Azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi - qazirgi kezdegi álemde eń mańyzdy máselelerdiń biri. Qazirgi kezde álemdegi shekteýli tabiǵat resýrstarynyń azaiýyna qaramastan halyq sanynyń ósip kele jatqanyn eskere ketetin bolsaq, osy máseleniń ary qarai sheshý joldaryn izdestirýin talap etedi. Bul maqalada azyq-túlik qaýipsizdiktiń róli memleket ekonomikasynda agrarlyq sektordy damytýdyń basty baǵyty retinde qarstyrady, sonymen qatar ulttyq qaýpsizdik elementi retinde azyq-túlik qaýipsizdigi problemalaryn sheshýdiń múmkin bolatyn joldary usynylady.
Búkil álemde azyq-túlik qaýipsizdigi - ulttyq qaýipsizdiktiń negizi jáne ekonomikanyń agrarly sektordyń damýynyń mańyzdy baǵaty. Memlekettiń óziniń azyq-túlik qory bolmasa, qalǵan ulttyq qaýipsizdikti quraýshy elementter negizin joǵaltady. Azyq-túlik qaýipsizdigi ulttyq ekonomikalyq qaýipsizdiktiń bir bóligi retinde qarastyrylady, onyń máni sapaly ekonomikalyq ósý deńgeiin turaqtandyrýdy qamtamasyz etý, iaǵni memlekettiń turǵyndary men qoǵam qajettilikterin qamtamasyz ete otyryp, jetkilikti memlekettik rezervti, belsendi tólem jáne saýda teńgerimderin qoldaný bolyp tabylady.
Jalpy ekonomikalyq qaýipsizdikti sheshpei turyp memlekettiń ishki ekonomikalyq jáne áleýmettik mindetterin sheshý qiyn, sonymen qatar álemde bolyp jatqan úrdisterge áserin tigizý, el aldynda memlekettik múddeni qorǵaý da qiyn bolady. Mine, sondyqtan da azyq-túlik qaýipsizdik máselesin qazirgi tańda agrarlyq sektordaǵy reformalarmen jáne ekonomikalyq qaýipsizdikti sheshetin mehanizmimen tyǵyz ara sabaqtastyra qaraýymyz qajet.
Sondai-aq, azyq-túlik qaýipsizdigin halyqaralyq jáne memlketttik eleýliligi basym jahandyq másele retinde qarastyrýymyz qajet. Sonymen, qazirgi qoǵamǵa azyq-túlik qaýipsizdik eń mańyzdy másele retinde qarastyrady. Sebebi, birinshiden, qoǵamdy azyqpen qamtamasyz etý fizikalyq turǵyda turǵyndardy tirshilik áreketimen qamtamasyz etý; ekinshiden, azyq-túlik qaýipsizdik memlekettiń saiasi táýelsizdigin jáne ekonomikalyq turaqtylyqty anyqtaityn, onyń ulttyq-memlekettik quzyrettiligine esh áserin tigizbei óziniń turǵyndarynyń birinshilik qajettiligin qamtamasyz etý qabilettiligin anyqtaityn ulttyq qaýipsizdiktiń bir baǵyty bolyp tabylady. 2010 jyldyń 1 aqpanynda Prezident jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblikasynyń 2020 jylǵa deiingi Strategiialyq damý josparynda jýyrdaǵy onjyldyqta azyq-túlik qaýipsizdik máselesi turaqty máselege ainalyp, búkil álem odaqtary nazar aýdaratyn bolady dep bekitilgen.
Soǵan bailanysty Qazaqstan Respýblikaynyń azyq-túlik qaýipsizdigi júiesin zertteý, sonymen qatar ulttyq ekonomikanyń agroónerkásip keshenin basqarý júiesin jetildirý boiynsha usynystar ázirleý ózekti máselelrdiń biri ekeni anyqtaidy.
Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdiginiń ekonomikalyq qaýipsizdik aspektisinde qarastyrý óte mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tabylady, sebebi bul úrdiste aýylsharýashylyq óndirisin damytýdyń naqty tendentsiialary, ishki naryqtyń jaǵdaiy jáne ondaǵy tutynýshylardyń jaǵdaiy kórsetilgen, sonymen qosa ulttyq ekonomikadaǵy azyq-túlik álemdik naryqqa táýeldilik deńgeiin anyqtaidy, el damýynda ishki jáne syrtqy faktorlardy eskere otyryp memlekettik strategiia mehanizmin qoldanady. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý azyq-túlik salasynda daǵdarysty eskertýge, tamaqtanýdyń fiziologiialyq mólsher deńgeiinde ómir súrýge qajetti ónimdermen halyqtyń qajettiligin qanaǵattandyrýǵa baǵyttalǵan ekonomikalyq, uiymdastyrýshylyq jáne basqa da sharalardy daiyndaý jáne júzege asyrý arqyly jetkiziledi.
Azyq-túlik qaýipsizdik qajetti deńgeiin qamtamasyz etetin saiasatty qalyptastyrý teoriialyq jáne ádisnamalyq erejelerge negizdelgen bolýy qajet, al onyń júzege asýy áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidaǵy jumys úshin qajetti taýar óndirýshige kómek kórsetý arqyly júrgizilýi kerek. Basqa sózben aitqanda, azyq-túlik qaýipsizdigi degenimiz el turǵyndarynyń azyq-túlikke kepildi qoljetimdilik ǵana emes, sonymen qatar memleket óz resýrstary arqyly aǵymdy jáne tótenshe qajettilikterdi tamaq ónimderimen qamtamasyz etý qabileti. Azyq-túlik daǵdarysynyń boi alýy jaǵdaiynda nemese oǵan qaýip tóngende atqarýshy bilik organdary shektelgen ýaqytta tamaq ónimderin belgilengen mólsherde bólýdi ornatýy múmkin. Azyq-túlik qaýipsizdigi memlekettik jáne aimaqtyq deńgeide keshendi sharalardy júzege asyrý arqyly nátijege jetedi.
Memlekettik deńgeide kelesidei sharalar kesheni arqyly kórsetýge bolady:
- Úkimet azyq-túlik qaýipsizdigi salasynda biryńǵai memlekettik saiasatty júrgizý kerek;
- azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń maqsattty baǵdarlamalaryn daiyndaý jáne júzege asyrý;
- QR azamattaryna tamaq ónimderin óndirý jáne ony taratý sapasy memlekettik standarttar talaptaryna sai bolýyn qamtamasyz etý;
- memlkettik azyq-túlik rezervin basqarý;
- azyq-túlik daǵdarysy jaǵdaiynda QR atqarýshy bilik organdarynyń, halyqty qorǵaý salasynda QR aimaqtarynda atqarýshy bilik organdarynyń maqsattary men mindetterin anyqtaý;
- halyqty ómir súrýge qajetti tamaq ónimderimen qamtamasyz etý týraly málimetterdi jinaý jáne taldaý, sondai-aq azyq-túlik qaýipsizdik salasynda jaǵdaidy damytýdy boljamdyq baǵalaý jumystaryn júrgizý. Aimaqtyq bilik organdary deńgeiinde kelesidei is-sharalar júrgiziledi:
- aimaqtyq erekshelikterdi eskere otyryp azyq–túlik qaýipsizdik salasynda birińǵai melekettik saiasatty júzege asyrý;
- memlekettik maqsatty baǵdarlamaǵa engizilmegen belgili baǵyttar boiynsha ózindik maqsatty baǵdarlamalar qalyptasady jáne júzege asyrylady;
- QR aimaqtarynda azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etetin memlekttik organdarynyń qyzmetterin úilestirý.
