فوتو: قازاقپارات
ٶتكەن جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسى قاڭتارداعى وقيعادان باستالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا دەيٸن قازاقستاننىڭ ساياسي ٶمٸرٸندەگٸ الاساپىران پروتسەستەردٸڭ بەلگٸسٸمەن ٶتتٸ. وسى جاعدايلاردا ازاماتتىق قوعامدى ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارى اشىلۋدا, ونىڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸن بٸرجاقتى باعالاۋ قيىن, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
بٸر جاعىنان, قازٸرگە دەيٸن ەلٸمٸزدە ازاماتتىق مەملەكەتتٸك ەمەس سەكتور قالىپتاستى, ونىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتييالار, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار (ٷەۇ), كەسٸپوداقتار, ەتنومەدەني جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر, تەۋەلسٸز باق جەنە ت.ب. بۇل ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك توپتار مەن توپتاردىڭ مٷددەلەرٸن كٶرسەتەتٸن جەتكٸلٸكتٸ بەلسەندٸ قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جيىنتىعى. رەسمي دەڭگەيدە مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلى رەسمي ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلادى.
ەكٸنشٸ جاعىنان, وسى ماقالانىڭ تاقىرىبىنا قويىلعان سۇراقتى قويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸرقاتار سىني نٷكتەلەر بار. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ قالىڭ جۇرتشىلىعى اراسىندا بٸرجاقتى جاۋاپ جوق. ونىڭ كەيبٸر ٶكٸلدەرٸ ەلدە ازاماتتىق قوعام بار دەپ ەسەپتەيدٸ; باسقالارى – ونىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسٸ ەلٸ اياقتالماعان; ٷشٸنشٸ – بار, بٸراق ونىڭ دۇرىس كٶرٸنۋٸنە جول بەرٸلمەيدٸ, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ بيۋروكراتيزاتسييالانۋى جەنە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ جەتٸلمەگەندٸگٸ.
بۇل مەسەلە بويىنشا پٸكٸرلەردٸڭ بۇل اۋقىمى تاڭقالارلىق ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە قازٸرگٸ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي عىلىمداردا «ازاماتتىق قوعام» تٷسٸنٸگٸنٸڭ ٶزٸندە ونىڭ ناقتى انىقتاماسى مەن ٶلشەم كريتەرييلەرٸ جوق. اتاپ ايتقاندا, بٸز قوعام دامۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز, مۇندا بارلىق قاتىناستار مەن پروتسەستەردٸڭ نەگٸزگٸ سيپاتى مەن سۋبەكتٸسٸ ٶزٸنٸڭ قۇقىقتارىنىڭ, قاجەتتٸلٸكتەرٸنٸڭ, مٷددەلەرٸ مەن قۇندىلىقتارىنىڭ بٷكٸل جٷيەسٸ بار ادام بولىپ تابىلادى.
قاراستىرىلعان تەندەنتسييا, مىسالى, «قازاقستان جاستارى-2021» ۇلتتىق بايانداماسىنىڭ نەگٸزٸن قۇراعان سوتسيولوگييالىق زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸمەن راستالادى. جاس قازاقستاندىقتاردىڭ قۇندىلىقتار يەرارحيياسىندا «ادامعا كٶمەكتەسۋ» جەنە «قوعامدىق مويىنداۋ, بەدەل» سەيكەسٸنشە 13-شٸ (3,3%) جەنە 16-شى (1,4%) ورىنداردا. جاستاردىڭ قوعامدىق مٷددەلەردەن جەكە جەنە وتباسىلىق مٷددەلەرٸنٸڭ باسىمدىعى بايقالادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋىنىڭ تٶمەن دەڭگەيٸنە ەسەر ەتەدٸ. وسىلايشا, جاستاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا (83,8%) جەنە ۆولونتەرلٸك قىزمەتكە (52,9%) قاتىسپايدى. ەڭگٸمە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ەڭ جٸگەرلٸ بٶلٸگٸ تۋرالى بولعانىمەن بايلانىستى.
ازاماتتىق قوعام ٶزٸن-ٶزٸ ۇيىمداستىرۋ مەن ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ نەگٸزٸندە جەنە تٸكەلەي مەملەكەتتٸڭ باقىلاۋىنسىز جٷزەگە اسىرىلاتىن ساياسي, ەكونوميكالىق, مەدەني, ەتنيكالىق, دٸني جەنە باسقا دا قاتىناستاردىڭ جيىنتىعى رەتٸندە انىقتالادى. الايدا وبەكتيۆتٸ فاكتورلارعا بايلانىستى قوعامنىڭ ەرتٷرلٸ سالالارىندا مەملەكەتتٸڭ ٷلكەن رٶلٸن مويىنداۋ كەرەك. بۇل ەسٸرەسە COVID-19 كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيياسى تارالا باستاعان كەزدەن باستاپ ايقىن كٶرٸندٸ, ٶيتكەنٸ بۇل پروتسەسكە قارسى تۇرۋ جەنە حالىقتىڭ ەرتٷرلٸ توپتارى مەن جەكە بيزنەسكە قاجەتتٸ كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ رەسۋرستارعا مەملەكەت يە.
ٶزٸن-ٶزٸ ۇيىمداستىرۋ مەن ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋگە كەلەتٸن بولساق, ولار ەلٸمٸزدٸڭ اۋىلدىق جەرلەرٸندە ازدى-كٶپتٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇعان اۋىلدا ادامداردىڭ ساناسى مەن مٸنەز-قۇلقىندا ٷستەمدٸك ەتەتٸن ۇجىمدىق پرينتسيپتەر جەنە جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ بٸرشاما تىعىز ەلەۋمەتتٸك بايلانىستارى كٶپ جاعدايدا ىقپال ەتەدٸ. وسىعان بايلانىستى ەرتٷرلٸ قوعامدىق مەكەمەلەردٸڭ قىزمەتٸ, مىسالى, جەرگٸلٸكتٸ قوعامداستىقتاردىڭ جيىندارى مەن جيىندارى, اقساقالدار كەڭەسٸ جەنە ت.ب.
تۇرعىندارى اۋىل تۇرعىندارىنان سان جاعىنان باسىم (11 ميلليوننان استام/7 ميلليوننان استام ادام) قالالاردا حالىقتىڭ اتوميزاتسييالانۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸ جەنە ينديۆيدۋالدىق مەنتاليتەتتٸڭ باسىمدىعى بايقالادى. بۇل فاكتورلار, اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلدىڭ باسىنان بەرٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تۇرعىن ٷي قاتىناستارى سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ باياۋ قارقىنىنا ەسەر ەتەدٸ. ەڭگٸمە كٶپپەتەرلٸ ٷيلەردٸڭ تۇرعىندارىنىڭ پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆتەرٸنٸڭ (كسك) ورنىنا جىلجىمايتىن مٷلٸك يەلەرٸنٸڭ بٸرلەستٸكتەرٸ (پي) نەمەسە جاي سەرٸكتەستٸكتەر (پت) تٷرٸندەگٸ باسقارۋدىڭ جاڭا نىساندارىن قۇرۋى تۋرالى بولىپ وتىر. مىسالى, بيىلعى سەۋٸردەگٸ جاعداي بويىنشا الماتىدا مۇنداي 8879 ٷيدٸڭ 3908-ٸندە سالىنعان.
اقىرىندا, ازاماتتىق قوعام, ەدەتتە, قوعامنىڭ ەرتٷرلٸ توپتارى مەن توپتارىنىڭ ساياسي ەمەس مٷددەلەرٸن بٸلدٸرەتٸن جەنە جٷزەگە اسىراتىن جەنە مەملەكەتتەن دەربەس ەرەكەت ەتەتٸن قوعامدىق ۇيىمدار مەن بٸرلەستٸكتەردٸڭ جيىنتىعى رەتٸندە قاراستىرىلادى. بۇل كٶزقاراس ٷەۇ ازاماتتىق قوعام قۇرىلىمىنىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ جەنە ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ ەڭ بەلسەندٸ بٶلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ بارلىعىنا دەرلٸك تەن. ولار كەسٸپتٸك ەرەكشەلٸكتەرمەن شەكتەلمەگەن جەنە مەملەكەتتٸك بيلٸككە ۇمتىلمايتىن كوممەرتسييالىق ەمەس قۇرىلىمدار. ەدەتتە, بۇل ساناتقا ساياسي پارتييالار, قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستار, كەسٸپوداقتار جەنە ەتنومەدەني ۇيىمدار كٸرمەيدٸ.
وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام بار دەپ انىق ايتا الامىز. دەگەنمەن, ونىڭ دامۋى ەلٸ دە ەل حالقىنىڭ جالپى قۇرامىنداعى سالىستىرمالى تٷردە از ەنتۋزياستاردىڭ مەسەلەسٸ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بۇل پروتسەستٸڭ باياۋ جٷرۋٸ جەنە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستاننىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنە ىقپالىنىڭ سالىستىرمالى تٷردە تٶمەن دەڭگەيٸ بايقالادى. ازاماتتىق بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋ جەنە قوعام ٶكٸلدەرٸن ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مٸندەتتەر مەن مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا تارتۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكسٸز. ەڭ باستىسى, ولاردى مٷمكٸندٸگٸنشە كٶپ ادامداردىڭ پايدالانۋدى قالاۋى ورتاق مٷددە.
