قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازييا ەكونوميكالارىنا ارنالعان ارنايى باعدارلاماسىنا (سپەكا) قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ سامميتٸندە سٶز سٶيلەدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, سامميتتٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆكە العىس ايتىپ, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ باسشىلارى مەن جيىنعا قاتىسۋشى قۇرمەتتٸ قوناقتارعا ٸلتيپات بٸلدٸردٸ.
– قازاقستان 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازييا ەكونوميكالارىنا ارنالعان ارنايى باعدارلاماسىن قۇرۋعا باستاماشى بولدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بۇل باعدارلامانىڭ ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جەنە جاھاندىق ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە قوسىلۋ تۇرعىسىنان تيٸمدٸ پلاتفورماعا اينالعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ارنايى باعدارلامانىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعاندىقتان, بٷگٸنگٸ كەزدەسۋٸمٸزدٸڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. بىلتىر قازاقستاننىڭ تٶراعالىعى اياسىندا بٸز باعدارلامانىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى جٶنٸندەگٸ ىقپالداستىقتى نىعايتىپ, ونى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ماڭىزدى شارالار قابىلدادىق, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستان سپەكا-نى دامىتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازييا مەن كاۆكاز ٶڭٸرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسقان ٷلەسٸن جوعارى باعالايدى. سپەكا-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بٷگٸنگٸ تاريحي ەرٸ تۇڭعىش سامميتٸ اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ تٷيٸنٸ بولماق.
– بٷگٸنگٸ كەزدەسۋ نەتيجەسٸندە بٸزدٸڭ اشىقتىق, ٶزارا قۇرمەت پەن سەنٸم قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كٶكجيەگٸ كەڭەيەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. گەوساياسي تۇرعىدا بٶلشەكتەنۋ بەلەڭ الىپ, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ كونيۋنكتۋراسى قۇبىلىپ تۇرعان قازٸرگٸ جاعدايدا ارنايى باعدارلامانىڭ مەن-ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ. ورتاق مٷددەنٸ ەسكەرە وتىرىپ, سپەكا-نى ودان ەرٸ دامىتۋ جٶنٸندە ٶز كٶزقاراسىمدى ورتاعا سالۋعا رۇقسات ەتٸڭٸزدەر. ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارى مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ستراتەگييالارى مەن باعدارلامالارىنىڭ ٶزەگٸنە اينالدى. بٷگٸندە قازاقستاندا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸڭ 80 پايىزى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا سەيكەستەندٸرٸلدٸ. ٷكٸمەتٸمٸزدٸڭ ەڭ باستى مٸندەتٸ – ساپالى بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ٸسٸنٸڭ بارشاعا قول جەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جۋىردا كٷشٸنە ەنگەن جاڭا ەلەۋمەتتٸك كودەكستە ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارعا جاتاتىن ازاماتتاردى قورعاۋ تەتٸكتەرٸ جەتٸلدٸرٸلدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەلدٸڭ بارلىق ازاماتى ەلەۋمەتتٸك, تەحنولوگييالىق جەنە ەكونوميكالىق پروگرەستٸڭ پايداسىن تەڭ دەرەجەدە كٶرە الاتىن ينكليۋزيۆتٸ كەلەشەكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇل باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. قازاقستاننىڭ الماتىدا ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن اۋعانستان ٷشٸن بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ جٶنٸندەگٸ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى وسى ماقساتتىڭ ٷدەسٸنەن شىعادى.
– ساۋدا مەن ٶزارا تيٸمدٸ كووپەراتسييانى كەڭەيتۋگە ەلدەرٸمٸزدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ مول. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاقستان مەن سپەكا-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى قارقىندى تٷردە ٶسٸپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بىلتىر ٶزارا ساۋدا كٶلەمٸ ٷشتەن بٸر ەسە ارتىپ, 10 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. تاياۋ كەلەشەكتە بۇل كٶرسەتكٸشتٸ ەكٸ ەسە ارتتىرۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸمٸز بار دەپ سانايمىن. بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ باعاعا ساي تٷرلٸ تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. وسى ارقىلى ٶزگە ەلدەردەن كەلەتٸن يمپورتتى قىسقارتۋعا بولادى. قازاقستان سپەكا ەلدەرٸنە جالپى سوماسى 2,3 ميلليارد دوللار بولاتىن 175 شيكٸزاتتىق ەمەس تاۋار تٷرٸنٸڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا دايىن. «جاسىل» دەلٸزدەر جاساۋ, تٷرلٸ كەدەرگٸلەردٸ الىپ تاستاۋ ساۋدا-ساتتىق جٶنٸندەگٸ ىنتىماقتاستىعىمىزعا, سونىڭ ٸشٸندە قۇرىلىس, حيمييا جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ سالالارىنداعى ىقپالداستىعىمىزعا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ. سونىمەن قاتار بٸز سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ تيٸستٸ ۇسىنىستارىن قاراستىرۋعا دايىنبىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سپەكا اياسىندا ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٶنەركەسٸپ كووپەراتسيياسى سالاسىنداعى ەلەۋەتٸ جوعارى دەپ سانايدى. بۇل رەتتە ەنەرگەتيكا, كٶلٸك-لوگيستيكا, اۋىل جەنە سۋ شارۋاشىلىعى سالالارىنا ارنالعان تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ يننوۆاتسييالىق ٷلگٸلەرٸن ەزٸرلەۋ جەنە ولاردى ٶندٸرۋ ٷشٸن ماشينا جاساۋ كومپانييالارىنىڭ تەجٸريبەسٸ مەن كٷش-جٸگەرٸن بٸرٸكتٸرۋدٸڭ كەلەشەگٸ زور. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ٶندٸرٸس سالاسىندا تەڭ نەگٸزدە اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ايماق مەملەكەتتەرٸنٸڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن نىعايتا تٷسەدٸ.
– قازاقستان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋعا ۇمتىلىس جاساپ وتىر. سوڭعى بەس جىلدا بٸز اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٶندٸرٸس كٶلەمٸن ەكٸ ەسە ارتتىردىق. قازٸر 80-نەن استام ەلگە ٶنٸم ەكسپورتتايمىز. بٸز سپەكا ەلدەرٸمەن وسى باعىتتا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋگە نيەتتٸمٸز. سپەكا ەلدەرٸ اراسىنداعى ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىراتىن قۇرالداردى ويلاپ تابۋعا ايرىقشا مەن بەرگەن جٶن. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق دامۋ مەن ينتەگراتسيياعا ىقپال ەتۋ ٷشٸن بۇۇ اياسىندا سپەكا ارنايى قورىنىڭ (trust fund) نەگٸزٸن قالاۋ اسا ٶزەكتٸ دەپ ويلايمىز. ارنايى باعدارلامانىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان قورعا قارجىلاي ٷلەس قوسۋعا ەزٸر, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, ايماق بٷگٸندە حالىقارالىق كٶلٸك-ترانزيت باعىتتارىن دامىتۋ جەنە ەرتاراپتاندىرۋ ٸسٸندە ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. شىن مەنٸندە, سپەكا ەلدەرٸ ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى قۇرلىقارالىق كٶپٸرگە اينالدى.
– بۇل – وراسان زور مٷمكٸندٸك. ونى دامىتا تٷسۋٸمٸز كەرەك. بۇل رەتتە حالىقارالىق ترانسكاسپيي كٶلٸك باعىتىن ٶركەندەتۋگە ٷلكەن ٷمٸت ارتامىز. ورتا دەلٸزدٸ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جوباسىمەن, سونداي-اق ترانسەۋروپالىق كٶلٸك جەلٸسٸمەن (TEN-T) جەنە Global Gateway ستراتەگيياسىمەن ۇشتاستىرۋدىڭ ەلەمدٸك ساۋداعا مۋلتيپليكاتيۆتٸ ەسەرٸ زور بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. بۇعان قوسا قازاقستان «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸن دامىتۋ ٷشٸن بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىققا دايىن. سوڭعى 15 جىلدا ەلٸمٸز كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنا 35 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسييا قۇيدى. الداعى ٷش جىل ٸشٸندە 1300 شاقىرىمنان استام تەمٸرجول سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل قىتاي, وڭتٷستٸك ازييا, رەسەي جەنە ەۋروپا باعىتتارىنا جٷك ٶتكٸزۋ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بارلىق سەرٸكتەستٸ كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ پورتتاردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ, سونداي-اق جٷك كەمەلەرٸن بٸرلەسە ٶندٸرۋ ٷشٸن ىنتىماقتاسا جۇمىس ٸستەۋگە شاقىرامىن. بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسيياسى مەن ەسكاتو تاراپىنان تەحنيكالىق جەنە ساراپتامالىق تۇرعىدان بەلسەندٸ قولداۋ كٷتەمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار ەكولوگييا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ مەنٸ زور. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەكولوگييا جەنە كليمات پروبلەماتيكاسى, سونداي-اق ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەسەلەنٸڭ سپەكا ەلدەرٸنٸڭ بەرٸنە دە قاتىسى بار. بۇل رەتتە بٸر عانا مەملەكەتتٸڭ جالعىز ٶزٸ تابىسقا جەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ارال قاسٸرەتٸ – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. ونىڭ اۋىر سالدارىن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەر دە سەزٸنٸپ وتىر.
– كەلەسٸ جىلى قازاقستان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە بٸر كەزدەرٸ ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ تۇيىق سۋ ايدىندارىنىڭ بٸرٸ بولعان ارال ماڭىنداعى قورشاعان ورتا دەگراداتسيياسىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن كٷشەيتۋگە ەرەكشە مەن بەرمەك. كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ كٷردەلٸ ەكولوگييالىق احۋال دا الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. تەڭٸزدٸڭ تابانى تايىزدانىپ, وعان قۇياتىن ٶزەن سۋلارىنىڭ مٶلشەرٸ كٷرت ازايدى. بيورەسۋرستار قىسقارىپ, انتروپوگەندٸك لاستانۋعا ۇشىراپ جاتىر. كاسپييدٸ قۇتقارۋ ۇزاقمەرزٸمدٸ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىمدىعىنا اينالۋعا تيٸس. بارلىق مٷددەلٸ تاراپتى وسىناۋ بٸرەگەي سۋ ايدىنىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ٷشٸن ورتاق ٸس-قيمىل جوسپارىن ەزٸرلەۋگە شاقىرامىن. بٸزدٸڭ ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىعىمىز كاسپييدٸڭ بەيبٸتشٸلٸك جەنە مٷمكٸندٸكتەر تەڭٸزٸ رەتٸندەگٸ مەرتەبەسٸن نىعايتا تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ 2060 جىلعا قاراي قازاقستان كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىرعانىن مەلٸمدەدٸ. وسى رەتتە پرەزيدەنت سپەكا مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسشىلارىن بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸندە بٸرلەسكەن ٸس-ەرەكەتتٸ جانداندىرۋعا جەنە الماتىدا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ كليمات مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ جوبالىق كەڭسەسٸن قۇرۋ باستاماسىن قولداۋعا شاقىردى.
– تسيفرلىق تەحنولوگييا جەنە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىقپالداستىق كەڭ مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى. جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ دەيەكتٸ دامۋى ٶندٸرٸستٸ, ەڭبەك نارىعىن جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىن ترانسفورماتسييالاۋ ٷشٸن بٸزگە اسا ماڭىزدى مٸندەت جٷكتەپ وتىر. ەلٸمٸزدەگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندى تٷردە كٶرسەتٸلەدٸ, ال قولما-قول اقشاسىز ترانزاكتسييالاردىڭ ٷلەسٸ 80 پايىزدان استى. تەك ٶتكەن جىلدىڭ ٶزٸندە IT سالاسىنداعى ەكسپورت كٶلەمٸ بەس ەسە ارتتى. بٸز بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 2026 جىلعا قاراي بٸر ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ كٶزدەپ وتىرمىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, استانا سپەكا-نى ينستيتۋتسيونالداندىرۋ پروتسەسٸن قولدايدى. بۇل ايماق ەلدەرٸ اراسىنداعى كٶپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتى تيٸمدٸ ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن اتالعان باعدارلامانىڭ وراسان زور ەلەۋەتٸن تولىق پايدالانۋدى كٶزدەيدٸ.
– بۇعان قوسا, كەلەشەكتە سەرٸكتەس مەملەكەتتەر مەن بۇۇ ينستيتۋتتارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ سپەكا-عا جاڭا قاتىسۋشى رەتٸندە قوسىلعانىن قۋانا قۇپتايمىز. ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٷكٸمەتتەرٸنە سپەكا-نىڭ ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرگەن دۇرىس دەپ سانايمىن. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, كەلەسٸ جىلى ماۋسىم ايىندا ەلٸمٸزدە ٶتەتٸن كەزەكتٸ استانا حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا سپەكا-نىڭ پانەلدٸك سەسسيياسىن ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنامىن. جوعارى دەڭگەيدەگٸ بۇل جيىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە بٸرلەسە جاۋاپ ٸزدەۋ ٷشٸن ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار سپەكا-نىڭ الداعى سامميتتەرٸنٸڭ بٸرٸن ٶزارا كەلٸسٸلگەن ۋاقىتتا قازاقستاندا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, بٷگٸنگٸ سامميت ارنايى باعدارلامانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ناقتى مەحانيزمدەر ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸنە, سونداي-اق ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى دوستىق جەنە ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتا تٷسەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
سامميت بارىسىندا ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, گرۋزييا پرەمەر-مينيسترٸ يراكليي گاريباشۆيلي, ماجارستان پرەمەر-مينيسترٸ ۆيكتور وربان, تٷرٸكمەنستان مينيسترلەر كابينەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى حودجامۋراد گەلدىمۋرادوۆ, بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسيياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى تاتيانا مولچان, ازييا جەنە تىنىق مۇحيتى ٶڭٸرلەرٸنە ارنالعان ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كوميسسيياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى (ەسكاتو) ارميدا سالسييا اليcدجابانا, سونداي-اق شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ باس حاتشىسى دجاسەم ەل-بۋدايۆي سٶز سٶيلەدٸ.
