, – dedi. Qazir oǵan dializdiń sońǵy besinshi stadiiasy qoiylǵan.
“Dializ týraly 2009 jyldan beri bilemin. Tanysym em alyp júrgende estidim. Al ózim osynda túskende aýyr boldy. Sebebi men bunyń ne ekenin, alda ne kútip turǵanyn bilemin”, – dedi ol.
Asylbek ekinshi synyp oqyp júrgende itten shoshyp qalǵan. Saldarynan áli kúnge deiin tutyǵyp sóileidi. Birneshe jerden em alsa da, barlyǵy sátsiz aiaqtalǵanyn aitty. Tek kitap oqyp biraz jazylǵan. Buǵan deiin sóilegen kezde “t” áripin ǵana aityp, turyp qala bergenin jetkizdi.
Kútý paraǵyna tirkelgeli beri 4 jyldan asty. Alaidy osy ýaqyt aralyǵynda “máiit donoryn” tekserýge ony birde-bir ret shaqyrmaǵan.
Foto: tengrinews.kz
Nazgúl Jangeldinanyń sózinshe, aǵzany berýge adamdar áli daiyn emes. Kóp jaǵdaida dini senimine bailanysty qaitys bolǵan adamnyń týystary máiit donory bolýǵa kelispei jatady.
Alaida buǵan bailanysty halyqaralyq dini birlestiktiń qatysýymen birneshe is-shara ótken. Sonyń biri byltyr 21 maýsymda Aqtóbede boldy. Sharaǵa halyqaralyq transplantolog mamandar men dini qyzmetker ókilderi qatysqan. Dini basqarma ókilderi dinde adam ólgennen keiin onyń aǵzalaryn donorlyqqa berýge tiym joq ekenin aitqan.
Islam dini azalardy transplantattaýǵa jáne qan quiýǵa tyiym salmaidy. Tek ómirge qaýip tóngen jaǵdaida ǵana basqa adamdarǵa adamnyń aǵzasyn berýge jáne ony qabyldaýǵa bolady degen saiasatty ustanady.
Orys pravoslavie shirkeýi de eger adamnyń ómirin saqtap qalý úshin nemese múgedek bolyp qalmas úshin qajet bolsa, aǵzalardy aýystyryp qondyrýdy koldaitynyn aitqan. Biraq dini institýttar transplantologiiany kommertsiialýǵa, adam aǵzasyn saýdaǵa salýǵa qarsy ekenin bildirgen.
Al katolik shirkeýi transplantologiiany ǵylymnyń eń joǵary jetistikteriniń biri dep sanaidy.
Dárigerlerdiń aitýynsha, jyl saiyn kemi 1 ret tolyq tekseristen ótip turýy qajet. Bul qaterli derttiń aldyn alyp, der kezinde em qabyldaýǵa septigin tigizedi.
Kóp jaǵdaida adamdar syrqatyn sońǵy satyda bilip jatady. Sebebi bastapqyda aýrýdyń belgileri baiqalmaýy múmkin. Respýblika boiynsha tranplantatsiiany kútip otyrǵan adamdardyń sany Astana, Aqtóbe, Semei men Kókshetaý qalalarynda kóp.
Batys óńiriniń týmasy Hamzat Mansaruly jas kezinde densaýlyǵyna salǵyrt qaraǵanyn moiyndaidy. Anasy Reseide turady, ózi kúrespen ainalysqan. 2011 jyly ol jol apatyna túsip, bir búiregi qysylyp qalǵan. Alaida Hamzat qaýipti birden sezine qoimaǵan eken.
“Arasynda basym aýyryp, qan qysymym 200-ge deiin kóterilip ketetin. Men oǵan mán bermei, baiqamai júre beretinmin”, – deidi ol.
2016 jyly Hamzattyń densaýlyǵy múlde nasharlai túsken. Aiaqtary isinip, keiin beti sal bolyp qalǵan.
“Sol kezde birden aýrýhanaǵa bardym. Dárigerler “búiregin nashar jumys isteidi, em alý qajet” dedi. Biraq soǵan qaramastan dializge tústim”, – dedi Hamzat kúrsinip.
Hamzat dializ qabyldap júrgenine 8 jyl bolǵan. Onyń aitýynsha, anasy óz búiregin bergisi kelgen. Alaida sáikes kelmegen.
“Máiit donorlyǵyn qolǵa alsa eken deimin. Sebebi 1 adamnyń donory qanshama adamnyń ómirin qutqarady”, – deidi.
Transplantologiiada eń kóp suranysqa ie aǵzalardyń biri – júrek. 48 jastaǵy astanalyq turǵyn Ernar Bekishev júrek transplatatsiiasyna kezekke turǵanyna 5 jyl bolǵanyn aitady.
“Men bul jaǵdaiǵa ne sebep bolǵanyn bilmeimin. Múmkin ekologiia áser etti. Ózim Semei aimaǵynda týǵanmyn. Bala kezimde Abraly, Abai aýdandarynda turdym”, – deidi ol.
Onyń aitýynsha, 2018 jyly aiaǵy isinip, júrýi qiyndaǵan. Sodan aýrýhanaǵa kórinip, biraz ýaqyt em alyp júrgen.
Alaida densaýlyǵy nasharlaǵan soń, 2019 jyly ota jasatyp, júregine LVAD apparatyn ornatqan.
LVAD (Left Ventricular Assist Device) – júrektiń sol jaq qarynshasyna ornatylyp, qan ortaǵa aidalady. Osylaisha, aǵzanyń ómirlik mańyzdy múshelerine qan ainalymyn qamtamasyz etedi.
Apparat syrtqy batareiamen jumys isteidi jáne ony patsient belbeý nemese arnaiy qapshyqta alyp júredi.
“Apparat salatyn kezde júrek donory keregin birden aitty. Óz qiyndyqtary baryn da eskertti, men kelistim. Oǵan ókinbeimin”, – deidi astanalyq turǵyn.
“Sýǵa túsýge bolmaidy. Toqqa táýeldi bolasyń. Apparat jumys isteýi úshin ony qýattap otyrý kerek. Bir batareika 4-5 saǵatqa jetedi, al mende eki batareika”, – deidi ol.
Júrek donory tabyldy dep eki ret shaqyrǵan. Alaida ekeýi de sáikes kelmegen.
Sheteldik tájiribe
Ońtústik Koreiada birneshe jyldyq áreketten soń, 1999 jyly “Aǵzalardy transplantatsiialaý týraly zań” qabyldanǵan.
Elde zań alǵash ret mi ólimi tirkelgen jaǵdaida, aǵzany donorlyqqa paidalanýdy zańdy túrde rettedi. Bul óz kezeginde zańsyz músheler saýdasyn shektep, Ulttyq Transplantatsiialaý Ortalyǵynyń (KONOS) qurylýyna negiz bolypty.
Memlekettik mekemeniń mindetine búkil el boiynsha kútý paraǵyn jańartý, máiit aǵzasyn qarastyrý, tiri donorlar tizimin júrgizý, transplantatsiialar derekqoryn jinaý, aǵzalardy transplantatsiialaý salasyndaǵy saiasatty anyqtaý jáne taǵy basqa jumystardy atqarý kiredi.
Biraq Ońtústik Koreiada sol transplantatsiia týraly zań qabyldanǵannan keiin máiit donorlarynyń sany kúrt azaiǵan.
2000 jyly qaitys bolǵan donorlardyń sany óte tómen boldy – million turǵynǵa 1 adamnan ǵana keldi. Aldyńǵy zańǵa sáikes, árbir ortalyq máiit múshelerin ózinde qaldyryp, olardy óz patsientterine qoldana alatyn.
Biraq zań qabyldanǵannan keiin KONOS múshelerdi búkil el boiynsha kútý paraǵyna sáikes bóle bastady. Sol sebepti donor ortalyqtary miynyń ólimi tirkelgen yqtimal donorlardy anyqtaýǵa asa qyzyǵýshylyq tanytpady.
Sondyqtan korei úkimeti máiit donorlaryn anyqtaǵan donorlyq aýrýhanalardy yntalandyra bastady. Keminde bir donorlyq búirekti aýrýhanada qaldyrýdy sheshti. Osydan keiin máiit donorlarynyń sany azdap ósken.
Móldir Qabyken
