Qasym-Jomart Toqaev BUU-nyń Ortalyq Aziia ekonomikalaryna arnalǵan Arnaiy baǵdarlamasyna (SPEKA) qatysýshy memleketter basshylarynyń birinshi sammitinde sóz sóiledi, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Memleket basshysy, eń aldymen, Sammitti joǵary deńgeide uiymdastyrǵany úshin Ázerbaijan Prezidenti Ilham Álievke alǵys aityp, Ortalyq Aziia elderi basshylary men jiynǵa qatysýshy qurmetti qonaqtarǵa iltipat bildirdi.
– Qazaqstan 1997 jyly BUU-nyń Ortalyq Aziia ekonomikalaryna arnalǵan Arnaiy baǵdarlamasyn qurýǵa bastamashy boldy. Qazirgi ýaqytta bul baǵdarlamanyń óńirlik yntymaqtastyqty keńeitý jáne jahandyq ekonomikalyq protsesterge qosylý turǵysynan tiimdi platformaǵa ainalǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Arnaiy baǵdarlamanyń 25 jyldyǵyna orai uiymdastyrylyp otyrǵandyqtan, búgingi kezdesýimizdiń simvoldyq máni zor. Byltyr Qazaqstannyń tóraǵalyǵy aiasynda biz Baǵdarlamanyń negizgi baǵyttary jónindegi yqpaldastyqty nyǵaityp, ony júzege asyrý úshin mańyzdy sharalar qabyldadyq, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń aitýynsha, Qazaqstan SPEKA-ny damytýǵa, sondai-aq Ortalyq Aziia men Kavkaz óńiriniń yntymaqtastyǵyn nyǵaitýǵa Ázerbaijan Respýblikasynyń qosqan úlesin joǵary baǵalaidy. SPEKA-ǵa qatysýshy memleketter basshylarynyń búgingi tarihi ári tuńǵysh sammiti atqarylǵan aýqymdy jumystyń túiini bolmaq.
– Búgingi kezdesý nátijesinde bizdiń ashyqtyq, ózara qurmet pen senim qaǵidattaryna negizdelgen kópjaqty yntymaqtastyǵymyzdyń kókjiegi keńeietinine senimdimin. Geosaiasi turǵyda bólshektený beleń alyp, jahandyq ekonomikanyń koniýnktýrasy qubylyp turǵan qazirgi jaǵdaida Arnaiy baǵdarlamanyń mán-mańyzy arta túsedi. Ortaq múddeni eskere otyryp, SPEKA-ny odan ári damytý jóninde óz kózqarasymdy ortaǵa salýǵa ruqsat etińizder. Ornyqty damý qaǵidattary memleketterimizdiń ulttyq strategiialary men baǵdarlamalarynyń ózegine ainaldy. Búginde Qazaqstanda memlekettik biýdjettiń 80 paiyzy ornyqty damý maqsattaryna sáikestendirildi. Úkimetimizdiń eń basty mindeti – sapaly bilim berý men densaýlyq saqtaý isiniń barshaǵa qol jetimdi bolýyn qamtamasyz etý. Jýyrda kúshine engen jańa Áleýmettik kodekste áleýmettik osal toptarǵa jatatyn azamattardy qorǵaý tetikteri jetildirildi, – dedi Prezident.
Memleket basshysy eldiń barlyq azamaty áleýmettik, tehnologiialyq jáne ekonomikalyq progrestiń paidasyn teń dárejede kóre alatyn inkliýzivti keleshekti qamtamasyz etý maqsatynda bul baǵdarlamany júzege asyrýdy jalǵastyrýǵa nietti ekenin atap ótti. Qazaqstannyń Almatyda Ortalyq Aziia elderi men Aýǵanstan úshin BUU-nyń ornyqty damý jónindegi óńirlik ortalyǵyn qurý týraly bastamasy osy maqsattyń údesinen shyǵady.
– Saýda men ózara tiimdi kooperatsiiany keńeitýge elderimizdiń múmkindigi mol. Qazirdiń ózinde Qazaqstan men SPEKA-ǵa qatysýshy memleketter arasyndaǵy taýar ainalymy qarqyndy túrde ósip kele jatqany baiqalady. Byltyr ózara saýda kólemi úshten bir ese artyp, 10 milliard dollarǵa jýyqtady. Taiaý keleshekte bul kórsetkishti eki ese arttyrýǵa tolyq múmkindigimiz bar dep sanaimyn. Biz bir-birimizdi básekege qabiletti baǵaǵa sai túrli taýarlarmen qamtamasyz ete alamyz. Osy arqyly ózge elderden keletin importty qysqartýǵa bolady. Qazaqstan SPEKA elderine jalpy somasy 2,3 milliard dollar bolatyn 175 shikizattyq emes taýar túriniń eksportyn ulǵaitýǵa daiyn. «Jasyl» dálizder jasaý, túrli kedergilerdi alyp tastaý saýda-sattyq jónindegi yntymaqtastyǵymyzǵa, sonyń ishinde qurylys, himiia jáne tamaq ónerkásibi salalaryndaǵy yqpaldastyǵymyzǵa tyń serpin beredi. Sonymen qatar biz seriktesterimizdiń tiisti usynystaryn qarastyrýǵa daiynbyz, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev SPEKA aiasynda elderimizdiń ónerkásip kooperatsiiasy salasyndaǵy áleýeti joǵary dep sanaidy. Bul rette energetika, kólik-logistika, aýyl jáne sý sharýashylyǵy salalaryna arnalǵan tehnika men qural-jabdyqtardyń innovatsiialyq úlgilerin ázirleý jáne olardy óndirý úshin mashina jasaý kompaniialarynyń tájiribesi men kúsh-jigerin biriktirýdiń keleshegi zor. Prezidenttiń pikirinshe, óndiris salasynda teń negizde aýqymdy jobalardy júzege asyrý aimaq memleketteriniń jahandyq básekege qabilettiligin nyǵaita túsedi.
– Qazaqstan azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge eleýli úles qosýǵa umtylys jasap otyr. Sońǵy bes jylda biz aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndiris kólemin eki ese arttyrdyq. Qazir 80-nen astam elge ónim eksporttaimyz. Biz SPEKA elderimen osy baǵytta belsendi jumys isteýge niettimiz. SPEKA elderi arasyndaǵy investitsiialyq yntymaqtastyqty yntalandyratyn quraldardy oilap tabýǵa airyqsha mán bergen jón. Osyǵan bailanysty ekonomikalyq damý men integratsiiaǵa yqpal etý úshin BUU aiasynda SPEKA arnaiy qorynyń (trust fund) negizin qalaý asa ózekti dep oilaimyz. Arnaiy baǵdarlamanyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, Qazaqstan Qorǵa qarjylai úles qosýǵa ázir, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, aimaq búginde halyqaralyq kólik-tranzit baǵyttaryn damytý jáne ártaraptandyrý isinde óte mańyzdy ról atqarady. Shyn máninde, SPEKA elderi Eýropa men Aziia arasyndaǵy qurlyqaralyq kópirge ainaldy.
– Bul – orasan zor múmkindik. Ony damyta túsýimiz kerek. Bul rette halyqaralyq Transkaspii kólik baǵytyn órkendetýge úlken úmit artamyz. Orta dálizdi «Bir beldeý, bir jol» jobasymen, sondai-aq Transeýropalyq kólik jelisimen (TEN-T) jáne Global Gateway strategiiasymen ushtastyrýdyń álemdik saýdaǵa mýltiplikativti áseri zor bolatynyna senimdimin. Buǵan qosa Qazaqstan «Soltústik – Ońtústik» dálizin damytý úshin belsendi yntymaqtastyqqa daiyn. Sońǵy 15 jylda elimiz kólik infraqurylymyna 35 milliard dollardan astam investitsiia quidy. Aldaǵy úsh jyl ishinde 1300 shaqyrymnan astam temirjol salýdy josparlap otyrmyz. Bul Qytai, Ońtústik Aziia, Resei jáne Eýropa baǵyttaryna júk ótkizý áleýetin arttyrýǵa múmkindik beredi. Barlyq seriktesti Kaspii teńizindegi porttardyń qýatyn arttyrý, sondai-aq júk kemelerin birlese óndirý úshin yntymaqtasa jumys isteýge shaqyramyn. BUU Eýropalyq ekonomikalyq komissiiasy men ESKATO tarapynan tehnikalyq jáne saraptamalyq turǵydan belsendi qoldaý kútemiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar ekologiia salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń máni zor. Qazaqstan Prezidenti ekologiia jáne klimat problematikasy, sondai-aq transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý jónindegi birlesken ǵylymi-zertteý jáne qoldanbaly zertteý jumystaryn bastaý mańyzdy dep esepteidi. Onyń aitýynsha, bul máseleniń SPEKA elderiniń bárine de qatysy bar. Bul rette bir ǵana memlekettiń jalǵyz ózi tabysqa jetýi múmkin emes. Aral qasireti – sonyń aiqyn dáleli. Onyń aýyr saldaryn Ortalyq Aziia elderi ǵana emes, odan tysqary jerler de sezinip otyr.
– Kelesi jyly Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń tóraǵasy retinde bir kezderi álemdegi eń iri tuiyq sý aidyndarynyń biri bolǵan Aral mańyndaǵy qorshaǵan orta degradatsiiasynyń aldyn alý jumystaryn kúsheitýge erekshe mán bermek. Kaspii teńizindegi kúrdeli ekologiialyq ahýal da alańdaýshylyq týǵyzady. Teńizdiń tabany taiyzdanyp, oǵan quiatyn ózen sýlarynyń mólsheri kúrt azaidy. Bioresýrstar qysqaryp, antropogendik lastanýǵa ushyrap jatyr. Kaspiidi qutqarý uzaqmerzimdi halyqaralyq yntymaqtastyqtyń basymdyǵyna ainalýǵa tiis. Barlyq múddeli tarapty osynaý biregei sý aidynynyń jaǵdaiyn jaqsartý úshin ortaq is-qimyl josparyn ázirleýge shaqyramyn. Bizdiń ózara tiimdi yntymaqtastyǵymyz Kaspiidiń beibitshilik jáne múmkindikter teńizi retindegi mártebesin nyǵaita túsetinine senimdimin, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev 2060 jylǵa qarai Qazaqstan kómirtegi beitaraptyǵyna qol jetkizýdi maqsat etip otyrǵanyn málimdedi. Osy rette Prezident SPEKA memleketteriniń basshylaryn balamaly energiia kózderine kóshý máselesinde birlesken is-áreketti jandandyrýǵa jáne Almatyda Ortalyq Aziia elderiniń klimat máseleleri jónindegi jobalyq keńsesin qurý bastamasyn qoldaýǵa shaqyrdy.
– Tsifrlyq tehnologiia jáne jasandy intellekt salasyndaǵy yqpaldastyq keń múmkindikterge jol ashady. Jasandy intellektiniń dáiekti damýy óndiristi, eńbek naryǵyn jáne qyzmet kórsetý salasyn transformatsiialaý úshin bizge asa mańyzdy mindet júktep otyr. Elimizdegi memlekettik qyzmetterdiń 90 paiyzdan astamy elektrondy túrde kórsetiledi, al qolma-qol aqshasyz tranzaktsiialardyń úlesi 80 paiyzdan asty. Tek ótken jyldyń ózinde IT salasyndaǵy eksport kólemi bes ese artty. Biz bul kórsetkishti 2026 jylǵa qarai bir milliard dollarǵa deiin jetkizýdi kózdep otyrmyz, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezidentiniń pikirinshe, Astana SPEKA-ny institýtsionaldandyrý protsesin qoldaidy. Bul aimaq elderi arasyndaǵy kópjaqty saýda-ekonomikalyq jáne investitsiialyq yntymaqtastyqty tiimdi ilgeriletý úshin atalǵan baǵdarlamanyń orasan zor áleýetin tolyq paidalanýdy kózdeidi.
– Buǵan qosa, keleshekte seriktes memleketter men BUU institýttary ókilderiniń SPEKA-ǵa jańa qatysýshy retinde qosylǵanyn qýana quptaimyz. Elderimizdiń úkimetterine SPEKA-nyń arnaiy jumys tobyn qurý jóninde tapsyrma bergen durys dep sanaimyn. Osy múmkindikti paidalanyp, kelesi jyly maýsym aiynda elimizde ótetin kezekti Astana halyqaralyq forýmy aiasynda SPEKA-nyń paneldik sessiiasyn uiymdastyrýdy usynamyn. Joǵary deńgeidegi bul jiyn buryn-sońdy bolmaǵan zamanaýi syn-qaterlerge birlese jaýap izdeý úshin álemdik qaýymdastyqtyń kúsh-jigerin jumyldyrýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar SPEKA-nyń aldaǵy sammitteriniń birin ózara kelisilgen ýaqytta Qazaqstanda ótkizýdi usynamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident sózin qorytyndylai kele, búgingi Sammit Arnaiy baǵdarlamanyń tiimdiligin arttyrý úshin naqty mehanizmder ázirleýge múmkindik beretinine, sondai-aq elderimiz arasyndaǵy dostyq jáne strategiialyq seriktestikti nyǵaita túsetinine senim bildirdi.
Sammit barysynda Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmon, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, Grýziia Premer-ministri Iraklii Garibashvili, Majarstan Premer-ministri Viktor Orban, Túrikmenstan Ministrler kabineti tóraǵasynyń orynbasary Hodjamýrad Geldymýradov, BUU Eýropalyq ekonomikalyq komissiiasynyń Atqarýshy hatshysy Tatiana Molchan, Aziia jáne Tynyq muhity óńirlerine arnalǵan Ekonomikalyq jáne áleýmettik komissiiasynyń Atqarýshy hatshysy (ESKATO) Armida Salsiia Alicdjabana, sondai-aq Shyǵanaqtaǵy arab memleketteri yntymaqtastyq keńesiniń Bas hatshysy Djasem Ál-Býdaivi sóz sóiledi.
