Foto: QazAqparat
Ótken jyldyń birinshi jartysy qańtardaǵy oqiǵadan bastalyp, Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi respýblikalyq referendýmǵa deiin Qazaqstannyń saiasi ómirindegi alasapyran protsesterdiń belgisimen ótti. Osy jaǵdailarda azamattyq qoǵamdy odan ári damytýdyń jańa perspektivalary ashylýda, onyń qazirgi jai-kúiin birjaqty baǵalaý qiyn, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Bir jaǵynan, qazirge deiin elimizde azamattyq memlekettik emes sektor qalyptasty, onyń quramyna saiasi partiialar, úkimettik emes uiymdar (ÚEU), kásipodaqtar, etnomádeni jáne dini birlestikter, táýelsiz BAQ jáne t.b. Bul ártúrli áleýmettik toptar men toptardyń múddelerin kórsetetin jetkilikti belsendi qoǵamdyq uiymdardyń jiyntyǵy. Resmi deńgeide memleket pen azamattyq qoǵam institýttarynyń ózara is-qimyly resmi saiasattyń negizgi baǵyttarynyń biri retinde tanylady.
Ekinshi jaǵynan, osy maqalanyń taqyrybyna qoiylǵan suraqty qoiýǵa múmkindik beretin birqatar syni núkteler bar. Bul rette Qazaqstannyń qalyń jurtshylyǵy arasynda birjaqty jaýap joq. Onyń keibir ókilderi elde azamattyq qoǵam bar dep esepteidi; basqalary – onyń qalyptasý protsesi áli aiaqtalmaǵan; úshinshi – bar, biraq onyń durys kórinýine jol berilmeidi, atap aitqanda, memlekettik apparattyń biýrokratizatsiialanýy jáne qoldanystaǵy zańnamanyń jetilmegendigi.
Bul másele boiynsha pikirlerdiń bul aýqymy tańqalarlyq emes. Onyń ústine qazirgi áleýmettik-saiasi ǵylymdarda «azamattyq qoǵam» túsiniginiń ózinde onyń naqty anyqtamasy men ólshem kriteriileri joq. Atap aitqanda, biz qoǵam damýynyń joǵary deńgeii týraly aityp otyrmyz, munda barlyq qatynastar men protsesterdiń negizgi sipaty men sýbektisi óziniń quqyqtarynyń, qajettilikteriniń, múddeleri men qundylyqtarynyń búkil júiesi bar adam bolyp tabylady.
Qarastyrylǵan tendentsiia, mysaly, «Qazaqstan jastary-2021» ulttyq baiandamasynyń negizin quraǵan sotsiologiialyq zertteý nátijelerimen rastalady. Jas qazaqstandyqtardyń qundylyqtar ierarhiiasynda «Adamǵa kómektesý» jáne «Qoǵamdyq moiyndaý, bedel» sáikesinshe 13-shi (3,3%) jáne 16-shy (1,4%) oryndarda. Jastardyń qoǵamdyq múddelerden jeke jáne otbasylyq múddeleriniń basymdyǵy baiqalady. Bul óz kezeginde olardyń qoǵamdyq-saiasi protsesterge qatysýynyń tómen deńgeiine áser etedi. Osylaisha, jastardyń basym bóligi jastar uiymdarynyń jumysyna (83,8%) jáne volonterlik qyzmetke (52,9%) qatyspaidy. Áńgime respýblika halqynyń eń jigerli bóligi týraly bolǵanymen bailanysty.
Azamattyq qoǵam ózin-ózi uiymdastyrý men ózin-ózi retteý negizinde jáne tikelei memlekettiń baqylaýynsyz júzege asyrylatyn saiasi, ekonomikalyq, mádeni, etnikalyq, dini jáne basqa da qatynastardyń jiyntyǵy retinde anyqtalady. Alaida obektivti faktorlarǵa bailanysty qoǵamnyń ártúrli salalarynda memlekettiń úlken rólin moiyndaý kerek. Bul ásirese COVID-19 koronavirýstyq infektsiiasy tarala bastaǵan kezden bastap aiqyn kórindi, óitkeni bul protseske qarsy turý jáne halyqtyń ártúrli toptary men jeke bizneske qajetti kómek kórsetý úshin qajetti resýrstarǵa memleket ie.
Ózin-ózi uiymdastyrý men ózin-ózi retteýge keletin bolsaq, olar elimizdiń aýyldyq jerlerinde azdy-kópti jumys isteidi. Buǵan aýylda adamdardyń sanasy men minez-qulqynda ústemdik etetin ujymdyq printsipter jáne jergilikti turǵyndardyń birshama tyǵyz áleýmettik bailanystary kóp jaǵdaida yqpal etedi. Osyǵan bailanysty ártúrli qoǵamdyq mekemelerdiń qyzmeti, mysaly, jergilikti qoǵamdastyqtardyń jiyndary men jiyndary, aqsaqaldar keńesi jáne t.b.
Turǵyndary aýyl turǵyndarynan san jaǵynan basym (11 millionnan astam/7 millionnan astam adam) qalalarda halyqtyń atomizatsiialanýynyń joǵary deńgeii jáne individýaldyq mentalitettiń basymdyǵy baiqalady. Bul faktorlar, atap aitqanda, 2020 jyldyń basynan beri júrgizilip jatqan turǵyn úi qatynastary salasyndaǵy reformalardyń baiaý qarqynyna áser etedi. Áńgime kóppáterli úilerdiń turǵyndarynyń páter ieleri kooperativteriniń (KSK) ornyna jyljymaityn múlik ieleriniń birlestikteri (PI) nemese jai seriktestikter (PT) túrindegi basqarýdyń jańa nysandaryn qurýy týraly bolyp otyr. Mysaly, biylǵy sáýirdegi jaǵdai boiynsha Almatyda mundai 8879 úidiń 3908-inde salynǵan.
Aqyrynda, azamattyq qoǵam, ádette, qoǵamnyń ártúrli toptary men toptarynyń saiasi emes múddelerin bildiretin jáne júzege asyratyn jáne memleketten derbes áreket etetin qoǵamdyq uiymdar men birlestikterdiń jiyntyǵy retinde qarastyrylady. Bul kózqaras ÚEU azamattyq qoǵam qurylymynyń negizgi elementi jáne onyń institýttarynyń eń belsendi bóligi bolyp tabylatyn postkeńestik elderdiń barlyǵyna derlik tán. Olar kásiptik ereksheliktermen shektelmegen jáne memlekettik bilikke umtylmaityn kommertsiialyq emes qurylymdar. Ádette, bul sanatqa saiasi partiialar, qoǵamdyq-saiasi qozǵalystar, kásipodaqtar jáne etnomádeni uiymdar kirmeidi.
Osynyń bárin eskere otyryp, Qazaqstanda azamattyq qoǵam bar dep anyq aita alamyz. Degenmen, onyń damýy áli de el halqynyń jalpy quramyndaǵy salystyrmaly túrde az entýziastardyń máselesi bolyp tabylady. Sondyqtan bul protsestiń baiaý júrýi jáne azamattyq qoǵam institýttarynyń Qazaqstannyń qoǵamdyq ómirine yqpalynyń salystyrmaly túrde tómen deńgeii baiqalady. Azamattyq belsendilikti arttyrý jáne qoǵam ókilderin ártúrli deńgeidegi eń ózekti mindetter men máselelerdi talqylaýǵa tartý tetikteriniń ózi jetkiliksiz. Eń bastysy, olardy múmkindiginshe kóp adamdardyń paidalanýdy qalaýy ortaq múdde.
