QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken QR Úkimetiniń otyrysynda eldegi egin jinaý jumystarynyń barysy qaraldy. Astyq jinaý naýqanynyń qarqyny týraly aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarov baiandady, dep habarlaidy "Ult aqparat" primeminister.kz saityna silteme jasap.
Ministrdiń aitýynsha, biyl elimizde egin jinaý jumystary ýaqytyly bastaldy, bul rette egin jinaý naýqanynyń qarqyny ótken jylǵydan joǵary.
Búgingi tańda respýblika boiynsha barlyǵy 14,8 mln gektardan astam dándi jáne dándi-burshaqty daqyldar nemese olardyń jalpy jinalatyn alańynyń 93,4%-ynda egin jinaldy, al ótken jyly osyndai ýaqytta 10,3 mln gektar nemese 67,6% jinalǵan bolatyn.
Gektaryna 12,3 tsentner ortasha túsimdilikpen 18,2 mln tonna astyq bastyryldy (2019 jyly – 11,4 mln tonna).
«Dándi jáne dándi-burshaqty daqyldar óndirisiniń boljamdy kólemi elimizdiń ishki qajettilikterin tolyqtai qamtamasyz etýge múmkindik beredi», — dedi Omarov.
Ministrdiń aitýynsha, kelesi qadam — eginniń sandyq jáne sapalyq saqtalýyn qamtamasyz etý. Jalpy alǵanda, eldegi qolda bar saqtaý qýattylyǵy, ótken jyldardaǵy aýyspaly qaldyqtardy esepke alǵanda, boljamdy ónim túsimin saqtaý úshin jetkilikti.
Respýblikada astyq saqtaýdyń jalpy syiymdylyǵy 28,8 mln tonnany quraidy, onyń 12,1 mln tonnasy – astyq qabyldaý kásiporyndarynda, 16,7 mln tonnasy – aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerinde.
«Sonymen qatar ákimdikter elevatorlardyń 2020 jylǵy túsimdi ýaqytyly qabyldaýyna únemi monitoring júrgizýi, sondai-aq astyqtyń úzdiksiz oryn aýystyrýyn turaqty baqylaýda ustaýy qajet», — dedi Omarov.
Jańa ónimnen litsenziialanǵan astyq qabyldaý kásiporyndaryna barlyǵy 3 mln tonna astyq tústi, bul 2019 jylǵy osyndai merzimde astyq qabyldaý kásiporyndaryna saqtaýǵa kelip túsken astyq kóleminen 2,1 ese kóp.
Biylǵy 18 qyrkúiektegi jaǵdai boiynsha elevatorlarǵa 2,4 mln tonna bidai kelip tústi, bul 2019 jylǵa qaraǵanda 2,8 ese kóp; 504,6 myń tonna arpa kelip tústi, bul 2019 jylǵy deńgeiden 2%-ǵa kóp; 114,5 myń tonna basqa daqyldar (suly, tary, qaraqumyq, kúrish) kelip tústi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 21%-ǵa artyq.
Atalǵan derekter egin jinaý qarqynynyń ótken jylmen salystyrǵanda joǵary ekendigin taǵy bir ret rastaidy.
«Jańa egin astyǵynyń sapasy joǵary kórsetkishterge ie ekenin baiqaýǵa bolady. Máselen, litsenziialanǵan astyq qabyldaý kásiporyndaryna tapsyrylǵan jalpy bidai kóleminiń 83,8%-y 1-3-sanattarǵa jatqyzyldy, bul kórsetkish 2019 jyly 67,2%-dy quraǵan bolatyn. Tiisinshe, 4-5 sanatty jáne sanatsyz bidaidyń úlesi 2019 jylǵy 32,8%-dan 16,2%-ǵa deiin tómendedi», — dedi Omarov.
Astyq qabyldaý kásiporyndaryna kelip túsken astyq sapasy týraly derekterge sáikes dán mańyzy joǵary bidai úlesiniń edáýir óskeni baiqalýda, bul bidaidyń mańyzdy sapalyq kórsetkishteriniń biri bolyp tabylady.
Standartqa sáikes 3-sanatty bidaidaǵy dán mańyzynyń mólsheri 23%-dy quraýy tiis.
Ministrdiń aitýynsha, biyl bul kórsetkish aitarlyqtai joǵarylady. Máselen, 3-sanatty bidai kóleminde dán mańyzy 25-27% bolatyn astyq úlesi 25,4%-ǵa jetti, 2019 jyly bul kórsetkish 23,4%-dy quraǵan edi, al dán mańyzynyń mólsheri 28% jáne odan joǵary bolatyn joǵary sapaly, joǵary suranysqa ie HI-Pro bidaiynyń úlesi 59%-ǵa jetti, ótken jyly bul 42,8% bolatyn.
Caparhan Omarov atap ótkendei, sapaly ónimniń alynýy memlekettiń ósimdik sharýashylyǵyna qoldaý kórsetý jónindegi maqsatty saiasatynyń arqasynda múmkin boldy.
Osy jyly tuqym sharýashylyǵyn sýbsidiialaý kólemi 49%-ǵa ulǵaidy (9,4 mlrd teńgeden 14 mlrd teńgege deiin), bul aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń joǵary reprodýktsiialy tuqym satyp alýǵa qoljetimdiligin 2019 jylmen salystyrǵanda 2,4 esege arttyrýǵa (39,4 myń tonnadan 135 myń tonnaǵa deiin) múmkindik berdi.
Tyńaitqysh satyp alýdy sýbsidiialaý kólemi 38%-ǵa edáýir ulǵaidy (19 mlrd teńgeden 26,1 mlrd teńgege deiin), bul tyńaitqysh engizý kólemin ǵylymi qajettiliktiń 20%-yna deiin ulǵaitýǵa múmkindik berdi.
Kepildendirilgen jáne sapaly ónim alýda egisterdi ziiankester men aýrýlarǵa qarsy himiialyq óńdeý boiynsha qabyldanǵan sharalardyń mańyzy zor boldy.
Biyl pestitsidterdi sýbsidiialaýǵa 36,4 mlrd teńge kózdeldi, bul 2019 jylǵa qaraǵanda 9 mlrd teńgege kóp.
2020 jylǵa deiin tek gerbitsidter (aramshópterge qarsy preparattar), biopreparattar men bioagentter sýbsidiialanǵanyn atap ótken jón. Osy jyldan bastap pestitsidterdiń insektitsidter men fýngitsidter (ósimdikter ziiankesteri men aýrýlaryna qarsy preparattar) siiaqty basqa da túrleri sýbsidiialanady.
Astyq jónindegi halyqaralyq keńestiń esebine sáikes (2020 jylǵy 27 tamyz) astyq óndirisiniń Reseide, Kanadada, Avstraliiada ósýine bailanysty 2020 jylǵy ónim kólemi álemdik rekordtyq deńgeide – 2,2 trln tonna bolady dep baǵalanýda, maýsym joǵary astyq qorymen – 630 mln tonna mólsherinde aiaqtalady.
«Onyń ishinde Astyq jónindegi halyqaralyq keńes Qazaqstanda 17,7 mln tonna kóleminde astyq jinalady dep boljaýda, bizdiń baǵalaýymyz boiynsha ónim 18 mln tonnany quraidy», — dedi Omarov.
Astyq jónindegi halyqaralyq keńestiń baǵalaýy boiynsha álemde bidai óndirý kólemi 763,3 mln tonnany, onyń ishinde Qazaqstanda 12,4 mln tonnany quraidy.
Jańa maýsymda qazaqstandyq bidai men unnyń negizgi jetkizilimderi dástúrli túrde Orta Aziia elderi men Aýǵanstan naryǵyna joldanatyn bolady. Astyq sapasynyń joǵary bolýynan Qytaiǵa bidai (HI-Pro) jóneltilimi artýy múmkin.
«Biyl aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń kóptegen ótinishteri boiynsha Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasy aýyl sharýashylyǵy ónimderin forvardtyq satyp alýdy júzege asyrdy, ony ótkizý úshin respýblikalyq biýdjetten 24,5 mlrd teńge bólindi», — dedi Omarov.
Aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń kepilmen qamtamasyz etýge qatysty qiyndyqtaryn eskere otyryp, forvardtyq satyp alý áleýmettik-kásipkerlik korporatsiialardyń kepildigimen júzege asyryldy, 516 myń tonna aýyl sharýashylyǵy ónimin satyp alýǵa kelisimshart jasaldy.
Ministrdiń aitýynsha, naryqtaǵy qalyptasqan jaǵdaidy eskere otyryp, «Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasy» AQ bidaidy satyp alý baǵalaryn sapasyna qarai 83-87 myń teńge dálizinde, 4-sanatty bidaiǵa – 78 myń teńge, 2-sanatty arpaǵa – 50 myń teńge deńgeiinde belgileýdi usynady.
Forvardtyq mámileler boiynsha kúnbaǵys pen qaraqumyqtyń satyp alý baǵalary osy daqyldardy jinaý aiaqtalǵan kezde keiinirek belgilenetin bolady.
Bul rette satyp alý baǵasyn belgileý kezinde otandyq aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin qoldaýdan basqa ishki naryqtaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý máselesi de eskerildi.
Aqmola oblysynda egin jinaý naýqany qalai ótip jatqany týraly óńir ákimi Ermek Marjyqpaev baiandady.
Búgingi tańda, ákimniń aitýynsha, astyq daqyldaryn jáne burshaq dándi daqyldaryn jinaý jumystary aiaqtalý satysynda. Astyq bastyrý 4,2 mln ga kóleminde nemese 95,5% alqapta júrgizildi. Ortasha túsim gektarynan 11,2 tsentner, 4,7 mln tonna astyq bastyryldy. Barlyq astyq qabyldaý kásiporyndary (65 dana) jańa astyqty qabyldaýdy júzege asyrýda. Elevatorlarǵa 1,5 mln tonnadan astam astyq jetkizildi. Sharýashylyqtardyń astyq qoimalaryn eskere otyryp, 6,6 mln tonna astyq saqtaý úshin múmkindik jasaldy.
«Biylǵy astyq sapasynyń kórsetkishteri ótken jylǵydan aitarlyqtai joǵary: astyqtyń 90% 3-sanatqa sáikes keledi (ótken jyly 65%)», — dedi Marjyqpaev.
Maily daqyldar 125 myń gektarda nemese egistik alqabynyń 53% júrgizildi, jalpy túsim 85 myń tonnany qurady, gektarynan ortasha túsim – 8,5 tsentner. Kartop pen kókónis jinaý aiaqtaldy.
Egin jinaý naýqanyn aiaqtaý úshin, óńir arzandatylǵan dizel janar-jaǵarmaiynyń qajetti kólemimen qamtamasyz etildi.
Óńir agrariileriniń atynan ákim Premer-Ministr men Úkimetke aýyl sharýashylyǵy salasyna kórsetken qoldaýy úshin zor alǵysyn bildirdi, ol biyl 73,6 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde sýbsidiia túrinde — 37,4 mlrd teńge.
Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge egis jumystaryn nesielendirýge 36,2 mlrd teńgeden astam qarjy baǵyttaldy. Jalpy, óńirde egin jinaý jumystaryn tabysty aiaqtaý úshin barlyq qajetti sharalar qabyldanyp jatyr.
Sondai-aq otyrys barysynda agrariiler atynan «Logos Grein» JShS basshysy Arman Qudaibergenov sóz sóiledi.
Qostanai oblysy boiynsha jinalatyn dándi daqyldar alqaby 4 mln 51 myń gektardy, maily daqylar 640,5 myń gektardy quraidy. Búgingi tańda 3,8 mln gektar dándi daqyldar nemese jinalatyn alqaptyń 95% bastyrylǵanyn habarlady oblys ákimi Arhimed Muhambetov.
Kelesi jyldyń egisine arnalǵan tuqym tolyq kóleminde quiyldy (530 myń tonna).
«Astyqtyń kútiletin jalpy jinalymy 4 mln tonnadan asady. Oblys boiynsha 60-tan astam un óndiretin kásiporyn jumys isteidi, olar jyl saiyn 2,5 mln tonna astyq óńdeidi, 1,2 mln tonna un eksporttaidy. Sońǵy 3 jylda qýaty jylyna 162-den 270 myń tonnaǵa deiin un óndiretin iri zamanaýi óndirister – “Best Qostanai” JShS, “Pioner Liýks” JShS, “Kompaniia Salamat” JShS paidalanýǵa berildi», — dedi Qostanai oblysynyń ákimi.
Oblysta aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaý orny jetkilikti — 8,2 mln tonnaǵa arnalǵan. Osy jyldyń óniminen jelilik elevatorlarǵa 640 myń tonna astyq kelip tústi, sapasy joǵary kelip túsken bidaidyń 87%-y 3-sanatqa jatqyzyldy.
Muhambetovtyń aitýynsha, oblysta elevatorlardyń sany artyp otyr. «Astyq» elevator jabdyqtary zaýyty» JShS zaýyty kómegin kórsetýde. Kásiporyn respýblikada uqsas óndirisi joq eldiń astyq qabyldaý kásiporyndaryna, un tartý kombinattaryna, teńiz terminaldaryna jiyntyqtaýshy jabdyqtar óndirisimen jáne jetkizýmen ainalysady.
Maldy qystatý úshin 1,6 mln tonna kóleminde bir jarym jyldyq shóp qory daiyndaldy. Kelesi jyldyń eginine jumystar júrgizilýde. 1 mln 38 myń gektar alqapta par daiyndaldy, topyraqty kúzgi súdigerlik óńdeý bastaldy. Forvardtyq satyp alý boiynsha aýyl sharýashylyǵy qurylymdary 6,8 mlrd teńgege qarjylandyryldy. Búgingi kúni sharýashylyqtar astyqty ýákilettilik berilgen astyq qabyldaý kásiporyndarynda jinaýda, 36,5 myń tonna astyq ákelindi. «Azyq-túlik korporatsiiasy» UK» AQ satyp alý baǵalaryn belgilegen kezde astyq forvardtyq satyp alýdy óteý esebine resimdeletin bolady.
Otyrysta óńir agrarshylary atynan «Qarqyn» agrofirmasy» JShS direktory Erkin Buqanov sóz sóiledi.
Soltústik Qazaqstan oblysynda óńir ákimi Qumar Aqsaqalov habarlaǵandai, búgingi kúni dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardyń 92,7% jinaldy (2 988,5 myń ga-dan 2770,6). Ónimdilik gektaryna 14,8 tsentnerdi qurady (4100,5 myń tonna bastyryldy).
Biyl jaýyn-shashynnyń mólsheri 115 mm qurady, bul normadan 45%-ǵa kem (norma 208 mm).
Degenmen, aýa-raiynyń qolaisyzdyǵyna qaramastan diqandar jaqsy ónim jinap aldy. «Tuqym» JShS gektarynan 28 tsentner (21 myń ga), «Zenchenko jáne K» KS 26 tsentner (40 myńga astam), «Novomihailovskoe 2003» JShS 25,3 tsentner (9,1 myń ga) jáne «Zagradovskoe» JShS (12 myń ga) 25 tsentner, «ABI-Jer» JShS (14,3 myń ga) 23 tsentner astyq jinady.
«Bul nátijege agrotehnikalyq jumystardy ýaqytyly oryndaý jáne memlekettik qoldaýdyń arqasynda qol jetkizildi», — dedi Aqsaqalov.
Eń aldymen, elitalyq tuqymdar sebilip, sortty jańartý kórsetkishi 8,7%-ǵa deiin jetkizildi. Oblys alqaptaryna 107 myń tonna (1,6 mln ga) mineraldy tyńaitqysh engizildi. Jalpy, jyl sońynda bul kórsetkish 130 myń tonnaǵa deiin jetkiziledi.
Bul ótken jylmen salystyrǵanda 10 paiyzǵa artyq. Buǵan qosa, zamanaýi aýyl sharýashylyǵy tehnikasy paidalanyldy. Jyl basynan beri 41,8 mlrd teńgege 1 627 birlik zamanaýi tehnika satyp alyndy.
«Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý kólemin 2 ese arttyrýdy, iaǵni aldaǵy 5 jylda 1 trln teńgege jetkizýdi josparlap otyrmyz», — dedi Aqsaqalov.
Sút-taýar fermalarynyń sanyn jyl saiyn 10-ǵa deiin arttyrý, bordaqylaý alańdaryn, broilerlik qus fabrikasyn salý, shoshqa ósirý keshenin keńeitý boiynsha jumys júrgizilýde.
Sonyń nátijesinde, investitsiia kólemi 2,4 esege ósip, 250 mlrd teńgege deiin jetedi. 1,6 myńnan astam jańa jumys orny qurylady.
«Alda aýyl sharýashylyǵy ónimin qaita óńdeýdi 2024 jylǵa qarai 2,1 ese arttyrý mindeti tur. Osy maqsatta “Maslo Del” jáne “Molochnyi soiýz” seriktestikteriniń sút óńdeý kásiporyndaryn jańǵyrtý jobasy iske asyrylyp jatyr», — dedi Aqsaqalov.
Sonymen qatar otyrys barysynda agrariiler atynan «KazFoodProducts» JShS quryltaishysy Álihan Talǵatbek sóz sóiledi.
