Foto: Aqorda
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Turkistan» gazetine suhbat berdi, dep habarlaidy Ult.kz.
– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, Siz jyl saiyn merzimdi baspasózge aýqymdy suhbat berý arqyly belgili bir saiasi dástúr qalyptastyrdyńyz deýge bolady. Osy oraida, «Turkistan» gazetiniń usynysyn qabyl alǵanyńyz úshin rizashylyǵymyzdy bildiremiz.
– «Turkistan» gazeti 30 jyldan beri turaqty shyǵyp keledi. Bul – Qazaqstandaǵy eń yqpaldy basylymnyń biri. Gazettiń ataýynda da óte úlken mán-maǵyna bar. Basylym tilshileri el ishindegi ózekti máselelermen qatar, tutas túrki jurtyna ortaq taqyryptardy da kóterip júredi. Bul óte jaqsy dástúr dep sanaimyn.
Shetelde jumys istep, túrli salada tabysqa jetken qazaqtar týraly maqalalardy qyzyǵýshylyqpen oqimyn. Qazaqstan men ózderi turyp jatqan elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa úles qosyp júrgen osyndai úsh azamatty arnaiy marapattadym.
Gazet-jýrnaldar qaita órleý dáýiriniń bastaýynda tur. Sebebi, áleýmettik jeli adamnyń oilaý (tanymdyq) qabiletine zor ziian keltirip jatyr. Jasy qyryqqa jetse de, bilimi men oi-órisi on bes jastaǵy jasóspirimder deńgeiinde qalyp qoiǵan azamattardy qazirdiń ózinde kezdestirýge bolady.
Óz basym merzimdi baspasózdi jas kezimnen úzbei oqitynym ras. Áli kúnge deiin osy ádetimnen jańylǵan emespin. Qazirgi tańda baspasóz zaman talabyna beiimdelip, aqparat aidynynan óz ornyn taýyp otyr. Gazet tilshileri jan-jaqty sholýlar men tereń saraptamalar jasaýǵa basa mán beredi, aǵartýshylyqpen ainalysady. Kásibi ári óz isine adal jýrnalister sapaly materialdar ázirlep, dástúrli qundylyqtardy saqtaýǵa eleýli úles qosyp keledi. Men súiikti Otanymyzdyń igiligi úshin barlyq salada tabysty eńbek etip júrgen myqty azamattar týraly málimetterdi kóbinese gazetterden alamyn. El ishine keń taralǵan TikTok, Instagram nemese Telegram arnalary eńbek adamdarynyń shynaiy tynys-tirshiliginen alys ekenin ózińiz de jaqsy biletin shyǵarsyz.
Qoǵamymyz eleń eterlik jańalyq oqyp, beinejazba kórýmen shektelmei, mán-maǵynasy tereń aqparattyń da qadirin bilgeni durys dep sanaimyn. Kóptegen jastarymyzdyń da dál solai oilaitynyna qýanamyn. Sebebi, olar adamdy tyǵyryqqa tireitin eles-qiial áleminde ómir súrýdi emes, naǵyz bilim-ǵylym jolyna túsýdi maqsat tutady. Oqý mádenieti joǵary elder árdaiym jahandyq damýdyń alǵy shebinde bola beretini sózsiz. Buǵan esh kúmánim joq.
– Suhbatymyzdyń bas jaǵynda ádettegidei ótken jyldyń qorytyndysy týraly suraǵym keledi. Byltyr óte kóp oqiǵa bolǵany belgili. Degenmen, 2025 jyldyń basty nátijesi qandai dep oilaisyz?
– Shynymen de, aitýly oqiǵalar az bolǵan joq. Kózdi ashyp-jumǵansha bir jyl óte shyqty, bul suraǵyńyzǵa taban astynda jaýap bere qoiý qiyn. Mysaly, ekonomikamyz 6 paiyzdan astam ósti. Ishki jalpy ónim 300 milliard dollar mejesine jetip, jan basyna shaqqanda 15 myń dollardan asty. Bul – elimizben qatar, búkil óńir úshin rekordtyq kórsetkish. Jalpy, oidaǵydai jumys isteldi deýge bolady. Biraq, men barlyq memlekettik qyzmetshilerge toqmeiilsip, masairap otyrýǵa múlde bolmaitynyn únemi aitamyn. Shyǵys halyqtary «Tegis joldyń ózinde tosqaýyl bar» deidi. Biz tynymsyz eńbektenip, tek alǵa umtylýymyz kerek. Onyń ústine, túiini tarqatylmaǵan túitkilder az emes.
Bul – eń aldymen, infliatsiia deńgeiiniń joǵary bolýy. Sonyń saldarynan azamattarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýǵa arnalǵan eńbektiń bári tekke ketip jatyr. Biyl Úkimet pen ákimder memleketimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq tuǵyryn nyǵaitý úshin kóp jumys isteýi kerek.
Dei turǵanmen, elimizdiń reformalardy júzege asyrýǵa birjola bet burǵanyn ótken jyldyń basty qorytyndysy deýge bolady. Qazaqstan jańǵyrý jolynda qaryshty qadam basyp, barynsha órkenietti el bola bastady. Qoǵamda óskeleń urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin túbegeili ózgeris jasaý asa mańyzdy ekeni týraly naqty túsinik qalyptasty.
AQSh prezidenti Tramptyń «aqylǵa syiymdy oi» strategiiasynyń yqpalymen jahandaný úderisi keiinge ysyryla bastady. Biz de Qazaqstanda ádildik, zań men tártip, eńbekqorlyq siiaqty memleketimizdiń bolashaǵy úshin airyqsha mańyzdy qaǵidattarǵa negizdelgen qoǵam quryp jatyrmyz. Uzaq merzimge arnalǵan nátijege jetý úshin bul jumys jańa jylda eki ese tyń qarqynmen jalǵasyn tabady.
– Byltyr jańa Salyq kodeksi qyzý talqyǵa tústi. Jurttyń kókeiine kúdik-kúmán uialap, kóptegen saýal týyndady. Bir jaǵynan, qajetti ekonomikalyq reformalardy júrgizýge múmkindik beretin, ekinshi jaǵynan, azamattardyń turmys jaǵdaiyn tómendetip jibermei, tarazy basyn teń ustaityn tiimdi jol bar ma?
– Árine, salyq reformasy – ózekti másele jáne buǵan qatysty pikirtalastardyń bolýy ábden túsinikti. Degenmen, el ishinde dúrbeleń týǵyzyp, jurtty dúrliktirýdiń eshqandai jóni joq. Mundai reforma kóptegen elde júrgizilip jatyr. Mysaly, Reseide qosymsha qun salyǵy jýyrda 22 paiyzǵa deiin kóterildi.
Bizdiń reformamyz – qatardaǵy «fiskaldyq naýqan» emes, salyq júiesin qaita qurý degen sóz. Aldymyzda turǵan basty mindet – ekonomikanyń turaqty ósimin qamtamasyz etý. Úkimetke ashyq ári uǵynyqty Salyq kodeksin ázirleý tapsyryldy. Ministrler kabinetiniń bul tapsyrmany qanshalyqty tabysty oryndap shyqqanyn biyl kóretin bolamyz.
Burynǵy Úkimet qosymsha qun salyǵyn, tipti, 20 paiyzǵa deiin kóterýdi usyndy. Olar fiskaldyq saiasatta qatelik jiberilgenin eskere otyryp, mundai qadamnyń óte qajet ekenin moiyndady. Talqylaý barysynda qazirgi Úkimet te qosymsha qun salyǵyn 20 paiyzǵa deiin kóterýdi usyndy. Alaida, men Úkimetke onyń joǵarǵy shegin 4 satyǵa tómendetý týraly tapsyrma berdim.
Jańa Salyq kodeksinde baqylaý jasaýǵa emes, ózara seriktestik ornatýǵa basa mán beriledi, iaǵni, osy úderiske qatysýshylardyń bári – memleket te, biznes te, azamattar da óz mindetin adal oryndaýǵa tiis. Birin-biri ózara tolyqtyryp turatyn mundai júiede salyq tóleý aýyrtpalyq retinde qabyldanbaityn bolady. Túptep kelgende, salyq tóleý degenimiz – zamanaýi qoǵamdyq kelisimshart degen sóz. Salyq tóleseńiz – qyzmet kórsetiledi, infraqurylym salynady, qaýipsiz orta qalyptasady, tyń múmkindikter paida bolady. Kerek deseńiz, bul – ádildik bolý úshin júktemeni qaita bólý quraly, áleýmettik turǵydan álsizderdi qoldaý jáne ekonomikalyq turǵydan «belsendi ortany» odan ári damytý tásili.
Búkil álemde fiskaldyq saiasattyń tiimdiligi ony júrgizýdiń sapasymen, jurttyń salyq jónindegi saýatymen jáne qoǵamnyń sana-sezimimen ólshenedi. Salyq tóleý mádenieti dál osylai qalyptasady. Salyq tóleý buryn mindet bolsa, endi otanshyldyqtyń ozyq úlgisine ainalady. Muny sybailas jemqorlyqqa qarsy qoǵam qurýdyń tóte joly deýge bolady. Sebebi, salyǵyn adal tóleitin azamattar óz qarjysynyń alaiaqtardyń qaltasynda ketkenin múldem unatpasy anyq.
– Ekonomikalyq reformalar taýarlardyń baǵasy men qyzmetterdiń tarifine salmaq salady. Jurt buǵan alańdap otyr. Siz Úkimetke osy máseleni sheshýge arnalǵan naqty sharalar josparyn ázirleýdi tapsyrdyńyz. Bul jumys reformanyń sapasy men qarqynyna áser etpei me? Azamattarymyz ál-aýqatymyzdy jaqsartady dep kútip júrgen reformanyń nátijesin joqqa shyǵarmai ma?
– Álemdik tájiribege qarasaq, reformalar qolǵa alynǵan kezde jurtshylyq ony kóp jaǵdaida túsinbei, qabyldamai jatady. Ondai kezde barlyq jaýapkershilikti arqalai alatyn kóshbasshynyń róli airyqsha. Men Memleket basshysy retinde osyndai jaýapkershilikti óz moinyma alamyn. Bolashaqta da buǵan daiynmyn. Menimen birge jumys istep jatqan azamattar muny jaqsy biledi. Árine, bul kedergisi kóp, qiyn jol ekenin túsinemin. Tarihta reformatorlardan góri basqynshylar men popýlisterdiń aty kóbirek qalyp jatady. Biraq, Qazaqstan úshin basqa jol joq. Biz bir jerde toqtap qalmai, alǵa qarai nyq qadam basý úshin reformalardy qalaida júzege asyrýymyz kerek.
Azamattarymyzǵa ziiany timeýi úshin qys mezgilinde tarifterdi ósirý ákimshilik tásilder arqyly ýaqytsha toqtatyldy. Sonymen birge, Úkimetke biýdjet qarjysyn barynsha tiimdi paidalaný mindeti júkteldi. Ekonomikaǵa aqshany orynsyz quia berýge bolmaidy, bul infliatsiiany kúsheitip jiberedi. Qatań biýdjettik tártip kerek. Qarjy resýrstary memleketke qajetti jobalarǵa ǵana jumsalýǵa tiis. Byltyr qarasha aiynda Úkimet, Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi birlesip, úsh jyldyq baǵdarlama qabyldady. Qujat azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartý úshin infliatsiiany tómendetýge arnalǵan.
Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstannyń «ortasha tabystar qaqpanyna» túsip qalǵanyn durys baiqap otyr. Ashyǵyn aitaiyn, bul – ekonomika týraly oqýlyqtan alynǵan jalpylama uǵym emes, kún saiyn kóptegen azamatymyzdyń basynan ótip jatqan ómir shyndyǵy. Jurt tabys taýyp jatyr, tipti, jaqsy tabys tabatyndar da bar. Biraq, onyń bárin infliatsiia jep qoiady nemese ipoteka tóleý, balalardy oqytý, ata-anaǵa kómektesý siiaqty kúndelikti tirlikke jumsalyp, joq bolyp ketedi. Aýyryp qalý nemese jumystan aiyrylý sekildi kez kelgen kóldeneń kedergi turmystaǵy turaqtylyqty buzyp jiberýi múmkin.
Men kezinde baspana alý, balalardyń oqý aqysyn tóleý, emdelý úshin zeinetaqy jinaǵyn paidalanýǵa ruqsat berý týraly sheshim qabyldadym. Kóbisi solai jasady, bul sheshimge rizashylyqtaryn da bildirip jatty. Biraq, ádettegidei, stomatologiia qyzmetin kórsetemiz degen jeleýmen zeinetaqy qorynan 200 milliard teńgeden astam qarjy jymqyrǵan alaiaqtar da tabyldy. Quqyq qorǵaý organdary qazir bul máselemen ainalysyp jatyr. Osy meditsinalyq qyzmet túrine zeinetaqy jinaǵyn paidalanýǵa tyiym salýǵa týra keldi. Biraq, basqa da qiturqy tásilder paida boldy, tipti, plastikalyq otaǵa tólem jasaityndar bar.
Al, biznes ókilderine keler bolsaq, olar jumys oryndaryn ashyp, salyqtaryn adal tóleidi. Alaida, nesie ósiminiń joǵary bolýy, ainalymdaǵy qarajattyń azdyǵy olardyń keń aýqymda damýyna, jańa naryqtarǵa shyǵýyna, zamanaýi tehnologiialardy engizýine múmkindik bermei tur.
Ekonomikanyń qurylymy ózgerip jatyr. Degenmen, menińshe, ózgeris qarqyny baiaý. Halyqaralyq qarjy institýttary men reiting agenttikteriniń baǵalaýynsha, elimizdi baqýatty, tipti, bai memleket dep ataýǵa bolady. Bul sózdiń jany bar. Soǵan qaramastan, ekonomikamyzda teńsizdikter áli de saqtalyp otyr. Onyń bárin shuǵyl rettep, túzý jolǵa salýymyz kerek. Biz bul jaǵdaidy bilemiz, ony jurttan jasyratyn oiymyz joq. Mundai qiyndyqty kóptegen memleket basynan ótkerip jatyr. Biz «ósim aýrýy» máselesin mindetti túrde sheshemiz. Naqty josparymyz bar.
– Qazaqstan byltyr energetikalyq jáne kommýnaldyq sektorda reforma jasaýǵa kiristi. Bul – Táýelsizdik jyldaryndaǵy eń aýqymdy reforma. Osy baǵyttaǵy jumystar ábden tozǵan infraqurylymdy jańǵyrtý máselesin sheshe ala ma?
– Shynymen de, Úkimet energetikalyq jáne kommýnaldyq nysandardy jappai jańǵyrtý jumystaryn qolǵa aldy. Uzyndyǵy júzdegen shaqyrym bolatyn injenerlik jeliler men elektr qýatyn taratatyn jeliler salýymyz kerek. Búgingi tańda osy aýqymdy jobanyń esep-qisaby ázirlenip jatyr.
Qazirdiń ózinde qaýipti «qyzyl» aimaqta turǵan jylý elektr stantsiialarynyń sany 19-dan 10-ǵa deiin azaidy. Qabyldanǵan sharalardyń nátijesi kórine bastady. Nysandardyń apattyq jaǵdaiǵa tap bolý qaýpi seiilip keledi.
Degenmen, ábden tozyp, áýpirimmen áreń turǵan infraqurylymdy qalpyna keltirý jetkiliksiz, jumys tásilin ózgertý kerek. Sondyqtan, jańǵyrtý sharalary eń basty mindetti sheshýge tiis, iaǵni, salaǵa investitsiia salý úshin qolaily jaǵdai jasap, naǵyz naryqtyq tetikter qalyptastyrýy qajet.
Úkimettiń shuǵyl sharalary máseleniń túpki máninen týyndap otyr. Sebebi, energetika jáne turǵyn-úi kommýnaldyq sharýashylyǵy kez kelgen memlekettiń ómir súrýine asa qajetti tuǵyr sanalady. Bul negiz shaiqalsa, basqasy túgel kúireidi.
Tamyry tereńge ketken ekonomikalyq máselelerge ondaǵan jyldar boiy nazar aýdarylǵan joq. Qalalar men aýyldardaǵy infraqurylym tozdy, energetika nysandary men kommýnaldyq jeliler ábden eskirdi.
Qordalanǵan túitkilder kúrmeýi qiyn kúrdeli máselege ulasty. Bul sala jyrtyq-tesigin jantalasa jamap-jasqap, biýdjet qarjysyn úzdiksiz quiýǵa týra keletin «kommýnaldyq ajdahaǵa» ainaldy. Buǵan jurttyń eti úirenip, azamattar sharasyz kúige tústi.
Soǵan qaramastan, bizdiń úkimetterimiz «avgiidiń atqorasyn» tazalaýǵa asyqqan joq. Sebebi, mundai kúrdeli jumys eshkimge jaqsy ataq ákelmes edi. Eń damyǵan otyz memlekettiń qataryna qosylý siiaqty «keremet» baǵdarlamalar ázirlep, onyń «tabysty» oryndalǵany týraly baiandaý áldeqaida jeńil bolatyn. Shyndyqty jasyryp, bir sáttik aldamshy jetistikterge umtylý aqyrynda memleketimiz úshin tym qymbatqa tústi.
Shynymdy aitaiyn, jeke abyroiymdy oilasam, men de bul jumysty kelesi basshylyqqa ysyra salar edim. Biraq, halyqtyń kózi úirengen taptaýryn túsinikterge qaishy kelse de, men úshin qaǵaz júzinde emes, is júzinde naqty nátijege qol jetkizý bárinen de mańyzdy.
Elektr qýatynyń arzandyǵy kimge tiimdi boldy? Tabysy shamaly kóp balaly otbasylarǵa emes, iri kásiporyndarǵa óte tiimdi boldy.
Arzan janar-jaǵarmaidyń qyzyǵyn kim kórdi? Ádette qoǵamdyq kólikpen júretin stýdentter men zeinetkerler emes, bilikke jaqyn júretin, qazir jurt oligarhtar nemese oligopoliia dep ataityn kásipkerler kórdi.
Kommýnaldyq qyzmetterdiń tarifin tómen ustap turý kimge yńǵaily boldy? Ár túbirtektegi somany ýaqtyly tólep otyrǵan adal azamattarǵa emes, «kommýnaldyq bylyq-shylyqty» paidalanyp, qaltasyn qalyńdatqan deldal-kásipkerlerge qolaily boldy.
Postkeńestik keńistiktegi eń tómen baǵalar men tarifter Qazaqstanǵa tiesili. Sonyń saldarynan, biz amalsyzdan arzan janar-jaǵarmaidy kórshi memleketterge astyrtyn tasymaldaityn, sol arqyly olardyń ekonomikasyna demeý kórsetetin elge ainaldyq.
Sol sebepti, tariftiń tómen bolýy qarapaiym tirlik keship jatqan adamdarǵa paidaly degen jalǵan senimnen arylatyn ýaqyt jetti. Is júzinde bul – aýqatty azamattarǵa jasyryn túrde beriletin sýbsidiia.
Áleýmettik ádildikti qalpyna keltirý úshin, eń aldymen, máseleni sheshý joldaryn ózgertý qajet. Memleket kómekke shyn muqtaj adamdarǵa ǵana tikelei, ataýly ótemaqy tóleý arqyly qoldaý kórsetýge mindetti. Sondyqtan, tarifterdi kóterý – aqylǵa qonymdy, iaǵni tiimdi jáne ádil ekonomika qurý úshin asa qajet qadam. Kim qansha tutynsa, sonsha tóleidi, qoldaýǵa shynymen zárý adamdarǵa ǵana kómek beriledi. Tarifter ádiletti bolýy kerek, iaǵni «neǵurlym kóp tutynǵan, soǵurlym kóp tóleidi» degen qaǵidat berik ornyǵýǵa tiis. Men osyndai naqty mindet qoiyp otyrmyn. Alǵashqy oń nátijeler bar. Tólem júiesine saralanǵan tásil engizildi. Sýdy jáne elektr qýatyn barynsha únemdep paidalanatyn turǵyndar «tutynýdyń áleýmettik normasyna» sáikes tólemdi eń tómen tarifpen tóleitin boldy.
Bul qadam burynǵy júieden bas tartyp, áleýmettik igilikterdi ádil bóletin júie qurýǵa múmkindik beredi. Eldiń resýrstaryn tańdaýly adamdar emes, barsha jurt birdei paidalanýǵa tiis. Sonda ǵana zamanǵa sai infraqurylym men tiimdi energetika júiesin qalyptastyra alamyz. Osylaisha, ekonomikanyń sapalyq turǵydan ósýine zor serpin beremiz.
– Siz Qazaqstan úshin kólik jáne logistika salasynyń mańyzy artyp kele jatqanyn jii aitasyz. Bul baǵyttaǵy jumysty negizgi basymdyq retinde belgilep berdińiz. Osy salany damytý úshin qandai sharalar qabyldandy jáne alda qandai josparlar bar?
– Elimiz úshin kólik-logistika salasynyń áleýetin arttyrý – strategiialyq mańyzy bar mindet. Teńizge tikelei shyǵatyn joly bolmasa da, Qazaqstan Eýraziia qurlyǵynyń kindik tusynda, iaǵni negizgi tranzittik kúre joldar toǵysqan jerde ornalasqan. Bul – úlken artyqshylyq, biz ony el igiligine jarata bilýge tiispiz. Maqsat-múddemizge sáikes Qazaqstandy Eýraziianyń kólik ailaǵy (haby) retinde qalyptastyrý – bul salada atqarylatyn jumystyń basty baǵyty.
Osy oraida, jaqynda iske qosylǵan «Dostyq – Moiynty» jańa temirjol magistraliniń mán-mańyzyn atap ótkim keledi. Bul joba osy jol arqyly Qytai men Eýropa arasynda tasymaldanatyn júk kólemin bes ese arttyrýǵa múmkindik beredi. «Moiynty – Qyzyljar», «Baqty – Aiagóz», «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jelilerin jańadan iske qosý josparymyzda tur. Jalpy, 2030 jylǵa deiin 5 myń shaqyrym temirjoldy salyp, jańǵyrtý jáne 11 myń shaqyrym temirjoldy jóndeý kózdelip otyr.
Elorda men batys aimaqtardyń arasyndaǵy qashyqtyqty 500-den astam shaqyrymǵa qysqartatyn «Ortalyq – Batys» kúre joly qurylysynyń strategiialyq mańyzy óte zor.
Biz el shekarasynan tys jerdi de qamtityn keń aýqymdy kólik júiesin qura aldyq. Qazaqstan muhit joldarynan tysqary tursa da, Sary teńiz ben Qara teńizdiń arasynda júk terminaldarynyń jelisin qalyptastyrdy. Elimizdiń aýmaǵy arqyly ótetin 12 halyqaralyq kólik dálizi, atap aitqanda, 5 temir jol, 7 avtokólik dálizi bar. Qytai men Eýropa arasynda qurlyqpen jetkiziletin júktiń shamamen 85 paiyzy osy joldarmen tasymaldanady.
Árine, munyń bári – tabysqa op-ońai jete qoiamyz degen sóz emes. Bul saladaǵy báseke kúsheiip keledi. Sebebi kólik jáne logistika máselesi geosaiasattyń ajyramas bóligine ainaldy. Osy taqyryp joǵary deńgeidegi kelissózderdiń kún tártibine birjola endi. Sondyqtan, Qazaqstan úshin de onyń airyqsha mańyzy bar.
Elimiz Qytaidyń «Bir beldeý – bir jol» atty megajobasyn, «Soltústik – Ońtústik» dálizin jáne Transkaspii kólik baǵytyn, iaǵni, «Orta dálizdi» damytýǵa belsene atsalysyp keledi. «Resei – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» baǵytymen teńiz ailaqtaryna shyǵyp, júk tasymaldaýdyń bolashaǵy zor dep sanaimyz. «Orta dálizdiń» jumysyna Qytaidyń qosylýyn quptaimyz.
Jalpy, bul salanyń áleýeti óte joǵary. Munda tek infraqurylym týraly sóz bolyp otyrǵan joq. Ekonomikanyń barlyq derlik sektory osy irgeli salaǵa kelip toǵysady. Sondyqtan, Úkimettiń aldyna zamanaýi injenerlik jáne servistik infraqurylymy bar kólik-logistika toraptaryn salý, teńiz porttaryn, áýejailar men temirjol vokzaldaryn jańǵyrtyp jóndeý, sondai-aq tiimdi tsifrlyq ekojúie qalyptastyrý mindeti qoiyldy.
– Memleket keiingi jyldary aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa basa mán berip otyr. Bul sharýamen úkimetterdiń bári ainalysty. Biraq, osy asa mańyzdy saladaǵy túitkilder aqyry sheshimin tapqan joq. Ár ministr óz baǵdarlamasyn júzege asyrmaq boldy. Sonyń saldarynan qyrýar aqsha qumǵa sińip joq boldy. Endi biz elimizdiń bul saladaǵy áleýetin oidaǵydai paidalana alamyz ba?
– Memleketterdiń kóbi aýyl sharýashylyǵyna biýdjetten qyrýar qarjy bóledi. Solardyń qatarynda Qazaqstan da bar. Sharýalarǵa 2024 jyly 580 milliard teńge, byltyr 1 trillion teńge jeńildetilgen nesie berildi. Bul – óte qomaqty qarjy. Sońǵy on jylda sharýalarǵa kórsetilgen qoldaýdyń kólemi 10 ese artty, biraq onyń tiimdiligi kúmán týdyrady. 2015-2024 jyldary aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim kólemi 2,5 eseden astam ósti. Bul kórsetkishti odan da kóbeitýge bolar edi.
Esesine, egin sharýashylyǵyndaǵy nátijeler óte jaqsy boldy. Astyq pen un eksporty rekordtyq deńgeige jetti, ónim jetkiziletin elderdiń geografiiasy keńeie tústi. Bul – eginniń shyǵymdylyǵy men aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tiimdiligin arttyrýǵa arnalǵan sharalardyń naqty nátijesi.
Endi basqa baǵyttardaǵy jumysty kúsheitý qajet. Eń aldymen, mal sharýashylyǵyn damytý kerek. 2035 jylǵa qarai álemde mal etin tutyný kólemi 233 million tonnaǵa deiin ósedi. Soǵan sáikes, onyń importy 27 million tonnaǵa deiin artady. Qazaqstannyń, syrtqa, ásirese, Aziia elderine et shyǵaratyn iri eksporttaýshyǵa ainalatyn múmkindigi bar. Sondyqtan, byltyr qarashada ótken Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń ekinshi forýmy dál osy mal sharýashylyǵy salasyna arnaldy.
Bilik aýyl sharýashylyǵyn sapalyq turǵydan damytý úshin kóp jumys istep jatyr. Biraq, qomaqty investitsiia quiý qalaǵan nátijege jetkize bermeidi. Onyń tiimdi jumsalýyna basa nazar aýdarý kerek. Men bul týraly jýyrda Tarazǵa barǵan saparymda aittym.
Irgeles elderdiń birde-bireýinde aýyl sharýashylyǵyna memleket tarapynan mundai aýqymdy kómek kórsetilmeidi. Ol jaqtaǵy sharýalar Qazaqstandaǵy áriptesterine jaqsy jaǵdai jasalǵanyna tańǵalyp, olardy «agrarlyq oligarhtar» dep atai bastady. Degenmen, elimizdegi shaǵyn sharýashylyqtar jetkilikti kólemde sýbsidiia ala almai otyr. Úkimetke osy máselege airyqsha nazar aýdarý týraly tapsyrma berildi.
Álbette, sýbsidiialar kerek. Ásirese, qazirgi kezeńde óte qajet. Biraq, munyń keri áseri de bar. Sebebi, masyldyq piǵyl týǵyzyp, aýyl sharýashylyǵyna qaýip tóndirýi múmkin. Sondyqtan, qazir Úkimet kooperativterge, iaǵni sharýalar birlestigin qurýǵa qaita oralý máselesin qarastyryp jatyr. Kooperativter eńbek ónimdiligin jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tiimdiligin arttyra alady. Sondai-aq, daiyn ónimdi satatyn naryqtarǵa jaqyn bolýǵa, tutynýshylarmen uzaq merzimge arnalǵan qatym-qatynas ornatýǵa jol ashady.
Damyǵan elderdegi kooperatsiia jaqsy qyrynan kórindi. Tipti, iri korporatsiia deńgeiine jetken birlestikter bar. Qazaqstannyń barlyq aýylynda tabysty kooperatsiia qurýǵa negiz bolatyn alǵysharttar jetkilikti. Sharýalar jazda malyn baǵyp, sút, et, teri, jún jinap, ony óńdeý úshin kúsh biriktire alady. Solai etýge tiis te. Kúnkóristen ósip-órkendeýge bastaityn jol – osy. Kooperatsiiany birlik pen jasampazdyq ideologiiasy dep te qarastyrǵan durys.
Biraq, kooperatsiia ózinen ózi paida bola salmaidy. El ishinde egjei-tegjeili túsindirý jáne uiymdastyrý jumystaryn qolǵa alý qajet. Alaida, birlestik qurý isin naýqanǵa ainaldyryp, jurtqa qysym kórsetýge, olardy májbúrleýge jol berilmeidi.
– Jii talqylanatyn taqyryptyń biri – týrizm. Byltyr álemdik deńgeidegi keibir aqparat quraldary Qazaqstandy saiahat jasaýǵa eń laiyq elderdiń qataryna qosty. Degenmen, elimizdegi kýrorttar men tanymal týristik oryndardyń jappai qonaq kútýge daiyndyǵyna kúmán joq emes.
– Mundai kúmánniń týyndaýy zańdy. Men Úkimetke eskertý jasaǵannan keiin týrizmdi damytý jumystary jandana tústi. Alaida, aldymyzda uzaq ta kúrdeli jol tur. Bul – ekonomika, mádeniet, qaýipsizdik jáne biznes – barlyǵy bir jerge toǵysatyn kúrdeli sala. Munda óz jumysyna jan-tánimen berilgen kásibi mamandar, eń bastysy, naǵyz otanshyl azamattar jumys isteýi kerek. Týrizm salasynda jalqaýlyq pen nemqurailylyqqa, ashkózdik pen dórekilikke jol joq.
Byltyr Qazaqstanǵa milliondaǵan shetel azamaty keldi. Ishki týrizm qarqyndy dami bastady. Munyń bári – óte jaqsy úrdis.
Álem elderi týristerdi tartý úshin jeke investorlarǵa qolaily jaǵdai jasap otyr. Bizdiń elde kórikti jerler óte kóp. Qazir ekotýrizmge degen suranys joǵary. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstanǵa teń keletin el joq sekildi kórinedi. Alaida, belgili bir sebepterge bailanysty, sonyń ishinde jaýapty tulǵalardyń biliksizdigi men nemqurailyǵynyń kesirinen týrizmniń bolashaǵy zor osy bir salasy áli kúnge deiin kenje qalyp otyr. Ázirge tanystyrý, iaǵni prezentatsiia jumystarynan ári asa almai jatyrmyz.
Týrizmniń damýyna tumsa tabiǵatty qorǵaý degen jeleýmen kez kelgen jobaǵa qarsy naýqan uiymdastyratyn keibir «eko-belsendiler» ziian keltirip otyr. Kópshiliginiń tabiǵatta
sharýasy da joq. Olar óziniń tanymaldyǵyn arttyrý úshin qoǵamdy dúrliktirýdi, qazirgi tilmen aitqanda, «haip» jasaýdy ǵana kózdeidi. Týrizm biznesinde ábden ákki bolǵan, básekelesterdiń shyqqanyn qalamaityn kásipkerler keide olardyń qoltyǵyna sý búrkip otyrady.
Taý shańǵysy týrizmine qatysty jaǵdai da osyǵan uqsas. «Shymbulaq» Almaty qalasynyń ortalyǵynan nebári jarty saǵattyq jerdegi erekshe tabiǵattyń ortasynda tur. Álemde oǵan teń keletin demalys orny kemde-kem. Alaida, kópten beri eshteńe jasalmaǵan kýrorttyń syny da, syry da ketip, tozyp barady. Tabiǵattyń tamasha tartýy sanalatyn osy kórikti mekendi damytý úshin tyń tásilder qajet. Qazir elimizdegi tájiribeli developerlik kompaniia iske kiristi. Biraq, Úkimet pen ákimdiktiń qoldaýyna qaramastan, jumys barysy daiyndyq jáne tanystyrý sharalarynan asa qoiǵan joq. Al, kórshi elderde taý shańǵysy infraqurylymy qarqyndy salynyp jatyr.
Almaty taý klasteriniń áleýeti óte zor. Bul salada aýqatty adamdarǵa da, ortasha tabysy bar azamattarǵa da birdei qyzmet kórsetilýge tiis. Sondyqtan, ondaǵy týristik infraqurylymdy ártaraptandyrý máselesine nazar aýdarý qajet.
Týrizm salasyndaǵy kadr tapshylyǵy – óte ózekti másele. Sondyqtan, Túrkistanda Halyqaralyq týrizm jáne meimandostyq ýniversiteti ashyldy. 2024 jyly oqý ordasynyń alǵashqy túlekteri diplomdaryn alyp, eńbek naryǵyna qosyldy. Alaida, bul – jetkiliksiz. Kadr máselesin sheshý úshin qosymsha sharalar qabyldanady.
Degenmen, salymyz sýǵa ketip, eńsemizdi túsirip otyrýǵa da bolmaidy. Álemdik deńgeidegi tabloidtar saiahatshylarǵa Qazaqstanda demalýdy usynyp jatsa, eki ese qarqynmen jumys isteýimiz kerek. «CNN Travel» 2025 jyly Almatyny Ortalyq Aziiadaǵy «sáni men saltanaty jarasqan jańa astana» dep atady. Almaty ákimine shahardy kúndiz-túni qonaǵy úzilmeitin Niý-Iork, Máskeý, Parij siiaqty «eshqashan kóz ilmeitin qalaǵa» ainaldyrý tapsyryldy. Qalada infraqurylymdy jaqsartý, abattandyrý, jaryqtandyrý baǵytynda áli de kóp jumys istelýi kerek.
– Jasandy intellektiniń damýy týraly suraǵym keledi. Siz halyqqa Joldaýyńyzda Qazaqstandy úsh jyldyń ishinde tsifrlyq elge ainaldyrý qajet degen naqty mindet júktedińiz. Al, jańa jylǵa arnalǵan quttyqtaý sózińizde 2026 jyldy Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly dep jariialadyńyz. Kózdegen maqsatqa jetý úshin ne isteledi? Bastamańyzdyń shyn máninde tabysty bolaryna senesiz be?
– Qazaqstan tsifrlyq derjavaǵa ainalýy kerek. Bul – qazirgi jańa tehnologiia dáýirinde órkenietti el bolyp qalýdyń birden-bir joly. Halqymyzdyń oi-sanasy mundai innovatsiialarǵa daiyn ekenine senimdimin. Onyń ústine, Qazaqstanda azamattarymyzdyń ómir saltyn edáýir ózgertken tanymal finteh kompaniialar tabysty jumys istep jatyr.
Tehnologiia salasyndaǵy naǵyz álemdik alpaýyttar – AQSh pen Qytai arasyndaǵy báseke qyza tústi. Amerika basshysy AQSh-tyń ústemdigin nyǵaitý úshin arnaiy baǵdarlama júzege asyryla bastaǵanyn málimdedi. Qytaidyń da sheginetin oiy joq, olar muny ulttyń abyroi-bedeline qatysty másele dep sanaidy. Qazirdiń ózinde Qytaida jasandy intellekt máselesimen ainalysatyn bes myńǵa jýyq kompaniia jumys istep jatyr. Basqa damyǵan memleketter de qamsyz otyrǵan joq.
Qazaqstan da ekonomika men qoǵamdyq ómirge jasandy intellektini engizýge basymdyq berip jatyr. Elimizdiń bul jumysqa qatysty bastapqy múmkindikteri jaman emes. Memleket kórsetetin qyzmetterdi, qarjy tehnologiialaryn, ekonomikanyń birqatar sektoryn tsifrlandyrý isinde naqty jetistikterimiz bar. IT-startaptardy qoldaityn tolyqqandy ekojúie tiimdi jumys istep tur. Eki myń kompaniianyń basyn qosqan Astana Hub innovatsiialyq klasteri de bar. 2025 jyly IT-qyzmetterdiń jalpy eksporty bir milliard dollarǵa jýyqtady. Tsifrlyq aktivterge arnalǵan CryptoCity pilottyq aimaǵy qurylyp jatyr. Jedel damityn Alatau city qalasynyń qurylysy bastaldy. Memlekettik derekterdi jinaý jáne taldaý jumysynyń qarqyny kúsheiip keledi. Kásibi mamandar mundai derekterdi aldaǵy dáýirdiń jańa altyny dep sanaidy.
Byltyr mamyr aiynda Jasandy intellektini damytý jónindegi keńes jumysyn bastady. Oǵan sheteldiń jáne elimizdiń bedeldi sarapshylary shaqyryldy. Qarashada «Jasandy intellekt týraly» zańǵa qol qoiyldy, jańa zań jaqynda kúshine enedi. Jasandy intellekt jáne tsifrlyq damý ministrligi quryldy. Alem.Cloud jáne Al-Farabium dep atalatyn eki sýperkompiýter iske qosyldy, Astana ákimdigi Birikken Arab Ámirlikteriniń tanymal kompaniiasymen birlesip, derbes platforma qurdy.
Kásibi kadrlardy daiarlaý úshin mektepter men ýniversitetterde tiisti bilim berý baǵdarlamalary júzege asyrylyp jatyr. Máselen, 650 myńnan astam stýdent AI-Sana baǵdarlamasy aiasynda bilim aldy. Kóp uzamai Jasandy intellekt mamandandyrylǵan zertteý ýniversiteti ashylady.
Jasandy intellekt paida bolǵannan beri bolashaqtyń kemesine minip úlgeretin elder men eski zamanda qalyp qoiatyn elderdiń arasy alshaqtai bastady. Sondyqtan, men tsifrlyq tehnologiialar men jasandy intellektini Qazaqstannyń damý jolyndaǵy basym baǵyt dep jariialadym. Biyl óte kóp sharýa atqarylady. Osy airyqsha mańyzdy jumystyń tabysty bolaryna senemin.
– Sizdiń strategiialyq josparlaryńyzdaǵy iadrolyq energetikanyń orny qandai?
– Senimdi energiia kózi bolmasa, Qazaqstan ekonomikanyń jańa tehnologiialyq úlgisine kóshe almaitynyn túsinýimiz kerek. Sýperkompiýterlerge, data-ortalyqtar men avtomattandyrylǵan óndiris keshenderine óte kóp energiia qajet. Bul – jańa jahandyq tehnologiialyq qurylystyń basty talaby.
Qýat kózderin salý úshin bilikti mamandar kerek. Kapital qory shamamen 4,5 trillion dollar bolatyn álemdegi eń iri kompaniia – NVIDIA-nyń basshysy jaqynda «kók jaǵalylar», iaǵni tehnikalyq mamandyq ieleri mýltimillionerler qataryna qosylady dep boljam jasady.
Birneshe atom stantsiiasyn salý – birinshiden, tarihi olqylyqtyń ornyn toltyrý degen sóz. Sebebi, ýran óndirisi boiynsha álemde kósh bastap turǵan eldiń birde-bir atom elektr stantsiiasyn salmaýy múldem aqylǵa qonbaidy. Ekinshiden, bul qadam Qazaqstannyń abyroi-bedelin nyǵaita túsedi. Biz atom stantsiialaryn salý arqyly tehnikalyq intelligentsiianyń jańa býynyn qalyptastyramyz. Tiisinshe, memlekettik saiasattyń túpki mánin ózgertemiz. Osyny qaperden shyǵarmaǵan jón.
Taǵy bir óte mańyzdy taqyryp – jer qoinaýynda sirek kezdesetin metaldar. Bolashaqta ondai materialdarǵa degen suranys arta beredi, aldaǵy bes jyldyń ózinde bul suranys eki ese ósedi. Osy rette, Qazaqstan úshin taǵy bir múmkindik ashylady. Elimiz jer qoinaýynda sirek kezdesetin mineraldar qory boiynsha álemdik kóshbasshylar qataryna qosylýy ábden múmkin. Qazaqstan strategiialyq mańyzy bar osy saladaǵy óz rólin kúsheitý úshin AQSh, Qytai, Resei, Ońtústik Koreia, Japoniia elderimen jáne Eýropa Odaǵynyń birqatar memleketimen yntymaqtastyǵyn damyta bastady.
– Taǵy bir taqyrypqa oiyssaq. Jurtty burynnan tolǵandyryp júrgen máseleler bar. Mysaly, keibir iri biznes ókilderiniń ómiri sán-saltanatqa toly. Olar qaltaly azamattardyń da, qarapaiym adamdardyń da qamyn oilap ómir súrýdi qashan úirenedi?
– Biznes – kez kelgen eldegi ekonomikanyń negizgi tiregi. Biz uzaq joldy júrip óttik. Osy jolda jurt jeke menshik institýtyna eshkim qol suqpaýǵa tiis ekenin túsine bastady.
Men memlekettik bilik júiesinde joǵary laýazymdy qyzmetterdi atqara júrip, sózben de, ispen de ulttyq býrjýaziianyń zańdy múddesin qorǵaýǵa tyrystym. Sebebi, ekonomikany órkendetý jáne memlekettiń qoǵamdyq negizderin nyǵaitý isinde kásipkerler eleýli ról atqaratynyn jaqsy túsinemin.
Tarihi sebepter men ult bolmysyndaǵy erekshelikterge bailanysty iri biznesmenderimiz qarapaiymdylyq, ustamdylyq siiaqty qasietterge mán bere qoimaityny ras.
Men Shveitsariiada jumys istep júrgende asa iri ári belgili kásipkerlermen kezdesýler ótkizdim. Sol kezde olardyń óz qarajatyn óte únemdep jumsaitynyn jáne elden daralanyp kózge túskisi kelmeitinin kórip, tańǵaldym. Milliardtaǵan qarjysy bar adamdar qonaqúidiń qarapaiym bir bólmesinde turýǵa namystanbaidy. Jeke ushaqpen ushpaq túgili, birinshi sanattaǵy oryndarǵa da otyrmaidy. Biraq, bul – olardyń boiynda ǵasyrlar boiy qalyptasqan daǵdy.
Al, bizdiń kásipkerlerimiz úshin qalypty kórinetin ómir salty keide qoǵamnyń narazylyǵyn týdyryp jatady. Mundai jaǵdai kóptegen elde bar. Sol úshin de qaiyrymdylyq qyzmeti jumys isteidi. Bul – qoǵam men biznes arasyndaǵy ózara kelisim ispettes.
– Siz Respýblika kúni qarsańynda ótken azamattardy memlekettik nagradalarmen marapattaý rásiminen keiin kásipkerlermen jeke kezdesip, olarǵa narazylyǵyńyzdy ashyq aittyńyz dep estidik. Qupiia bolmasa, áńgime ne týraly boldy?
– Jańa ǵana sóz bolǵan qaiyrymdylyq týraly, otanshyldyqty jasampaz ispen kórsetý jóninde sóilestik. Bizge halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin jaqsy biletin ári sony tereń túsinetin ulttyq býrjýaziia kerek.
Sebebi, halyq bolmasa, olar eshqashan tabysqa jete almas edi. Men qoǵamnyń igiligine qyzmet etý bilik júktegen mindet emes, mártebeli paryz ekenin taǵy da olardyń esine saldym. Osy oraida, shetelde tabysqa jetse de, týǵan jerin umytpai, halqyna kómektesip júrgen iri kásipkerlerdi jaqsy úlgi retinde atap óttim. Ondai azamattar aýqymdy jobalardy júzege asyryp júr. Qalalarda infraqurylym salyp, jóndep, murajailardyń, emhanalar men mektepterdiń qurylysyn qarjylandyryp jatyr.
Qazaqstanda kóp nárse ózgerdi. Qoǵamdyq sana jańǵyra tústi, memlekettik basqarý júiesi jańardy, saiasi qairatkerler aýysty. Iri kásipkerler ǵana júrisinen jańylmai, báz-baiaǵy qalpynda kele jatyr. Biraq, bul, bir jaǵynan, biliktiń bizneske kózqarasy durys ekenin kórsetedi.
Kásipkerlerdiń bári birdei memlekettiń qoldaýyn durys túsine bermeidi, árdaiym solai bolýǵa tiis dep qabyldaidy.
Olar aýqymdy jobalardy bastap alyp, qit etse Úkimetten kómek suraidy. Men olarǵa «biznespen ainalysyp jatqan sizder me, álde Úkimet pe?» dep suraq qoidym.
Qiturqy saiasi oiyndarmen áýestenip ketken keibir kásipkerlerdi synaýǵa týra keldi. Biznesmender el ekonomikasyn órkendetý úshin jumys isteýi kerek. Tipti, kásiptiń jiligin shaǵyp, maiyn ishken Ilon Masktiń ózi saiasatqa belsendi aralaspaý týraly sheshim qabyldady.
Otandyq biznes ókilderi tarihymyzda buryn-sońdy bolmaǵan alapat tasqyn kezinde eldik isten shet qalǵan joq, apat saldaryn joiýǵa qarjylai kómek kórsetti. Bul – qýanarlyq jaǵdai.
Men qaiyrymdylyqpen ainalysyp júrgen azamattardy qoldaý úshin arnaiy «Meiirim» ordenin engizdim. Elge janashyrlyq kórsetip, áleýmettik jaýapkershilik tanytqan kásipkerler biyldan bastap osy joǵary nagradaǵa ie bolady. Osylaisha, olardyń qoǵam aldyndaǵy abyroi-bedeli men mártebesi aiqyndalady.
– Taǵy bir ózekti taqyryp. Qańtar oqiǵasyna qatysqan birqatar azamatqa bailanysty sot protsesi týraly aqparat BAQ betterinde byltyr ara-tura jariialanyp turdy. Tergeý amaldary áli júrip jatyr ma?
– Bul taqyrypqa qatysty negizgi mán-jaidyń bári áldeqashan belgili boldy. Sol oqiǵalar boiynsha tergeý júrgizý kezinde quqyq qorǵaý organdary azamattyq qoǵam ókilderimen tyǵyz bailanysta jumys istedi. Birqatar qoǵamdyq komissiia qurylyp, oǵan belgili zańgerler jetekshilik etti. Mundai qadam jumystyń beitarap ustanymmen júrgizilýine, sol arqyly barlyq oqiǵanyń aq-qarasyn anyqtaýǵa múmkindik berdi. Osy oraida, azamattyq jaýapkershilik tanytyp, kásibi biliktiligin kórsetkeni úshin olarǵa rizashylyǵymdy bildirgim keledi.
2022 jyldyń naýryz aiynda Parlamentte arnaiy qoǵamdyq tyńdaý ótip, bul oqiǵaǵa jáne elimizdiń konstitýtsiialyq qurylymyn buzbaq bolǵan qylmyskerlerdiń áreketine egjei-tegjeili baǵa berildi.
Iá, keibir sot protsesteri, sondai-aq, qańtarda urlanǵan kóptegen qarýdy izdestirý jumystary áli jalǵasyp jatyr. Sol kúnderi qylmyskerler úsh myńnan astam qarý-jaraqty iemdenip ketken edi. Biraq kúshtik qurylymdardyń arqasynda qarý-jaraq jasyrylǵan qoimalardyń kóbi tabyldy.
Qańtar oqiǵasyn talqylaityndar kóbinese sol kezdegi daǵdarystyń túpki mánin túsinýge esh paidasy joq dúnielerdi qazbalap ketedi. Sol úshin olardy kinálaýǵa da bolmas. Degenmen, aqiqat jolynda eshqashan qyzbalyqqa salynbaý kerek. Almatydaǵy alasapyran týraly jii aitylyp jatady, muny túsinýge de bolady. Biraq, zulymnyń siqyrly taiaqshasymen jasalǵandai adam sengisiz jaǵdailar bolǵanyn da esten shyǵarmaý kerek. Naqtyraq aitqanda, búlikti uiymdastyrýshylardyń ámirimen bir mezette on eki qalada jappai tártipsizdik beleń aldy. Onyń arty qaskóilerdiń kóptegen oblys ákimdikteri men quqyq qorǵaý organdarynyń ǵimarattaryn basyp alýyna ákep soqtyrdy.
«Tóńkeris» jasaýǵa ábden mashyqtanǵan mamandardyń jetekshiligimen tártipsizdikti uiymdastyrýshylar Úkimettiń janar-jaǵarmai baǵasyn ósirý týraly sheshimin jeleý etip, adamdardy jappai sherýge shyǵýǵa itermeledi. Sosyn azamattardyń, memlekettik qyzmetshilerdiń, bir tańǵalarlyǵy, kúshtik qurylym qyzmetkerleriniń edáýir bóliginiń arasynda dúrbeleń týǵyzdy. Olar qarý-jaraq pen qupiia qujattardy qaraýsyz qaldyryp, jumys oryndaryn tastap, kete bastady. Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń jáne Ishki ister ministrliginiń keibir basshylary syn saǵatta Otan aldyndaǵy adaldyǵyn saqtap qala almady, kásibi deńgeii de tómen ekenin kórsetti.
Osyndai jaǵdai, ásirese, búlikshilerdiń basty nysanasy bolǵan Almatyda anyq baiqaldy. Áskeri qyzmetshiler men qala turǵyndary qatty qorlyqqa ushyrady. Ákimshilik ǵimarattar, saýda ortalyqtary, dúkender men bankter qirap, órtke oranyp, tonalyp jatty. Mundai júgensizdikke qarsy tótenshe sharalar qabyldaý qajet boldy. Qazir, arada biraz ýaqyt ótken soń, piǵyly aram ári sana-sezimi taiaz keibir adamdar memleketimizdiń eldi qurdymǵa jibere jazdaǵan sumdyq berekesizdikten aman qalǵany jaily áńgimeni ádeii ainalyp ótip, qasaqana oiyna kelgendi aityp júr.
– Qańtar oqiǵasynan keiin siz oligopoliiaǵa qarsy kúresti qolǵa alyp, zańsyz iemdengen aktivterdi memleketke qaitarý jóninde bastama kóterdińiz. Sol úshin Bas prokýratýranyń janynan arnaiy komitet quryldy. Biraq, byltyrǵy Joldaýyńyzda bul qurylymnyń ataýyn Investorlardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi komitet dep ózgertý týraly tapsyrma berdińiz. Jurt bul sheshimdi jete túsinińkiremei otyr. Mundai qadam zańsyz aktivterdi elge qaitarý taqyryby osymen jabyldy degendi bildire me?
– Árine, joq. Bas prokýratýranyń málimetterine toqtalyp óteiin. Zańsyz aktivterdi elge qaitarý jónindegi komitet úlken jumys atqaryp, oligopoliia ókilderinen 1,3 trillion teńgeden astam qarjy óndirip aldy. Sonyń 1 trillion teńgeden astamy memleket qazynasyna tústi. Arnaiy memlekettik qordaǵy qarajat esebinen elimizde jalpy quny 482 milliard teńge bolatyn 434 áleýmettik jáne kommýnaldyq nysan salynyp jatyr. Onyń qatarynda 227 sýmen qamtamasyz etý, 183 densaýlyq saqtaý, 11 bilim berý, 5 sport, 8 infraqurylym nysanynyń qurylysy bar. Sondai-aq, Pavlodar, Arqalyq, Balqash qalalaryndaǵy áýejailar jańǵyrtylyp jatyr.
Jumys jalǵasa beredi. Aktivterdi saraptap, onyń zańdylyǵyn anyqtaý quzyrly organdardyń kúndelikti qyzmetiniń bir baǵytyna ainaldy. Eń bastysy, barlyq jumys ashyq ári ádil bolýǵa tiis. Endi bul sharýany bir ortalyqtan úilestirip júrgizýdiń qajeti joq. Jumys bir qalypqa tústi. Sondyqtan, alǵa qadam basyp, investorlardyń quqyǵyn qorǵaýǵa basa mán beretin kez keldi.
Aktivteri kúmán týdyryp, kúdikke ilingen adamdardyń kóbi qarjysyn elge investitsiia retinde salýǵa niet bildirdi. Olarmen jalpy somasy bes trillion teńgeden asatyn kelisimder jasaldy. Bul qarajattyń esebinen investitsiialyq jáne áleýmettik jobalardy júzege asyrýdy josparlap otyrmyz. Onyń ishinde týristik, kólik-logistikalyq ortalyqtar, taý-ken, metallýrgiia, energetika sektorlaryna qatysty jobalar bar. Álbette, bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádeniet, sport salalaryna, sondai-aq, muqtaj jandardy ońaltý jáne áleýmettik ortaǵa beiimdeý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýǵa airyqsha nazar aýdarylady.
Bas prokýratýra men Úkimettiń aldynda barlyq josparlardy jáne ýaǵdalastyqtardy oryndaý mindeti tur. Bul – asa mańyzdy jumys.
Zańsyz aktivterdi elge qaitarý arqyly áleýmettik ádildikti qalpyna keltirý – koniýktýra ne bolmasa jurtqa jaǵý úshin jasalǵan saiasi naýqan emes, bul – memlekettiń myzǵymas ustanymy. Áńgime indýlgentsiia nemese ymyralasyp, astyrtyn kelisim jasaý týraly bolyp otyrǵan joq, olai bolýy múldem múmkin emes.
Qazaqstan álem qaýymdastyǵyna halyqaralyq quqyqty qatań saqtaityn el ekenin kórsetip keledi. Biraq, keibir «kásipkerler» qoǵamdyq pikirdi óz múddesine qarai burmalaýǵa tyrysady, shetelde jatyp alyp, ózderin saiasi rejimniń qurbany etip kórsetedi, «investor» retindegi quqyǵy taptalyp jatqanyn aitady. Biz zań aiasynda adal dialog júrgizýge daiynbyz. Óitkeni, ustanymdarymyzdyń durys ekenine senimdimiz. Qazaqstan aldaǵy ýaqytta da zańdary investorlarǵa qolaily memleket retindegi mártebesin nyǵaita beredi.
– Keibir oqyrmandar áleýmettik jelide sybailas jemqorlyqpen kúres memlekettik saiasattyń basym baǵyty bolýdan qaldy degen syńaida pikir aityp júr. Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttiginiń derbes mártebesi joiylǵanyn osynyń bir dáleli retinde keltiredi. Bul reformanyń máni nede?
– Mundai pikirlerden habarym bar. Onyń bárin durys túsinbeýshilik nemese keibir «aram oily» adamdardyń bos áńgimesi dep sanaimyn. Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi derbes memlekettik organ retinde ózine júktelgen mindetti tabysty oryndady. Oǵan kiná arta almaimyz. Ulttyq qaýipsizdik komiteti de jemqorlyqpen kúresedi. Eki mekemeniń bir mindetti qabattasa atqarýy memlekettik mańyzy bar jumysqa kesirin tigize bastady.
Sybailas jemqorlyqpen barlyq deńgeide kúresý memlekettik saiasattyń basym baǵyty bolyp qala beredi. Buǵan qatysty eshqandai kúmán týmaýǵa tiis.
Qabyldanǵan sheshim qatardaǵy jemqorlardy ǵana emes, qylmystyq árekettiń ideologtary men uiymdastyrýshylaryn da jaýapqa tartýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, qylmystyń aldyn alý úshin túsindirý jáne aǵartý jumystaryna ádettegidei airyqsha nazar aýdarylady. Qazir bul – memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń quzyryndaǵy mindet. Jalpy, jemqorlyqtan aýlaq bolý qajettigin balalardyń qulaǵyna jastaiynan quia bergen jón. Bul jerde mektepter, qoǵamdyq uiymdar, belsendi azamattar, ásirese, ata-analar sheshýshi ról atqarýǵa tiis. Sol kezde elimizde jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqqa múldem tózbeý mádenieti qalyptasady.
Ulttyq qaýipsizdik komiteti sanmen áýestenbei, sapaǵa mán berip, jemqorlyqqa qarsy naqty jumys júrgizedi. Sonda memlekettik qyzmetshiler quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine jaltaqtamai, batyl sheshim qabyldaityn bolady.
– Siz Joldaýyńyzda áleýmettik jeńildikter tym kóbeiip, masyldyq pen alaiaqtyqqa jol berilgenin qatań synǵa aldyńyz. Jurt immigratsiiaǵa qatysty kózqarasyńyzdy da bilgisi keledi...
– Qazaqstan – áleýmettik memleket. Densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, ǵylym jáne mádeniet salasyna qatysty barlyq mindetteme tolyq oryndalady. «Syrt kóz – synshy» degen sóz bar. Sheteldikter, ásirese, kórshi memleketterdiń turǵyndary bizdiń eldegi áleýmettik qyzmettiń sonshalyqty damyǵanyna qyzyǵa da, qyzǵana da qaraidy. Sonyń ishinde kepildik berilgen tegin meditsinalyq kómek jáne azamattarǵa arnalǵan kóptegen jeńildik bar. Tipti, Qazaqstandy «kommýnizm ornaǵan» el dep atai bastady.
Mysal retinde, jekemenshik mektepterdiń ieleri de aýqymdy memlekettik sýbsidiia alatyn orta bilim júiesin aitýǵa bolady. Barlyq aimaqqa jekemenshik mektepterdiń, balabaqshalardyń, oqý ortalyqtary men úiirmelerdiń jumysyn qamtamasyz etý úshin «jan basyna sáikes qarjylandyrý» qaǵidaty boiynsha qomaqty qarajat bólý mindeti júktelgen. Buǵan qosa, aýqatty kásipkerlerdiń menshigindegi jáne
ata-analary balalardyń oqý aqysyna kóp aqsha tólep otyrǵan elitalyq mektepterge de biýdjetten qarjy bólinedi.
Bul salany memleketten qarjylandyrý júiesiniń ózin reformalaý kerek. Ministrliktiń burynǵy basshylary engizgen búgingi burmalanǵan tártip bei-berekettikke ákep soqtyrady, sebebi, qazirdiń ózinde qarajat jetpei jatyr.
Jekemenshik meditsina salasynda da osyǵan uqsas ahýal qalyptasqan. Buryn jekeshelendirilgen meditsina mekemeleri kóbinese kúrdeli qural-jabdyqtar satyp almaidy, tekserýden ótý úshin naýqastardy memlekettik emhanalarǵa jiberedi. Biraq, eń bastysy, olarǵa shyn máninde naýqastardyń sanyna qarai emes, «tirkelgen» adamdardyń sanyna qarai biýdjetten aqsha bólinedi jáne bul «jan basyna sáikes qarjylandyrý» dep atalady. Naýqastardyń sanynda múlde naqtylyq joq, tirkeý jumystary qalai bolsa solai júrgiziledi. Barlyǵy ashyq bolýǵa tiis, osy saladaǵy úrdistiń bárin tsifrlandyrǵan jón.
Jalpy, bul – kúrdeli másele, Úkimet buǵan nazar aýdarýǵa tiis. Men laýazymdy tulǵalardyń mundai jaǵdaiǵa jol berip qana qoimai, memleket múddesine qaishy keletin nárselerdi «óz qolymen» jasaǵanyna tańǵalamyn.
Bir sózben aitqanda, tiisti mekemelerdiń jónsiz is-áreketteriniń kesirinen bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy jeke kásipkerlik uǵymy burmalanyp ketken. Ahýaldy túzeý qajet. Biýdjetten qarjy bólinbese, áleýmettik nysandardyń qiyn jaǵdaiǵa tap bolýy múmkin ekenin túsinemin. Biraq, jeke biznesti túgeldei derlik memlekettiń moinyna artyp qoiýǵa bolmaidy.
Conymen birge, meditsina týrizmi turǵysynan alǵanda Astana men basqa da qalalarymyzdyń tanymaldyǵy arta túskeni kóńil qýantady. Dárigerge qaralyp, sapaly em-dom alý úshin kórshi elderden bólek, tipti, AQSh-tyń jáne Eýropanyń keibir memleketteriniń azamattary Qazaqstanǵa kelip jatyr.
Memleket muǵalimderge jáne meditsina salasynyń qyzmetkerlerine óte jaqsy qoldaý kórsetti. Olardyń jalaqysy birneshe ese ósip, qoǵamdaǵy mártebesi de arta tústi. Bul der kezinde qabyldanǵan oryndy sheshim boldy.
Biraq, alaiaqtyqqa jol berilmeidi. Keńes zamanyndaǵy túrli aimaqtyq qaqtyǵystarǵa qatysqan «ardagerler» áli kúnge deiin áleýmettik jeńildikterdi paidalanyp keledi. Men halyqqa Joldaýymda Keńes Odaǵynyń kúiregenine otyz jyldan astam ýaqyt ótse de, «ardagerler» kún ótken saiyn kóbeiip, nege ekeni belgisiz, jasaryp bara jatqanyn aittym.
Taǵy bir mysal. Statistikaǵa qarasaq, Qazaqstanda 740 myńnan astam múgedek adam bar eken. Elimizdiń eshqandai qarýly qaqtyǵysqa qatyspaitynyn eskersek, 20 million halqy bar memleket úshin munyń kópteý ekenine kelisetin shyǵarsyz. Kezinde jaýapty mekeme qyzmetkerleri memleketten kómek alý úshin týystaryn, máselen, gipertoniia diagnozy qoiylǵan jaqyndaryn múgedekter qataryna qosyp jaza salǵany anyqtalyp otyr. Mundai zańsyz áreketter az emes. Sondyqtan, Úkimet pen quqyq qorǵaý organdaryna osy salada tártip ornatýdy tapsyrdym.
Qandastar máselesine kelsek. Árine, men syrttaǵy aǵaiynnyń tarihi Otanyna oralǵanyn quptaimyn. Biraq, olardyń qoǵamymyzǵa durys kirigýine qatysty máselelerdi sheshý qajet. Byltyr Qazaqstanǵa 16 myńnan astam qandas kóship kelgen. Sonyń ishinde eńbekke jaramdy azamattardyń on bes paiyzynyń ǵana joǵary bilimi bar. Sol sebepti kóbi Qazaqstandaǵy áleýmettik-ekonomikalyq ortaǵa beiimdelý barysynda qiyndyqtarǵa tap bolady. Olar negizinen Almaty oblysynyń halyq kóp turatyn aýdandary men aýyldaryna jáne Mańǵystaý oblysynyń Jańaózen qalasyna qonystanǵan. Ortalyq jáne jergilikti bilik, sondai-aq, quqyq qorǵaý organdary bul jaǵdaiǵa nazar aýdarýǵa májbúr bolyp otyr.
Men byltyrǵy suhbatymda Qazaqstanda barlyq azamattyń quqyǵy birdei ekenin, eshkimge eshqandai artyqshylyq nemese basymdyq berilmeitinin aittym. Biz órkenietti, ádiletti memleket quryp jatyrmyz. «Zań ústemdigin» qamtamasyz etý, bilimniń sapasyn arttyrý, mádenietti bolý, aianbai eńbek etý, tártipke bas iiý jáne memlekettik rámizderge qurmetpen qaraý arqyly ǵana osy maqsatqa jetemiz. Elimizdiń bolashaǵy daryndy, bastamashyl ári otanshyl jastardyń qolynda.
Men muny únemi aityp júremin. Sebebi, Memleket basshysy retinde óskeleń urpaqtyń jasampaz qýatyna senemin.
– Eldiń qorǵanys qabileti airyqsha mańyzdy ekenin bárimiz bilemiz. Biraq, sarbazdardyń ólimine qatysty oqiǵalar áskeri qyzmettiń bedelin, Qarýly Kúshterimizdiń abyroiyn túsirip jatyr. Siz armiiadaǵy ahýaldy qalai baǵalar edińiz?
– Men áskeri boryshyn óteýge shaqyrylǵan sarbazdardyń jaraqat alýy men qaza bolýyna qatysty oqiǵalardy órkenietti elge jat, teris úrdis dep sanaimyn. Beibit zamanda mundai jaittar bolmaýǵa tiis. Bul týraly barlyq kúshtik qurylym basshylarymen jýyrda ótken keńeste de aittym. Qorǵanys salasyna jaýapty mekemeniń basshylyǵyn tárbie jumysyn durys qadaǵalamai otyrǵany úshin synǵa aldym. Armiia jastarǵa qoldaý kórsetip, olardy elimizdiń naǵyz azamaty retinde tárbielep shyǵarýy kerek. Komandirler áskeri qyzmetshilerge úlgi-ónege bolýǵa tiis. Áskerde álimjettikke, buzaqylyqqa, rýshyldyqqa, jershildikke oryn joq, ondai jaittarǵa jol berilmeidi. Munyń bárin ózim jeke qadaǵalap otyramyn.
Men ahýaldy túzeý úshin shuǵyl sharalar qabyldaý jóninde buiryq berdim. Degenmen, qaiǵyly oqiǵalar áskeri bólimshelerdiń bárinde bolyp jatpaǵanyn atap ótken jón.
Tekserý jumystary, jalpy, áskerdegi tártip qatań saqtalatynyn kórsetti. Tanymaldyqqa umtylǵan keibir blogerler áskerdegi shynaiy ahýalǵa múldem janaspaityn sóz taratyp júr. Olar armiiany sarbazdar kún saiyn derlik qylmyskerlerdiń qurbanyna ainalyp, qaza tabatyn jer retinde kórsetkisi keledi.
Shyn máninde, sarbaz bolý – ózińdi damytý úshin tyń múmkindikterge ie bolý degen sóz. Áskeri boryshyn ótep qaitqan jastar joǵary oqý oryndary men kolledjderde tegin oqi alady.
Olar áskerde júrgende suranysqa ie mamandyqtardy meńgeredi. Kelisimshartpen jumys isteitin áskeri qyzmetshiler men ofitserler áleýmettik jaǵynan barynsha qorǵalǵan.
Armiiada temirdei tártip bolýǵa tiis. Sarbazdar ant bergende aitatyn «Áskeri qyzmettiń aýyrtpalyqtary men qiynshylyqtaryn tabandylyqpen kóteremin» degen sózden áskeri ómirdiń qatańdyǵyn aiqyn ańǵarýǵa bolady.
Áskeri qyzmettiń abyroi-bedelin kóterý jáne elimizdiń qorǵanys qabiletin arttyrý – memlekettiń basty basymdyǵynyń biri. Qarýly Kúshterimizdi tehnologiialyq turǵydan jańǵyrtý jumysy qarqyndy júrgizile bastady. Byltyr Uly Jeńistiń 80 jyldyǵyna orai ótkizilgen áskeri sherýdi sheteldik saiasatkerler men áskeri qairatkerler joǵary baǵalady, bul is-shara armiiamyzdyń zamanaýi qarý-jaraqpen jáne tehnikamen, sonyń ishinde Qazaqstanda jasalǵan ónimdermen tolyq jabdyqtalǵanyn, sondai-aq, áskeri qyzmetshilerimizdiń daiyndyǵy óte jaqsy ekenin aiqyn kórsetti. Áskeri bólimshelerimiz el ishindegi jáne halyqaralyq deńgeidegi jattyǵýlarda tamasha nátijege jetip júr. Qazaqstanda kolledjderden bastap ýniversitetke deiingi bilim jáne ǵylym mekemelerin túgel qamtityn ulttyq áskeri mektep qalyptasty.
Jýyrda Tarazdaǵy mamandandyrylǵan áskeri mektepke bardym. Onda áleýmettik jaǵynan osal toptaǵy otbasylardan shyqqan balalar oqidy. Bul – jaqsy bastama. Men osy mektepke aty ańyzǵa ainalǵan batyrymyz Baýyrjan Momyshulynyń esimin berý týraly sheshim qabyldadym. Oblys ortalyǵynyń bárinde osyndai mektep ashý týraly tapsyrma berdim. Bul bilim mekemelerinde búkil elimiz maqtan tutatyn sardarlar men generaldar tárbielenip shyǵatynyna senimdimin.
– Taǵy bir ótkir taqyryp – kólik apaty. Ókinishke qarai, jyl saiyn jol-kólik oqiǵasynyń saldarynan myńdaǵan adam qaza bolady. Siz Joldaýyńyzda da bul taqyrypqa toqtalyp, máseleni retke keltirýdi talap ettińiz. Oń ózgerister bar ma?
– Bul – kóptegen el úshin óte ózekti másele. Basty sebeptiń biri – avtokóliktiń kóbeiýi. Elimizdegi avtokólik sany byltyrdyń ózinde 300 myńǵa, al, sońǵy bes jylda 1,7 millionǵa kóbeidi. Onyń ústine, shamamen 3 million tranzittik avtokólik elimizdiń aýmaǵy arqyly ótedi. Avtokólik kóbeigen saiyn, jol ústinde apat bolý yqtimaldyǵy arta túsedi.
Ishki ister ministrligi quqyq buzýshylyqty anyqtaý jáne onyń jolyn kesý jumystaryn jandandyra tústi. Infraqurylym jetildirildi, baqylaý kúsheidi. Aiyppuldy ósirý týraly sheshim de, eń aldymen, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qabyldandy.
Sonyń nátijesinde ahýal jaqsaryp keledi, kólik apattarynan bolǵan adam ólimi 9,4 paiyzǵa azaidy. Alaida, qoǵam jol erejesin saqtaýǵa nemquraily qarasa, qolǵa alynǵan sharalardyń eshqaisysy tiisti nátije bermeidi. Túptep kelgende, júrgizýshiler qarapaiym, biraq óte mańyzdy talaptardy saqtamaǵandyqtan, jan túrshigerlik apattar bolyp jatady. Bul jaǵdai kólik júrgizýshileriniń jol erejesin bilmeýiniń nemese ony bile tura elemeýiniń kesirinen oryn alady. Dál osyndai jaýapsyz júrgizýshiler adam ólimine ákep soqtyratyn apattarǵa sebepker bolady.
Keibir damyǵan elderde kólik apattarynyń aldyn alý úshin jańa tujyrymdama engizilip jatyr. Soǵan sáikes ár adam politsiia qyzmetkerlerine ustalyp qalýdan qoryqqandyqtan emes, óziniń jáne basqa adamdardyń qaýipsizdigin oilaǵandyqtan jol erejesin saqtaýǵa tiis.
Buǵan qosa, osy salaǵa jańa tehnologiialardy, sonyń ishinde jasandy intellektini keńinen engizgen jón. Biz kólikter toqtaýsyz júretin kósheler salamyz. Sondai-aq, qoǵamdyq kólikterdiń qaýipsizdigine airyqsha nazar aýdaramyz. Sebebi, avtobýstardyń jol apatyna ushyraýy azaiýdyń ornyna kóbeiip barady.
– 2025 jyldyń ekinshi jartysy elimizdiń syrtqy saiasatyndaǵy mańyzdy oqiǵalarǵa toly boldy. Siz qysqa merzim ishinde Beijińde, Vashingtonda, Máskeýde, Ankarada, Abý-Dabide, Tashkentte, Dýshanbede, Bishkekte, Ashhabadta jáne Tokioda bolyp qaitqan álemdegi sanaýly qairatkerdiń birisiz. Ózińizdi iri halyqaralyq qaqtyǵystardy sheshý úshin ara aǵaiyn bolýǵa arnaiy shaqyrady degen de boljamdar bar. Bul týraly ne aitar edińiz?
– Syrtqy saiasatqa qatysty joǵary deńgeidegi is-sharalardyń kóptigi Qazaqstannyń abyroi-bedeli ósip, halyqaralyq quqyq sýbektisi retindegi róli arta túskenin kórsetedi. Shetelge jasaǵan saparlarymnan bólek, Aziia, Eýropa jáne Taiaý Shyǵys aimaqtaryndaǵy yqpaldy memleketterdiń basshylary Astanaǵa saparmen keldi.
Árbir kelissózde ekonomikalyq jáne investitsiialyq yqpaldastyqqa, álemdik arenadaǵy qarym-qatynasqa qatysty mańyzdy máseleler kóteriledi. Byltyr ekonomikamyzdaǵy basymdyq berilgen salalardy damytý úshin jalpy somasy 70 milliard dollardan asatyn qujattarǵa qol qoiyldy.
Qazaqstan Eýraziia kindiginde ornalasqan el retinde, ásirese, qazirgi almaǵaiyp zamanda túrli úderisten syrt qalmaýy kerek. Bizdiń halyqaralyq qatynastaǵy negizgi máseleler týraly óz kózqarasymyz, naqty ustanymymyz bolýǵa tiis. Sondyqtan, men BUU Bas Assambleiasynyń mereitoilyq sessiiasynda osy ámbebap jahandyq uiymdy reformalaýǵa qatysty Qazaqstannyń ustanymyn egjei-tegjeili aityp óttim.
Halyqaralyq daý-damailarda ara aǵaiyn bolatyn eshqandai oiym joq, sondai-aq, birqatar elderdiń usynys-pikirine qaramastan, BUU-daǵy jumysqa qaita oralatyn nietim de joq. Biraq, jabyq keńester men pikirtalastarǵa qatysamyn, onyń ústine birqatar memleket basshylary meniń pikirimdi bilgisi keledi. Men úshin osy mańyzdy jumysty buqaralyq aqparat quraldarynda jariialaýdyń esh qajettigi joq, sebebi popýlizmnen aýlaqpyn. Bul ustanymym jabyq keńesterge qatysýshylar úshin de mańyzdy bolsa kerek.
– Jańa jyl qarsańynda Kremlde Tuńǵysh prezident Nursultan Nazarbaev Resei basshysymen taǵy da kezdesti. Kremlge qarasty aqparat quraldary bul jaiynda keńinen málimet taratty. Kezdesý týraly kóptegen pikir aitylyp, ósek-aiań órbidi. Tipti, Qazaqstanda 2029 jyly bolatyn bilik tranziti týraly sóz qozǵalypty, Nazarbaev Vladimir Pýtinniń tikelei qoldaýymen sol iste eń basty ról atqarǵysy keledi eken degen alyp-qashpa áńgime shyqty. Siz byltyrǵy suhbatyńyzda Tuńǵysh prezident partiianyń iri qairatkeri retinde kóp ýaqytyn ótkizgen Máskeýdi saǵynatyn bolar, sondyqtan ol jaqqa jii barady dep túsindirgen edińiz. Degenmen, kóptegen azamat Sizdiń osyndai «sammitterge» shynaiy kózqarasyńyzdy bilgisi keledi.
– Turaqty túrde ótkizilip júrgen kezdesýler beiresmi sipatqa ie. Muny Resei prezidentiniń ózi de atap ótedi. Taiaýda ótken Sankt-Peterbýrgtegi basqosýda Vladimir Pýtin maǵan Nursultan Nazarbaevty onyń ótinip suraýy boiynsha qabyldaitynyn aitqan edi.
Resei prezidentiniń ereksheligi: ol dostarymen jáne áriptesterimen jyly qarym-qatynas qura biledi. Jumysy óte qarbalas bolsa da, senbi kúni Qazaqstannyń Tuńǵysh prezidentimen asyqpai áńgimelesýge ýaqytyn bóldi. Ol Nursultan Nazarbaevty Eýraziiadaǵy yqpaldastyq úderisiniń bastaýynda turǵan tájiribeli saiasatker retinde baǵalaidy. Resei bul úderiste jetekshi ról atqaryp otyr. Kremldegi kezdesý Vladimir Pýtinniń adamgershiligi joǵary ekenin kórsetedi.
Ondai áńgimeler barysynda ne aitylǵany maǵan qyzyq emes, bul týraly eshqashan suraq qoimaimyn.
Al, Nursultan Nazarbaevtyń jeke basyna keler bolsaq, men ony qazirgi qazaq memlekettiginiń negizin qalaǵan tulǵa dep sanaitynymdy birneshe ret aittym. Onyń memlekettik institýttardy jáne ekonomikanyń naryqtyq tetikterin qurý, jańa astanamyzdy salý jolyndaǵy eńbegin bári biledi. Ózińizge málim, biz Qazaqstandy Ádildik, Zań jáne Tártip ornaǵan el etkimiz keledi. Sondyqtan, eshkimdi alalamai, ár azamattyń eńbegin ádil baǵalaý kerek. Bul elimizdiń Tuńǵysh prezidenti Nursultan Nazarbaevqa da qatysty.
– Al bilik tranziti týraly ne aitasyz?
– Bul jóninde sóz qozǵaýǵa áli erte, aldymyzda tabandy jumysqa toly birneshe jyl bar.
– Keibir sarapshylar parlamenttik reforma bir ǵana maqsatpen – Parlament tóraǵasy laýazymyn memlekettik basqarý júiesindegi eń basty laýazymǵa ainaldyrý úshin ǵana ótkiziledi dep sanaidy. Siz bul laýazymdy ózińizge daiyndap jatyrsyz degen de sybys bar...
– Bul – bos áńgime. Mundai pikir meniń saiasi qaǵidattaryma qaishy keledi. Men Qazaqstannyń prezidenttik basqarý úlgisindegi memleket ekenin birneshe ret aittym. Osydan 8 jyl buryn, iaǵni Aqordaǵa kelgenge deiin «Kúshti Prezident – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyn jariialadym. Jeke bastyń qamyn kúittep, memlekettik júieni tutastai ózgerte salý baryp turǵan jaýapsyzdyq, tipti, adamgershilikke jatpaityn áreket bolar edi.
Elimiz úshin asa mańyzdy reformanyń bári jalpyhalyqtyq referendýmǵa shyǵarylady. Bul jerde eshqandai astyrtyn oilar joq. Meniń ustanymym barshaǵa belgili, saiasi reformalar jalǵasa beredi. Uzaq merzimge arnalǵan jospardyń bir bóligi ádettegidei jaqyn arada jariialanady.
– Biyl saiasi turǵydan alǵanda qandai jyl bolmaq?
– Qazirdiń ózinde naqty aita alamyn: biyl el taǵdyryna tikelei áser etetin, Qazaqstannyń uzaq jyldarǵa arnalǵan baǵyt-baǵdary aiqyndalatyn jyl bolady. Men konstitýtsiialyq reformaǵa qatysty referendým ótetinin aldyn ala aittym. Qazir sarapshylar tobymen birge Ata zańymyzdyń redaktsiiasyna qatysty usynystardy qarap jatyrmyn. Josparlanǵan ózgerister óte kóp, bári tutasa kelgende jańa Konstitýtsiia qabyldaýmen para-par qadam jasaimyz deýge bolady.
– Sizdiń kúrdeli máselelerge ázilmen qarai alatynyńyzdy, oiyńyzdyń astaryn ómirde bolǵan taǵylymdy tarihi oqiǵalar, ia bolmasa diplomatiialyq tájiribeńizden alynǵan mysaldar arqyly jetkizetinińizdi «prezidenttik orta» jaqsy biledi desedi. Olar ótken kezeńniń belgili tulǵalaryn da jii tilge tiek etetinińizdi aitatyn kórinedi. Joǵary deńgeidegi saiasatker retinde bul qabiletińiz Sizge septigin tigize me?
– Ázil aita bilý jáne tarihi derekterdi jetik bilý úlken saiasatta da joǵary baǵalanady. Men kásibi tarihshy emespin. Sondyqtan, kóptiń aldynda ótken dáýirlerge qatysty taqyryptarǵa bara bermeimin. Biraq, tarihqa qyzyǵamyn, kitaptar men maqalalar oqimyn. Dese de, tarihi derekterdi qazirgi saiasattyń múddesine paidalanýǵa bolmaidy dep sanaimyn.
Belgili jazýshy, dramatýrg Edvard Radzinskii ótken ǵasyrdaǵy 80-shi jyldardyń basynda Stalin týraly irgeli zertteý kitabyn jazýǵa kiriskenin aitypty.
Qalamgerdiń elge «qaita qurý qaharmandary» retinde tanylǵan dostary «Seniń Staliniń kimge qajet? Ashyqtyq pen demokratiia dáýiri bastalǵanyn bilmeisiń be? Stalinizm zamany kelmeske ketti» dep keketse kerek. Sonda jazýshy «Men kitapty jazyp bitirgen kezde jurt Stalinniń sýretin kóterip alyp, kóshede júretin bolady» degen eken. Aqyry solai bolyp shyqty.
Tarihtan talai nárseni úirenýge bolady, kúni keshe ǵana qýǵynda júrgen jandar erteń-aq uly tulǵa atanady. Esesine, Lenin syndy kósemderdiń ájýaǵa ainalýy op-ońai, halyq onyń qanatty sózderin áldeqashan umytqan. Al, Trotskii óz estelikterinde «partiiamyzdyń eń kórnekti ortaqol adamy» dep ataǵan Stalindi qazir jurt madaqtaidy, tipti, «Kadr bárin sheshedi», «Bala ákesi úshin jaýap bermeidi», «Ómir qandai keremet, ómir qandai kóńildi», «Tabystan bas ainalý», «Gitlerler keledi-ketedi, al nemis halqy qala beredi» degen sózderi úshin pir tutady. Osyndai tarihi paradokstar bizde de az emes...
– Oiyńyzdy tarqatyp aitasyz ba?
– Kez kelgen eldiń, sonyń ishinde bizdiń de tól tarihymyzda qaishylyqqa toly oqiǵalar men aqiqatynan ańyzy basym tulǵalar jetip artylady. Tarihi derekterdi burmalaý, halyqqa jasaǵan eńbegi kúmándi, iaǵni naqty málimettermen nemese qujattarmen dáleldenbegen adamdardy shamadan tys ulyqtap kórsetý – men úshin múlde aqylǵa qonbaityn nárse.
Sońǵy jyldary Qazaqstanda tarihty talqylaý sánge ainaldy. Túrli podkasttar, filmder, maqalalar men kitaptar shyǵyp jatyr. Árine, halyqtyń tól shejiresin tanýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn túsinýge bolady. Jalpy, bul – quptarlyq dúnie.
Alaida, ókinishke qarai, memleketke kesiri tietinin jete túsinbei, kópshiliktiń kóńilin tabý úshin oidan shyǵarylǵan derekter men jalǵan aqparattar taratatyn, halqymyzdyń basynan ótken qiyndyqtarǵa ózge jurtty kinálaityn tarihshysymaqtar paida boldy. Jurt olardyń sandyraǵyna senip, ótken dáýirdiń jalǵan batyrlaryn ulyqtai bastady. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaidy. Bul – aqiqat joly emes, kerisinshe «jalǵan túsinik týǵyzatyn teris jol».
Biz bolashaqqa umtylǵan qoǵam, birtutas ult retinde tól tarihymyzdy tanyp, ony qaz-qalpynda qabyldai bilýimiz kerek. Bizge negizsiz ańyz-áńgimelerdiń esh qajeti joq, onyń bári sana-sezimimizge keselin tigizedi. Tarih jurtty daýlastyratyn, jaýlastyratyn taqyryp emes, kerisinshe, qoǵamdy uiystyratyn qundylyq bolýǵa tiis. Oidan shyǵarylmaǵan, iaǵni aqiqatqa qurylǵan shejire bizdi tarihtan taǵylym alyp, kemshilikterimizdi túzetýge, sol arqyly bolashaqqa senimmen qadam basýǵa úiretedi. Sondyqtan, biz Abaidy jáne onyń oi-tolǵamdaryn keńinen dáriptep kelemiz. Ol qoǵamdaǵy kemshilikterdi búkpesiz aityp, «Tolyq adam» bolýǵa bastaityn durys joldy nusqap ketti. Uly oishyldyń urpaqqa qaldyrǵan baǵa jetpes murasy sanalatyn «Qara sózderi» áli kúnge deiin ózekti bolyp otyr.
Abai halqymyzdyń eńbekqor, bilimpaz jáne adamgershiligi joǵary bolǵanyn qalady. Mán-maǵynasy joq sansyz pikirtalastan basqa urpaqqa ulaǵat bolarlyq sóz qaldyrmaǵan birqatar qoǵam qairatkerleriniń murasynan Abai ilimi áldeqaida biik turǵany anyq. Birde-bir dáýirde, ásirese, saiasi alasapyrandar kezeńinde kópirme sózdiń esh paidasy bolmaǵan.
– Sizdiń «Qazaqstan Respýblikasy ishki saiasatynyń negizgi qaǵidattaryn, qundylyqtary men baǵyttaryn bekitý týraly» Jarlyqqa qol qoiǵanyńyz byltyrǵy aitýly qadamnyń biri boldy. Jurt ideologiianyń róli, otanshyldyq týraly jii aitady. Siz otanshyldyq degendi qalai túsinesiz?
– Menińshe, otanshyldyq degen uly sezim jyltyraq sózben, jalǵan áreketpen baǵalanbaýǵa tiis. Naǵyz otanshyl azamat jurttyń aldynda keýdesin soǵyp kópirmeidi, etegi jasqa tolyp eńiremeidi, ońdy-soldy suhbat berip dilmársimeidi. Úndemei júrip, úlken is bitiredi. «Aidaǵany bes eshki, ysqyryǵy jer jaratynnyń» bári patriot emes. Otanshyl bolý – týǵan elińniń, otbasyńnyń igiligi úshin aianbai eńbek etý degen sóz. Qoqysty jinaý, tal egý, tabiǵatty aialaý, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetý de – otanshyldyqtyń belgisi.
Men aimaqtarǵa issaparmen barǵanda injenerlermen, jumysshylarmen, muǵalimdermen, dárigerlermen, sharýalarmen, áskeri qyzmetshilermen, mádeniet qairatkerlerimen kezdesemin. Olardyń bári – súiikti Otanymyzdyń naǵyz patriottary. Otan otbasyńnan, aýlańnan, kósheńnen bastalady. Sondyqtan, ainalańdy aialap, tabiǵatty taza ustaý kerek.
Álemde mýltikýltýralizmdi qoldap, ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyqty jaqtaityndar men ózin naǵyz patriot sanaityn radikaldy ultshyl top ókilderi arasynda qaqtyǵys bolyp jatyr. Menińshe, eki jaqtyń da ustanymy ushqary. Sebebi, Aziiada baǵzy zamannan beri zań men tártipke baǵynyp, bereke-birlikte, tatý-tátti ómir súrýdiń «úlgili úilesimi» bar.
Men buǵan deiin qoǵamdyq ómirdiń «Birligimiz – áralýandyqta» dep atalatyn mańyzdy qaǵidatyn jariialadym. Bul azamattarymyz birin-biri qurmettep, sabyr saqtap, tártipti bolýy qajet degendi bildiredi. Taǵy da qaitalap aitaiyn: Qazaqstan úshin «Zań men Tártip», qolmen istegendi moiynmen kóterý qaǵidattary airyqsha mańyzdy. Áitpese, josparlarymyzdy oryndap, maqsattarymyzǵa jetý ekitalai bolmaq.
– Biyl Qazaqstan halqy qasterli Táýelsizdigimizdiń 35 jyldyq mereili beleske jetkenin atap ótedi. Bul – tarih turǵysynan alǵanda qas-qaǵym sát bolǵanymen, jekelegen memleketter men adamdar úshin birshama uzaq merzim. Siz Qazaqstannyń júrip ótken jolyn qalai baǵalar edińiz? Aldaǵy baǵdarymyz qandai?
– Memleket qurý isiniń kýágeri bolǵan jáne bul iske atsalysqan azamat retinde «osy jyldarda Táýelsiz Qazaqstannyń igiligi úshin óte kóp jumys atqaryldy» dep aita alamyn. Iá, jetistiktermen qatar, qatelikter de boldy. Onsyz múmkin emes qoi?! «Bilmeitin joldyń oi-shuńqyry kóp» degen sóz bar. Qalai bolǵanda da, elimiz buralańy kóp, baǵdary bulyńǵyr, kúrdeli joldy júrip ótti. Jer júzinde Qazaqstanǵa tileýlestik bildirgender az bolǵan joq, biraq jymysqy niet tanytqandar da bar edi. Ótken ǵasyrdaǵy 90-shy jyldardyń basynda shetelderde «qazaqtardyń qolynan eshteńe kelmeidi» degen pikir aitylyp jatty. Óitkeni, demografiialyq ahýal men keńes dáýirinen qalǵan saiasi jáne ekonomikalyq jaǵdai tabysty memleket qurýymyzǵa qolbailaý bolatyndai kórindi.
Ómirdiń ózi bul boljamdardy joqqa shyǵardy. Qazaqstan ekonomikasy qarqyndy damyp jatqan, halyqaralyq bedeli joǵary, tabysty memleketke ainaldy. Biraq, aldymyzda tájiribesi mol azamattarǵa da, jastarǵa da ortaq orasan zor jumys bar.
– Qazirgi jastar – óte talapshyl ári talǵampaz. Áleýmettik jeliden olardyń «Qazaqstan «praim-dáýirge», iaǵni, keremet kezeńge qadam basty» degenin kórgende tańǵaldym. Osyǵan qatysty ne aitar edińiz?
– Jastarymyzdyń kúsh-qýaty mol, úmiti men senimi zor ári azamattyq sana-sezimi óte joǵary. Olar – bar yqylasymen bolashaqqa umtylatyn otanshyl azamattar. Dál osyndai órshil ustanymnyń arqasynda elimiz talai ret aldynan shyǵatyn syn-qaterlerdi eńserip, qiyndyqtardy jeńeri sózsiz.
Jastardyń qýanyshy orynsyz, tipti, oǵash kórinýi múmkin. Biraq, olardyń oi-pikirimen sanasqan jón. Jastar Otanymyzǵa tek jaqsylyq tileidi. Bul bizdiń qoǵamymyzdyń jasampazdyq rýhyn bildiredi.
Óskeleń urpaq búgingi ahýalǵa arman-qiialmen emes, naqty kózqaraspen qaraýy qajet, virtýaldy emes, shynaiy álemde ómir súrýi kerek. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrmei, erinbei eńbek etip, ózin temirdei tártipke tárbielei bilgeni jón.
– Qazaqstannyń damýy týraly aitar bolsaq, osy jyldan ne kútesiz? Alda qandai mańyzdy oqiǵalar bolady? Maqsat-murattaryńyz qandai?
– Biyl kóp jumys isteýimiz qajet ekenin aityp óttim. Osy jyly aýqymdy saiasi ózgeristerdiń jańa kezeńi bastalady, ekonomikalyq reformalar jalǵasyn tabady.
Elimiz jańǵyrý jolyna birjola túsip, qoǵamymyzdyń bolmysy men bet-beinesin túbegeili ózgertýge tiis. Azamattarymyz jańa dáýirge beiimdelýi qajet. Bul – ońai sharýa emes. Biraq, halqymyz, sonyń ishinde jastarymyz almaityn asý joq. Buǵan kámil senemin.
Men osy jyldy Tsifrlandyrý jáne jasandy intellekt jyly dep jariialadym. Bul elimiz úshin tarihi múmkindik ekenin jańa ǵana aityp óttik. Túbegeili tsifrlyq ózgerister jasap, jasandy intellektini engizý ekonomikanyń jáne basqa da kóptegen salanyń damýyna tyń serpin beredi. Memleketti basqarýdan bastap, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyna deiin – barlyq baǵytta ósip-órkendeýge jol ashady.
Táýelsizdigimizdiń 35 jyldyǵy – elimiz úshin aitýly data ári osyǵan deiin júrip ótken jolymyzdy oi eleginen ótkizip, bolashaqqa jospar quratyn sát. Táýelsizdiktiń mereili belesin
as ta tók naýqanshyldyqqa ainaldyrmaý kerek, bul Qazaqstannyń ósip-órkendeýiniń simvoly bolýǵa tiis.
Men Prezident retinde «Taza Qazaqstan» aktsiiasyn aldaǵy ýaqytta da erekshe nazarymda ustaimyn. Bul jumystyń mán-mańyzy óte zor. Sebebi, «Taza Qazaqstan» jurtty únemshil ári aqpeiil bolýǵa, dańǵazalyqtan arylýǵa, únemi izdenip, alǵa umtylýǵa, ortaq jaýapkershilikti umytpaýǵa, elge janashyrlyq tanytyp, qaiyrymdylyq jasaýǵa úndeidi. Bizdiń bastamamyzben Birikken Ulttar Uiymy 2026 jyldy Halyqaralyq eriktiler jyly dep jariialady. Bul qadam «Taza Qazaqstan» ideiasymen tolyq úndesedi.
Men osy jalpyhalyqtyq qozǵalysty airyqsha mańyzdy ideologiialyq aktsiia dep sanaimyn. Óitkeni, tazalyq degenimiz – maǵynasy tereń, mazmuny san qyrly uǵym. Tazalyq uǵymy jan dúnieniń de, jer dúnieniń de toqyraýyn emes, gúldenýin, kirshiksiz taza bolýyn bildiredi. Túptep kelgende, tazalyq ult bolmysynyń ózegine ainalýǵa tiis.
– Jurt Sizdi jeke tulǵa retinde de tani túskisi keledi. Siz jeke ómirińizdi kópshilikke jariia etýdi unata bermeitin siiaqtysyz. Ózińizdi jaqsy biletin adamdar «ol jazba mátinderge óte muqiiat qaraidy jáne asqan tabandylyqpen jumys isteidi» deidi. Jeke basyńyzǵa qatysty osyndai suraqtar az emes. Osynyń bárin qoryta aitsaq, Sizdi jan dúniesi men minez-qulqy qandai adam deýge bolady?
– Men 1975 jyly KSRO syrtqy ister ministrliginiń tabaldyryǵyn alǵash ret attadym, memlekettik qyzmetke kelgenime byltyr 50 jyl boldy. Alǵashqy mamandyǵym boiynsha men – qytaitanýshymyn. Bul kásip airyqsha tabandylyqty qajet etedi. Shynymen de, mátinmen jumys isteýge ábden daǵdylanǵanmyn, nashar stildi, ásirese, árip qatesin sýqanym súimeidi. Joldaýlarymdy, sóileitin sózderimdi, maqalalarymdy, tipti, áriptesterime joldanatyn hattardyń bárin tikelei ózim qaraitynymdy apparattaǵylardyń barlyǵy biledi.
Sanaly ǵumyrym temirdei tártipti, zor jaýapkershilikti, júieli jumys isteýdi talap etetin memlekettik qyzmette ótip keledi. Munyń bári meniń minez-qulqym men dúnietanymyma óz áserin tigizdi. Sondyqtan, «Siz kimsiz?» degen sipattaǵy saýalyńyzǵa qysqasha ǵana «men – memleketshil adammyn» dep jaýap bereiin.
– Jaqynda AQSh prezidenti Donald Tramp óziniń densaýlyǵy týraly málimetterdi jariialady. Osy turǵydan alǵanda, Siz kóp ashyla bermeisiz. Degenmen, densaýlyǵyńyz jaily túrli áńgime aitylyp jatady. Keibireýler Sizdiń salmaq tastap, sergek kórine bastaǵanyńyzdy atap ótse, endi bireýler oǵan keraǵar pikir bildirip júr. Bul týraly ne der edińiz?
– Densaýlyǵym jaqsy, qan qysymym qalypty. Kún saiyn iogamen shuǵyldanýdy ádetke ainaldyrdym, biraq meditatsiia jasamaimyn. Burynǵy kásipqoi sportshymen aptasyna eki ret ústel tennisin oinaimyn. Rasymen, toǵyz keli salmaq tastap, ózimdi áldeqaida jaily sezinetin boldym.
– TMD elderindegi áriptesterińizdiń ishinde taǵy kim sportqa jaqyn?
– Taiaýda Bishkekte ótken beiresmi is-shara kezinde Pýtin jas dziýdoshyǵa qarsy ádemi ádis jasap, aǵa býynnyń abyroiyn kóterip tastady. Áliev te myqty, kánigi sportshy siiaqty únemi jattyǵady, Japarov fýtbol oinaidy. Mirziioev te shiraq, ol jattyǵý zalynda shynyǵady. Pashinian velosiped tebedi. Lýkashenko áli kúnge deiin hokkei oinaidy eken. Kezinde teńiz-áskeri kúshterinde bolyp, ábden shynyqqan Rahmonnyń da densaýlyǵy jaqsy. Bir sózben aitsam, áriptesterimniń bári de babynda.
– Prezident myrza, búgin óte mazmundy áńgime boldy. Halyqty tolǵandyratyn kóptegen mańyzdy máseleni talqyladyq. Ýaqyt bólip, suhbat bergenińiz úshin taǵy da alǵys aitamyn.
– Men árdaiym qoǵamnyń kóńil-kúii men azamattardyń muń-muqtajyn bilip otyrýǵa tyrysamyn. Túitkildi máseleler men joba-josparlardy ashyq ári týra aitamyn. Qazaqstannyń áleýetin eselei túsý úshin áli kóp jumys isteýimiz kerek. Biz bir el bolyp, halyqtyń múddesin qorǵaý jolyndaǵy biik maqsatymyzdyń bárine jetemiz. Men buǵan kámil senemin.
Gazetterińizdiń jumysy tabysty bolsyn! Redaktsiia qyzmetkerlerine menen duǵai sálem aityńyz.
– Mindetti túrde sálemińizdi jetkizemin!
Áńgimelesken
Baýyrjan BABAJANULY
