فوتو: baq.kz
قازاقستاندا دونورعا مۇقتاج ادامدار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بيىل 4.21 پايىزعا ٶسٸپ, 4081 ناۋقاستى قۇرادى. ونىڭ ٸشٸندە 3983 ەرەسەك, 98 بالا كەزەكتە تۇر. ٶز كەزەگٸنە جەتپەي, ەرتە كٶز جۇماتىندار دا بار. ورتا ەسەپپەن جىل سايىن ەرتٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى 300-گە جۋىق رەتسيپيەنت كٷتۋ پاراعىنان شىعارىلادى. بىلتىرعى كٶرسەتكٸشكە سەيكەس, ٶلٸم سەبەبٸنەن 267 ادام كٷتۋ پاراعىنان الىنعان.
53 جاستاعى استانالىق باتپا قارالتاەۆا بٷيرەك دونورىن كٷتٸپ جٷر. كەزەكتە تۇرعانىنا 15 جىل بولعان. ونىڭ 6 بالاسى بار. التىنشى بالاعا جٷكتٸ كەزٸندە كٶلٸك قاعىپ, مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوسانعان. سالدارىنان بٷيرەگٸ قىسىلىپ, ٸستەمەي قالعان. ال بالاسىنا زاقىم كەلٸپ, مٷگەدەك بولىپ دٷنيەگە كەلگەن.
“بۇرىن-سوڭدى بٷيرەگٸم اۋىرماعان. 3 ايلىق جٷكتٸلٸك كەزٸمدە كٶلٸك قاعىپ كەتتٸ. جولدان ٶتٸپ بارا جاتقان ەدٸم. جامباسىمنان جاراقات الىپ, اۋرۋحانادا ەمدەلٸپ شىقتىم”, – دەدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەم كەزٸندە اۋرۋحانادا ٶزٸن جاقسى سەزٸنگەن. بٸراق 1 اپتا ٶتكەن سوڭ دەنەسٸ ٸسٸنە باستاعان. ال 10 كٷننەن كەيٸن مٷلدە جٷرە الماي, ەلسٸرەپ قايتا اۋرۋحاناعا تٷسكەن.
“دەرٸگەر تەكسەردٸ, قايتا اناليز تاپسىردىم. اناليز نەتيجەلەرٸ ناشار شىقتى. كەيٸن نەفرولوگ دەرٸگەرگە تەكسەرٸلۋگە جٸبەردٸ. سودان 2-3 جىلداي نەفرولوگقا قارالىپ, ەم الىپ جٷردٸم. 2009 جىلى بٷيرەگٸم جۇمىس ٸستەمەي, دياليز الا باستادىم”, – دەيدٸ.
دياليز – بۇل بٷيرەكتٸڭ قالىپتى جۇمىسىن الماستىراتىن مەديتسينالىق پروتسەسس. بٷيرەك فۋنكتسيياسى ناشارلاعان نەمەسە توقتاعان جاعدايدا, دياليز اعزاداعى قالدىقتاردى, سۇيىقتىقتى جەنە ارتىق تۇزدى شىعارۋ ٷشٸن قولدانىلادى.
سەۋلە ابراەۆا ترانسپلانت كوورديناتور. “ەر ناۋقاس اپتاسىنا ٷش رەت 4 ساعاتتان ەم الادى”, – دەيدٸ.
باتپا قارالتاەۆانىڭ جول اپاتى سالدارىنان 7 ايلىعىندا دٷنيەگە كەلگەن بالاسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جٷرمەيدٸ, سٶلەمەيدٸ. قازٸر بالاسى 21 جاستا, وعان 1 توپ مٷگەدەكتٸگٸ بەرٸلگەن.
بۇرىن مەيٸت دونورىنا جىلىنا 2-3 رەت سەيكەستٸگٸن تەكسەرۋ ٷشٸن بارىپ جٷرگەن. الايدا كەيٸن بەلگٸسٸز جاعدايلارعا بايلانىستى توقتاپ قالعان. ول دەرٸگەرلەر شاقىرماي قويعانىن ايتادى.
باتپا تۋىستىق دونور الۋدان باس تارتقان. سٶزٸنشە, جاقىندارىنىڭ مٷگەدەك بولىپ, دەنساۋلىقتارىنا زاقىم كەلگەنٸن قالامايدى. 15 جىلداي دونور كٷتٸپ جٷرگەنٸنە قاراماستان, بولاشاقتا “مەيٸت دونورى” داميتىنا ٷمٸتٸ زور.
مەيٸت دونورلىعى
جالپى ەلەمدە ترانپلانتولوگييانىڭ دامۋىن تەجەيتٸن نەگٸزگٸ مەسەلە دونوردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ. ال دونورلار سانىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەڭ تيٸمدٸ مودەلٸ – مەيٸت دونورى.
ەۋروپا ەلدەرٸندە حالىقتىڭ 90 پايىزى قايتىس بولعاننان كەيٸن دونور بولۋعا الدىن الا كەلٸسٸم بەرەدٸ. مىسالى, يسپانييانىڭ ەربٸر ازاماتى ەلەۋەتتٸ دونور بولىپ سانالادى. ولار ەۋروپا بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققان.
ماماندار قازاقستاندا مەيٸت دونورلىعىن دامىتۋ ٸسٸ باياۋ جٷرٸپ جاتىر دەيدٸ. مەسەلەن, 2023 جىلى قايتىس بولعاننان كەيٸن دونور بولۋعا 4609 ادام كەلٸسٸم بەرسە, 31550 باس تارتقان. مەيٸتتٸك دونورلىققا كەلٸسٸم بەرگەندەر كٶرسەتكٸشٸ تەك 10 پايىزدى قۇراعان.
“مەيٸت دونورى تەك مي ٶلٸمٸ انىقتالعان جاعدايدا جٷزەگە اسادى. ونى 3-5 مامان بٸرلەسٸپ انىقتاپ, دەلەلدەيدٸ. مي ٶلٸمٸ تٸركەلگەن جاعدايدا تۋىستارىمەن تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەدٸ”, – دەيدٸ نازگٷل جانگەلدينا استاناداعى “ترانسپلانتتاۋدى ٷيلەستٸرۋ ورتالىعى” ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
ينستيتۋت مەلٸمدەۋٸنشە, بىلتىر 19 مەيٸت دونورلىعىنا قاتىستى وتا جاسالعان. جانگەلدينانىڭ ايتۋىنشا, بيىل 8 قازاندا قايتىس بولعان بەس ادامنىڭ اعزاسى 19 ادامنىڭ ٶمٸرٸن ۇزارتقان.
ال شىمكەنتتە جول-كٶلٸك اپاتىنان قايتىس بولعان 18 جاستاعى ەر ادامنىڭ اعزاسى 4 ادامنىڭ ٶمٸرٸن قۇتقارعان. ونىڭ جٷرەگٸ, باۋىرى مەن ەكٸ بٷيرەگٸ دونورلىق ورگاندى ۇزاق جىلدار بويى كٷتكەن ادامدارعا ترانسپلانتاتسييالانىپتى.
قايتىس بولعان ازاماتتىڭ بٸر بٷيرەگٸ تاراز قالاسىنداعى التى بالانىڭ ەكەسٸنە بەرٸلگەن ەكەن.
دەسە دە, “ترانسپلانتتاۋدى ٷيلەستٸرۋ ورتالىعى” ٶكٸلٸنٸڭ ايتۋىنشا, ەلدەگٸ دونور مەسەلەسٸ ەلٸ كٷردەلٸ. سەبەبٸ بۇل كٶرسەتكٸش ٶتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا ٶتە از. نازگٷل جانگەلدينانىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸس, كوروناۆيرۋس پەن دٸني سەنٸم مەسەلەلەرٸ ەسەر ەتكەن.
2020 جىلى “دەنساۋلىق تۋرالى”كودەكسكە ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ. وعان سەيكەس كەز كەلگەن ادام egov.kz پورتالى ارقىلى ترانسپلانتاتسييالاۋ ماقساتىندا قايتىس بولعاننان كەيٸن ورگانداردىڭ نەمەسە تٸنتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸن بەرۋگە نە باس تارتۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار.
“ۆلاست” باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا, زاڭعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەن سوڭ مەيٸت دونورلىعى وتاسى 86-دان 5-7-گە دەيٸن كٷرت قىسقارعان. بۇل تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ ەسكەرە وتىرىپ, نورماتيۆتٸ-قۇقىقتىق بازا ساراپتالۋدا دەپ تٷسٸندٸرگەن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, دونور جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنٸڭ ۋشىعىپ كەتۋٸنە كوروناۆيرۋس تا ەلەۋلٸ ەسەر ەتكەن. مەسەلەن, COVID-19 پاندەميياسىمەن تۇسپا-تۇس اۋىرىپ قالعان استانا تۇرعىنى اسىلبەك ٶمٸرٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرگەنٸن ايتادى. ول 2020 جىلدان باستاپ دياليز الۋدى باستاعان.
“كوروناۆيرۋس كەزٸندە اۋىرىپ قالدىم. ينفەكتسييا تٷستٸ دەپ, ينفەكتسيوننىي بٶلٸمگە جاتقىزدى. كەيٸن اناليز تاپسىرىپ, بٷيرەگٸمنٸڭ اۋىراتىنى انىقتالدى”, – دەيدٸ ول.
2006 جىلى وعان “سوزىلمالى گلومەرۋلونەفريت” دياگنوزى قويىلعان.
“بٸراق ول كەزدە دەرٸگەرلەر ماعان دۇرىس تٷسٸندٸرمەدٸ. تەك اششى, تۇششى تاعامدار جەمەۋ كەرەكتٸگٸ مەن اۋىر جٷك سالماۋىمدى ايتتى. ەگەر دۇرىستاپ ەمدەلمەسەڭ دياليزگە تٷسٸپ قالاسىن دەپ ايتقان جوق”- دەدٸ اسىلبەك.
ول 2020 جىلى ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, ٷيلەنبەك بولعان. الايدا اۋىرىپ قالىپ, اۋرۋحانادا ەم الىپ جٷرگەن كەزٸندە جەكە ٶمٸرٸندەگٸ جوسپارى دا جٷزەگە اسپاي قالعان.
“ٶزگە ادامدار ول تۋرالى بٸلە بەرمەيدٸ. ال بٸلگەن سوڭ ولاردا قورقىنىش پايدا بولادى”, – دەدٸ. قازٸر وعان دياليزدٸڭ سوڭعى بەسٸنشٸ ستاديياسى قويىلعان.
“دياليز تۋرالى 2009 جىلدان بەرٸ بٸلەمٸن. تانىسىم ەم الىپ جٷرگەندە ەستٸدٸم. ال ٶزٸم وسىندا تٷسكەندە اۋىر بولدى. سەبەبٸ مەن بۇنىڭ نە ەكەنٸن, الدا نە كٷتٸپ تۇرعانىن بٸلەمٸن”, – دەدٸ ول.
اسىلبەك ەكٸنشٸ سىنىپ وقىپ جٷرگەندە يتتەن شوشىپ قالعان. سالدارىنان ەلٸ كٷنگە دەيٸن تۇتىعىپ سٶيلەيدٸ. بٸرنەشە جەردەن ەم السا دا, بارلىعى سەتسٸز اياقتالعانىن ايتتى. تەك كٸتاپ وقىپ بٸراز جازىلعان. بۇعان دەيٸن سٶيلەگەن كەزدە “ت” ەرٸپٸن عانا ايتىپ, تۇرىپ قالا بەرگەنٸن جەتكٸزدٸ.
كٷتۋ پاراعىنا تٸركەلگەلٸ بەرٸ 4 جىلدان استى. الايدى وسى ۋاقىت ارالىعىندا “مەيٸت دونورىن” تەكسەرۋگە ونى بٸردە-بٸر رەت شاقىرماعان.
فوتو: tengrinews.kz
نازگٷل جانگەلدينانىڭ سٶزٸنشە, اعزانى بەرۋگە ادامدار ەلٸ دايىن ەمەس. كٶپ جاعدايدا دٸني سەنٸمٸنە بايلانىستى قايتىس بولعان ادامنىڭ تۋىستارى مەيٸت دونورى بولۋعا كەلٸسپەي جاتادى.
الايدا بۇعان بايلانىستى حالىقارالىق دٸني بٸرلەستٸكتٸڭ قاتىسۋىمەن بٸرنەشە ٸس-شارا ٶتكەن. سونىڭ بٸرٸ بىلتىر 21 ماۋسىمدا اقتٶبەدە بولدى. شاراعا حالىقارالىق ترانسپلانتولوگ ماماندار مەن دٸني قىزمەتكەر ٶكٸلدەرٸ قاتىسقان. دٸني باسقارما ٶكٸلدەرٸ دٸندە ادام ٶلگەننەن كەيٸن ونىڭ اعزالارىن دونورلىققا بەرۋگە تيىم جوق ەكەنٸن ايتقان.
يسلام دٸنٸ ازالاردى ترانسپلانتاتتاۋعا جەنە قان قۇيۋعا تىيىم سالمايدى. تەك ٶمٸرگە قاۋٸپ تٶنگەن جاعدايدا عانا باسقا ادامدارعا ادامنىڭ اعزاسىن بەرۋگە جەنە ونى قابىلداۋعا بولادى دەگەن ساياساتتى ۇستانادى.
ورىس پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸ دە ەگەر ادامنىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن نەمەسە مٷگەدەك بولىپ قالماس ٷشٸن قاجەت بولسا, اعزالاردى اۋىستىرىپ قوندىرۋدى كولدايتىنىن ايتقان. بٸراق دٸني ينستيتۋتتار ترانسپلانتولوگييانى كوممەرتسييالۋعا, ادام اعزاسىن ساۋداعا سالۋعا قارسى ەكەنٸن بٸلدٸرگەن.
ال كاتوليك شٸركەۋٸ ترانسپلانتولوگييانى عىلىمنىڭ ەڭ جوعارى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ دەپ سانايدى.
دەرٸگەرلەردٸڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن كەمٸ 1 رەت تولىق تەكسەرٸستەن ٶتٸپ تۇرۋى قاجەت. بۇل قاتەرلٸ دەرتتٸڭ الدىن الىپ, دەر كەزٸندە ەم قابىلداۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
كٶپ جاعدايدا ادامدار سىرقاتىن سوڭعى ساتىدا بٸلٸپ جاتادى. سەبەبٸ باستاپقىدا اۋرۋدىڭ بەلگٸلەرٸ بايقالماۋى مٷمكٸن. رەسپۋبليكا بويىنشا ترانپلانتاتسييانى كٷتٸپ وتىرعان ادامداردىڭ سانى استانا, اقتٶبە, سەمەي مەن كٶكشەتاۋ قالالارىندا كٶپ.
باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى حامزات مانسارۇلى جاس كەزٸندە دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراعانىن مويىندايدى. اناسى رەسەيدە تۇرادى, ٶزٸ كٷرەسپەن اينالىسقان. 2011 جىلى ول جول اپاتىنا تٷسٸپ, بٸر بٷيرەگٸ قىسىلىپ قالعان. الايدا حامزات قاۋٸپتٸ بٸردەن سەزٸنە قويماعان ەكەن.
“اراسىندا باسىم اۋىرىپ, قان قىسىمىم 200-گە دەيٸن كٶتەرٸلٸپ كەتەتٸن. مەن وعان مەن بەرمەي, بايقاماي جٷرە بەرەتٸنمٸن”, – دەيدٸ ول.
2016 جىلى حامزاتتىڭ دەنساۋلىعى مٷلدە ناشارلاي تٷسكەن. اياقتارى ٸسٸنٸپ, كەيٸن بەتٸ سال بولىپ قالعان.
“سول كەزدە بٸردەن اۋرۋحاناعا باردىم. دەرٸگەرلەر “بٷيرەگٸن ناشار جۇمىس ٸستەيدٸ, ەم الۋ قاجەت” دەدٸ. بٸراق سوعان قاراماستان دياليزگە تٷستٸم”, – دەدٸ حامزات كٷرسٸنٸپ.
حامزات دياليز قابىلداپ جٷرگەنٸنە 8 جىل بولعان. ونىڭ ايتۋىنشا, اناسى ٶز بٷيرەگٸن بەرگٸسٸ كەلگەن. الايدا سەيكەس كەلمەگەن.
“مەيٸت دونورلىعىن قولعا السا ەكەن دەيمٸن. سەبەبٸ 1 ادامنىڭ دونورى قانشاما ادامنىڭ ٶمٸرٸن قۇتقارادى”, – دەيدٸ.
ترانسپلانتولوگييادا ەڭ كٶپ سۇرانىسقا يە اعزالاردىڭ بٸرٸ – جٷرەك. 48 جاستاعى استانالىق تۇرعىن ەرنار بەكٸشەۆ جٷرەك ترانسپلاتاتسيياسىنا كەزەككە تۇرعانىنا 5 جىل بولعانىن ايتادى.
“مەن بۇل جاعدايعا نە سەبەپ بولعانىن بٸلمەيمٸن. مٷمكٸن ەكولوگييا ەسەر ەتتٸ. ٶزٸم سەمەي ايماعىندا تۋعانمىن. بالا كەزٸمدە ابرالى, اباي اۋداندارىندا تۇردىم”, – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلى اياعى ٸسٸنٸپ, جٷرۋٸ قيىنداعان. سودان اۋرۋحاناعا كٶرٸنٸپ, بٸراز ۋاقىت ەم الىپ جٷرگەن.
الايدا دەنساۋلىعى ناشارلاعان سوڭ, 2019 جىلى وتا جاساتىپ, جٷرەگٸنە LVAD اپپاراتىن ورناتقان.
LVAD (Left Ventricular Assist Device) – جٷرەكتٸڭ سول جاق قارىنشاسىنا ورناتىلىپ, قان ورتاعا ايدالادى. وسىلايشا, اعزانىڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزدى مٷشەلەرٸنە قان اينالىمىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
اپپارات سىرتقى باتارەيامەن جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە ونى پاتسيەنت بەلبەۋ نەمەسە ارنايى قاپشىقتا الىپ جٷرەدٸ.
“اپپارات سالاتىن كەزدە جٷرەك دونورى كەرەگٸن بٸردەن ايتتى. ٶز قيىندىقتارى بارىن دا ەسكەرتتٸ, مەن كەلٸستٸم. وعان ٶكٸنبەيمٸن”, – دەيدٸ استانالىق تۇرعىن.
“سۋعا تٷسۋگە بولمايدى. توققا تەۋەلدٸ بولاسىڭ. اپپارات جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن ونى قۋاتتاپ وتىرۋ كەرەك. بٸر باتارەيكا 4-5 ساعاتقا جەتەدٸ, ال مەندە ەكٸ باتارەيكا”, – دەيدٸ ول.
جٷرەك دونورى تابىلدى دەپ ەكٸ رەت شاقىرعان. الايدا ەكەۋٸ دە سەيكەس كەلمەگەن.
شەتەلدٸك تەجٸريبە
وڭتٷستٸك كورەيادا بٸرنەشە جىلدىق ەرەكەتتەن سوڭ, 1999 جىلى “اعزالاردى ترانسپلانتاتسييالاۋ تۋرالى زاڭ” قابىلدانعان.
ەلدە زاڭ العاش رەت مي ٶلٸمٸ تٸركەلگەن جاعدايدا, اعزانى دونورلىققا پايدالانۋدى زاڭدى تٷردە رەتتەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە زاڭسىز مٷشەلەر ساۋداسىن شەكتەپ, ۇلتتىق ترانسپلانتاتسييالاۋ ورتالىعىنىڭ (KONOS) قۇرىلۋىنا نەگٸز بولىپتى.
مەملەكەتتٸك مەكەمەنٸڭ مٸندەتٸنە بٷكٸل ەل بويىنشا كٷتۋ پاراعىن جاڭارتۋ, مەيٸت اعزاسىن قاراستىرۋ, تٸرٸ دونورلار تٸزٸمٸن جٷرگٸزۋ, ترانسپلانتاتسييالار دەرەكقورىن جيناۋ, اعزالاردى ترانسپلانتاتسييالاۋ سالاسىنداعى ساياساتتى انىقتاۋ جەنە تاعى باسقا جۇمىستاردى اتقارۋ كٸرەدٸ.
بٸراق وڭتٷستٸك كورەيادا سول ترانسپلانتاتسييا تۋرالى زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن مەيٸت دونورلارىنىڭ سانى كٷرت ازايعان.
2000 جىلى قايتىس بولعان دونورلاردىڭ سانى ٶتە تٶمەن بولدى – ميلليون تۇرعىنعا 1 ادامنان عانا كەلدٸ. الدىڭعى زاڭعا سەيكەس, ەربٸر ورتالىق مەيٸت مٷشەلەرٸن ٶزٸندە قالدىرىپ, ولاردى ٶز پاتسيەنتتەرٸنە قولدانا الاتىن.
بٸراق زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن KONOS مٷشەلەردٸ بٷكٸل ەل بويىنشا كٷتۋ پاراعىنا سەيكەس بٶلە باستادى. سول سەبەپتٸ دونور ورتالىقتارى ميىنىڭ ٶلٸمٸ تٸركەلگەن ىقتيمال دونورلاردى انىقتاۋعا اسا قىزىعۋشىلىق تانىتپادى.
سوندىقتان كورەي ٷكٸمەتٸ مەيٸت دونورلارىن انىقتاعان دونورلىق اۋرۋحانالاردى ىنتالاندىرا باستادى. كەمٸندە بٸر دونورلىق بٷيرەكتٸ اۋرۋحانادا قالدىرۋدى شەشتٸ. وسىدان كەيٸن مەيٸت دونورلارىنىڭ سانى ازداپ ٶسكەن.
مٶلدٸر قابىكەن
