فوتو: اقوردا
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turkistan» گازەتٸنە سۇحبات بەردٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
– قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, سٸز جىل سايىن مەرزٸمدٸ باسپاسٶزگە اۋقىمدى سۇحبات بەرۋ ارقىلى بەلگٸلٸ بٸر ساياسي دەستٷر قالىپتاستىردىڭىز دەۋگە بولادى. وسى ورايدا, «Turkistan» گازەتٸنٸڭ ۇسىنىسىن قابىل العانىڭىز ٷشٸن ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸز.
– «Turkistan» گازەتٸ 30 جىلدان بەرٸ تۇراقتى شىعىپ كەلەدٸ. بۇل – قازاقستانداعى ەڭ ىقپالدى باسىلىمنىڭ بٸرٸ. گازەتتٸڭ اتاۋىندا دا ٶتە ٷلكەن مەن-ماعىنا بار. باسىلىم تٸلشٸلەرٸ ەل ٸشٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرمەن قاتار, تۇتاس تٷركٸ جۇرتىنا ورتاق تاقىرىپتاردى دا كٶتەرٸپ جٷرەدٸ. بۇل ٶتە جاقسى دەستٷر دەپ سانايمىن.
شەتەلدە جۇمىس ٸستەپ, تٷرلٸ سالادا تابىسقا جەتكەن قازاقتار تۋرالى ماقالالاردى قىزىعۋشىلىقپەن وقيمىن. قازاقستان مەن ٶزدەرٸ تۇرىپ جاتقان ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ٷلەس قوسىپ جٷرگەن وسىنداي ٷش ازاماتتى ارنايى ماراپاتتادىم.
گازەت-جۋرنالدار قايتا ٶرلەۋ دەۋٸرٸنٸڭ باستاۋىندا تۇر. سەبەبٸ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ادامنىڭ ويلاۋ (تانىمدىق) قابٸلەتٸنە زور زييان كەلتٸرٸپ جاتىر. جاسى قىرىققا جەتسە دە, بٸلٸمٸ مەن وي-ٶرٸسٸ ون بەس جاستاعى جاسٶسپٸرٸمدەر دەڭگەيٸندە قالىپ قويعان ازاماتتاردى قازٸردٸڭ ٶزٸندە كەزدەستٸرۋگە بولادى.
ٶز باسىم مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدٸ جاس كەزٸمنەن ٷزبەي وقيتىنىم راس. ەلٸ كٷنگە دەيٸن وسى ەدەتٸمنەن جاڭىلعان ەمەسپٸن. قازٸرگٸ تاڭدا باسپاسٶز زامان تالابىنا بەيٸمدەلٸپ, اقپارات ايدىنىنان ٶز ورنىن تاۋىپ وتىر. گازەت تٸلشٸلەرٸ جان-جاقتى شولۋلار مەن تەرەڭ ساراپتامالار جاساۋعا باسا مەن بەرەدٸ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى. كەسٸبي ەرٸ ٶز ٸسٸنە ادال جۋرناليستەر ساپالى ماتەريالدار ەزٸرلەپ, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. مەن سٷيٸكتٸ وتانىمىزدىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن بارلىق سالادا تابىستى ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن مىقتى ازاماتتار تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ كٶبٸنەسە گازەتتەردەن الامىن. ەل ٸشٸنە كەڭ تارالعان TikTok, Instagram نەمەسە Telegram ارنالارى ەڭبەك ادامدارىنىڭ شىنايى تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن الىس ەكەنٸن ٶزٸڭٸز دە جاقسى بٸلەتٸن شىعارسىز.
قوعامىمىز ەلەڭ ەتەرلٸك جاڭالىق وقىپ, بەينەجازبا كٶرۋمەن شەكتەلمەي, مەن-ماعىناسى تەرەڭ اقپاراتتىڭ دا قادٸرٸن بٸلگەنٸ دۇرىس دەپ سانايمىن. كٶپتەگەن جاستارىمىزدىڭ دا دەل سولاي ويلايتىنىنا قۋانامىن. سەبەبٸ, ولار ادامدى تىعىرىققا تٸرەيتٸن ەلەس-قييال ەلەمٸندە ٶمٸر سٷرۋدٸ ەمەس, ناعىز بٸلٸم-عىلىم جولىنا تٷسۋدٸ ماقسات تۇتادى. وقۋ مەدەنيەتٸ جوعارى ەلدەر ەردايىم جاھاندىق دامۋدىڭ العى شەبٸندە بولا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. بۇعان ەش كٷمەنٸم جوق.
– سۇحباتىمىزدىڭ باس جاعىندا ەدەتتەگٸدەي ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى سۇراعىم كەلەدٸ. بىلتىر ٶتە كٶپ وقيعا بولعانى بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, 2025 جىلدىڭ باستى نەتيجەسٸ قانداي دەپ ويلايسىز?
– شىنىمەن دە, ايتۋلى وقيعالار از بولعان جوق. كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا بٸر جىل ٶتە شىقتى, بۇل سۇراعىڭىزعا تابان استىندا جاۋاپ بەرە قويۋ قيىن. مىسالى, ەكونوميكامىز 6 پايىزدان استام ٶستٸ. ٸشكٸ جالپى ٶنٸم 300 ميلليارد دوللار مەجەسٸنە جەتٸپ, جان باسىنا شاققاندا 15 مىڭ دوللاردان استى. بۇل – ەلٸمٸزبەن قاتار, بٷكٸل ٶڭٸر ٷشٸن رەكوردتىق كٶرسەتكٸش. جالپى, ويداعىداي جۇمىس ٸستەلدٸ دەۋگە بولادى. بٸراق, مەن بارلىق مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە توقمەيٸلسٸپ, ماسايراپ وتىرۋعا مٷلدە بولمايتىنىن ٷنەمٸ ايتامىن. شىعىس حالىقتارى «تەگٸس جولدىڭ ٶزٸندە توسقاۋىل بار» دەيدٸ. بٸز تىنىمسىز ەڭبەكتەنٸپ, تەك العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە, تٷيٸنٸ تارقاتىلماعان تٷيتكٸلدەر از ەمەس.
بۇل – ەڭ الدىمەن, ينفلياتسييا دەڭگەيٸنٸڭ جوعارى بولۋى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتارىمىزدىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ەڭبەكتٸڭ بەرٸ تەككە كەتٸپ جاتىر. بيىل ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تۇعىرىن نىعايتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك.
دەي تۇرعانمەن, ەلٸمٸزدٸڭ رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا بٸرجولا بەت بۇرعانىن ٶتكەن جىلدىڭ باستى قورىتىندىسى دەۋگە بولادى. قازاقستان جاڭعىرۋ جولىندا قارىشتى قادام باسىپ, بارىنشا ٶركەنيەتتٸ ەل بولا باستادى. قوعامدا ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸس جاساۋ اسا ماڭىزدى ەكەنٸ تۋرالى ناقتى تٷسٸنٸك قالىپتاستى.
اقش پرەزيدەنتٸ ترامپتىڭ «اقىلعا سىيىمدى وي» ستراتەگيياسىنىڭ ىقپالىمەن جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸ كەيٸنگە ىسىرىلا باستادى. بٸز دە قازاقستاندا ەدٸلدٸك, زاڭ مەن تەرتٸپ, ەڭبەكقورلىق سيياقتى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى قاعيداتتارعا نەگٸزدەلگەن قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان نەتيجەگە جەتۋ ٷشٸن بۇل جۇمىس جاڭا جىلدا ەكٸ ەسە تىڭ قارقىنمەن جالعاسىن تابادى.
– بىلتىر جاڭا سالىق كودەكسٸ قىزۋ تالقىعا تٷستٸ. جۇرتتىڭ كٶكەيٸنە كٷدٸك-كٷمەن ۇيالاپ, كٶپتەگەن ساۋال تۋىندادى. بٸر جاعىنان, قاجەتتٸ ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, ەكٸنشٸ جاعىنان, ازاماتتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن تٶمەندەتٸپ جٸبەرمەي, تارازى باسىن تەڭ ۇستايتىن تيٸمدٸ جول بار ما?
– ەرينە, سالىق رەفورماسى – ٶزەكتٸ مەسەلە جەنە بۇعان قاتىستى پٸكٸرتالاستاردىڭ بولۋى ەبدەن تٷسٸنٸكتٸ. دەگەنمەن, ەل ٸشٸندە دٷربەلەڭ تۋعىزىپ, جۇرتتى دٷرلٸكتٸرۋدٸڭ ەشقانداي جٶنٸ جوق. مۇنداي رەفورما كٶپتەگەن ەلدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. مىسالى, رەسەيدە قوسىمشا قۇن سالىعى جۋىردا 22 پايىزعا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ.
بٸزدٸڭ رەفورمامىز – قاتارداعى «فيسكالدىق ناۋقان» ەمەس, سالىق جٷيەسٸن قايتا قۇرۋ دەگەن سٶز. الدىمىزدا تۇرعان باستى مٸندەت – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتۋ. ٷكٸمەتكە اشىق ەرٸ ۇعىنىقتى سالىق كودەكسٸن ەزٸرلەۋ تاپسىرىلدى. مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ بۇل تاپسىرمانى قانشالىقتى تابىستى ورىنداپ شىققانىن بيىل كٶرەتٸن بولامىز.
بۇرىنعى ٷكٸمەت قوسىمشا قۇن سالىعىن, تٸپتٸ, 20 پايىزعا دەيٸن كٶتەرۋدٸ ۇسىندى. ولار فيسكالدىق ساياساتتا قاتەلٸك جٸبەرٸلگەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنداي قادامنىڭ ٶتە قاجەت ەكەنٸن مويىندادى. تالقىلاۋ بارىسىندا قازٸرگٸ ٷكٸمەت تە قوسىمشا قۇن سالىعىن 20 پايىزعا دەيٸن كٶتەرۋدٸ ۇسىندى. الايدا, مەن ٷكٸمەتكە ونىڭ جوعارعى شەگٸن 4 ساتىعا تٶمەندەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸم.
جاڭا سالىق كودەكسٸندە باقىلاۋ جاساۋعا ەمەس, ٶزارا سەرٸكتەستٸك ورناتۋعا باسا مەن بەرٸلەدٸ, ياعني, وسى ٷدەرٸسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بەرٸ – مەملەكەت تە, بيزنەس تە, ازاماتتار دا ٶز مٸندەتٸن ادال ورىنداۋعا تيٸس. بٸرٸن-بٸرٸ ٶزارا تولىقتىرىپ تۇراتىن مۇنداي جٷيەدە سالىق تٶلەۋ اۋىرتپالىق رەتٸندە قابىلدانبايتىن بولادى. تٷپتەپ كەلگەندە, سالىق تٶلەۋ دەگەنٸمٸز – زاماناۋي قوعامدىق كەلٸسٸمشارت دەگەن سٶز. سالىق تٶلەسەڭٸز – قىزمەت كٶرسەتٸلەدٸ, ينفراقۇرىلىم سالىنادى, قاۋٸپسٸز ورتا قالىپتاسادى, تىڭ مٷمكٸندٸكتەر پايدا بولادى. كەرەك دەسەڭٸز, بۇل – ەدٸلدٸك بولۋ ٷشٸن جٷكتەمەنٸ قايتا بٶلۋ قۇرالى, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان ەلسٸزدەردٸ قولداۋ جەنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان «بەلسەندٸ ورتانى» ودان ەرٸ دامىتۋ تەسٸلٸ.
بٷكٸل ەلەمدە فيسكالدىق ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ونى جٷرگٸزۋدٸڭ ساپاسىمەن, جۇرتتىڭ سالىق جٶنٸندەگٸ ساۋاتىمەن جەنە قوعامنىڭ سانا-سەزٸمٸمەن ٶلشەنەدٸ. سالىق تٶلەۋ مەدەنيەتٸ دەل وسىلاي قالىپتاسادى. سالىق تٶلەۋ بۇرىن مٸندەت بولسا, ەندٸ وتانشىلدىقتىڭ وزىق ٷلگٸسٸنە اينالادى. مۇنى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قوعام قۇرۋدىڭ تٶتە جولى دەۋگە بولادى. سەبەبٸ, سالىعىن ادال تٶلەيتٸن ازاماتتار ٶز قارجىسىنىڭ الاياقتاردىڭ قالتاسىندا كەتكەنٸن مٷلدەم ۇناتپاسى انىق.
– ەكونوميكالىق رەفورمالار تاۋارلاردىڭ باعاسى مەن قىزمەتتەردٸڭ تاريفٸنە سالماق سالادى. جۇرت بۇعان الاڭداپ وتىر. سٸز ٷكٸمەتكە وسى مەسەلەنٸ شەشۋگە ارنالعان ناقتى شارالار جوسپارىن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردىڭىز. بۇل جۇمىس رەفورمانىڭ ساپاسى مەن قارقىنىنا ەسەر ەتپەي مە? ازاماتتارىمىز ەل-اۋقاتىمىزدى جاقسارتادى دەپ كٷتٸپ جٷرگەن رەفورمانىڭ نەتيجەسٸن جوققا شىعارماي ما?
– ەلەمدٸك تەجٸريبەگە قاراساق, رەفورمالار قولعا الىنعان كەزدە جۇرتشىلىق ونى كٶپ جاعدايدا تٷسٸنبەي, قابىلداماي جاتادى. ونداي كەزدە بارلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارقالاي الاتىن كٶشباسشىنىڭ رٶلٸ ايرىقشا. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە وسىنداي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىما الامىن. بولاشاقتا دا بۇعان دايىنمىن. مەنٸمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەپ جاتقان ازاماتتار مۇنى جاقسى بٸلەدٸ. ەرينە, بۇل كەدەرگٸسٸ كٶپ, قيىن جول ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. تاريحتا رەفورماتورلاردان گٶرٸ باسقىنشىلار مەن پوپۋليستەردٸڭ اتى كٶبٸرەك قالىپ جاتادى. بٸراق, قازاقستان ٷشٸن باسقا جول جوق. بٸز بٸر جەردە توقتاپ قالماي, العا قاراي نىق قادام باسۋ ٷشٸن رەفورمالاردى قالايدا جٷزەگە اسىرۋىمىز كەرەك.
ازاماتتارىمىزعا زييانى تيمەۋٸ ٷشٸن قىس مەزگٸلٸندە تاريفتەردٸ ٶسٸرۋ ەكٸمشٸلٸك تەسٸلدەر ارقىلى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونىمەن بٸرگە, ٷكٸمەتكە بيۋدجەت قارجىسىن بارىنشا تيٸمدٸ پايدالانۋ مٸندەتٸ جٷكتەلدٸ. ەكونوميكاعا اقشانى ورىنسىز قۇيا بەرۋگە بولمايدى, بۇل ينفلياتسييانى كٷشەيتٸپ جٸبەرەدٸ. قاتاڭ بيۋدجەتتٸك تەرتٸپ كەرەك. قارجى رەسۋرستارى مەملەكەتكە قاجەتتٸ جوبالارعا عانا جۇمسالۋعا تيٸس. بىلتىر قاراشا ايىندا ٷكٸمەت, ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ بٸرلەسٸپ, ٷش جىلدىق باعدارلاما قابىلدادى. قۇجات ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ ٷشٸن ينفلياتسييانى تٶمەندەتۋگە ارنالعان.
حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاننىڭ «ورتاشا تابىستار قاقپانىنا» تٷسٸپ قالعانىن دۇرىس بايقاپ وتىر. اشىعىن ايتايىن, بۇل – ەكونوميكا تۋرالى وقۋلىقتان الىنعان جالپىلاما ۇعىم ەمەس, كٷن سايىن كٶپتەگەن ازاماتىمىزدىڭ باسىنان ٶتٸپ جاتقان ٶمٸر شىندىعى. جۇرت تابىس تاۋىپ جاتىر, تٸپتٸ, جاقسى تابىس تاباتىندار دا بار. بٸراق, ونىڭ بەرٸن ينفلياتسييا جەپ قويادى نەمەسە يپوتەكا تٶلەۋ, بالالاردى وقىتۋ, اتا-اناعا كٶمەكتەسۋ سيياقتى كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸككە جۇمسالىپ, جوق بولىپ كەتەدٸ. اۋىرىپ قالۋ نەمەسە جۇمىستان ايىرىلۋ سەكٸلدٸ كەز كەلگەن كٶلدەنەڭ كەدەرگٸ تۇرمىستاعى تۇراقتىلىقتى بۇزىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن.
مەن كەزٸندە باسپانا الۋ, بالالاردىڭ وقۋ اقىسىن تٶلەۋ, ەمدەلۋ ٷشٸن زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. كٶبٸسٸ سولاي جاسادى, بۇل شەشٸمگە ريزاشىلىقتارىن دا بٸلدٸرٸپ جاتتى. بٸراق, ەدەتتەگٸدەي, ستوماتولوگييا قىزمەتٸن كٶرسەتەمٸز دەگەن جەلەۋمەن زەينەتاقى قورىنان 200 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جىمقىرعان الاياقتار دا تابىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازٸر بۇل مەسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر. وسى مەديتسينالىق قىزمەت تٷرٸنە زەينەتاقى جيناعىن پايدالانۋعا تىيىم سالۋعا تۋرا كەلدٸ. بٸراق, باسقا دا قيتۇرقى تەسٸلدەر پايدا بولدى, تٸپتٸ, پلاستيكالىق وتاعا تٶلەم جاسايتىندار بار.
ال, بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە كەلەر بولساق, ولار جۇمىس ورىندارىن اشىپ, سالىقتارىن ادال تٶلەيدٸ. الايدا, نەسيە ٶسٸمٸنٸڭ جوعارى بولۋى, اينالىمداعى قاراجاتتىڭ ازدىعى ولاردىڭ كەڭ اۋقىمدا دامۋىنا, جاڭا نارىقتارعا شىعۋىنا, زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرمەي تۇر.
ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى ٶزگەرٸپ جاتىر. دەگەنمەن, مەنٸڭشە, ٶزگەرٸس قارقىنى باياۋ. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن رەيتينگ اگەنتتٸكتەرٸنٸڭ باعالاۋىنشا, ەلٸمٸزدٸ باقۋاتتى, تٸپتٸ, باي مەملەكەت دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل سٶزدٸڭ جانى بار. سوعان قاراماستان, ەكونوميكامىزدا تەڭسٸزدٸكتەر ەلٸ دە ساقتالىپ وتىر. ونىڭ بەرٸن شۇعىل رەتتەپ, تٷزۋ جولعا سالۋىمىز كەرەك. بٸز بۇل جاعدايدى بٸلەمٸز, ونى جۇرتتان جاسىراتىن ويىمىز جوق. مۇنداي قيىندىقتى كٶپتەگەن مەملەكەت باسىنان ٶتكەرٸپ جاتىر. بٸز «ٶسٸم اۋرۋى» مەسەلەسٸن مٸندەتتٸ تٷردە شەشەمٸز. ناقتى جوسپارىمىز بار.
– قازاقستان بىلتىر ەنەرگەتيكالىق جەنە كوممۋنالدىق سەكتوردا رەفورما جاساۋعا كٸرٸستٸ. بۇل – تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى ەڭ اۋقىمدى رەفورما. وسى باعىتتاعى جۇمىستار ەبدەن توزعان ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸن شەشە الا ما?
– شىنىمەن دە, ٷكٸمەت ەنەرگەتيكالىق جەنە كوممۋنالدىق نىسانداردى جاپپاي جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. ۇزىندىعى جٷزدەگەن شاقىرىم بولاتىن ينجەنەرلٸك جەلٸلەر مەن ەلەكتر قۋاتىن تاراتاتىن جەلٸلەر سالۋىمىز كەرەك. بٷگٸنگٸ تاڭدا وسى اۋقىمدى جوبانىڭ ەسەپ-قيسابى ەزٸرلەنٸپ جاتىر.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە قاۋٸپتٸ «قىزىل» ايماقتا تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ سانى 19-دان 10-عا دەيٸن ازايدى. قابىلدانعان شارالاردىڭ نەتيجەسٸ كٶرٸنە باستادى. نىسانداردىڭ اپاتتىق جاعدايعا تاپ بولۋ قاۋپٸ سەيٸلٸپ كەلەدٸ.
دەگەنمەن, ەبدەن توزىپ, ەۋپٸرٸممەن ەرەڭ تۇرعان ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتٸرۋ جەتكٸلٸكسٸز, جۇمىس تەسٸلٸن ٶزگەرتۋ كەرەك. سوندىقتان, جاڭعىرتۋ شارالارى ەڭ باستى مٸندەتتٸ شەشۋگە تيٸس, ياعني, سالاعا ينۆەستيتسييا سالۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساپ, ناعىز نارىقتىق تەتٸكتەر قالىپتاستىرۋى قاجەت.
ٷكٸمەتتٸڭ شۇعىل شارالارى مەسەلەنٸڭ تٷپكٸ مەنٸنەن تۋىنداپ وتىر. سەبەبٸ, ەنەرگەتيكا جەنە تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە اسا قاجەتتٸ تۇعىر سانالادى. بۇل نەگٸز شايقالسا, باسقاسى تٷگەل كٷيرەيدٸ.
تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ەكونوميكالىق مەسەلەلەرگە ونداعان جىلدار بويى نازار اۋدارىلعان جوق. قالالار مەن اۋىلدارداعى ينفراقۇرىلىم توزدى, ەنەرگەتيكا نىساندارى مەن كوممۋنالدىق جەلٸلەر ەبدەن ەسكٸردٸ.
قوردالانعان تٷيتكٸلدەر كٷرمەۋٸ قيىن كٷردەلٸ مەسەلەگە ۇلاستى. بۇل سالا جىرتىق-تەسٸگٸن جانتالاسا جاماپ-جاسقاپ, بيۋدجەت قارجىسىن ٷزدٸكسٸز قۇيۋعا تۋرا كەلەتٸن «كوممۋنالدىق اجداھاعا» اينالدى. بۇعان جۇرتتىڭ ەتٸ ٷيرەنٸپ, ازاماتتار شاراسىز كٷيگە تٷستٸ.
سوعان قاراماستان, بٸزدٸڭ ٷكٸمەتتەرٸمٸز «اۆگييدٸڭ اتقوراسىن» تازالاۋعا اسىققان جوق. سەبەبٸ, مۇنداي كٷردەلٸ جۇمىس ەشكٸمگە جاقسى اتاق ەكەلمەس ەدٸ. ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا قوسىلۋ سيياقتى «كەرەمەت» باعدارلامالار ەزٸرلەپ, ونىڭ «تابىستى» ورىندالعانى تۋرالى بايانداۋ ەلدەقايدا جەڭٸل بولاتىن. شىندىقتى جاسىرىپ, بٸر سەتتٸك الدامشى جەتٸستٸكتەرگە ۇمتىلۋ اقىرىندا مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن تىم قىمباتقا تٷستٸ.
شىنىمدى ايتايىن, جەكە ابىرويىمدى ويلاسام, مەن دە بۇل جۇمىستى كەلەسٸ باسشىلىققا ىسىرا سالار ەدٸم. بٸراق, حالىقتىڭ كٶزٸ ٷيرەنگەن تاپتاۋرىن تٷسٸنٸكتەرگە قايشى كەلسە دە, مەن ٷشٸن قاعاز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ بەرٸنەن دە ماڭىزدى.
ەلەكتر قۋاتىنىڭ ارزاندىعى كٸمگە تيٸمدٸ بولدى? تابىسى شامالى كٶپ بالالى وتباسىلارعا ەمەس, ٸرٸ كەسٸپورىندارعا ٶتە تيٸمدٸ بولدى.
ارزان جانار-جاعارمايدىڭ قىزىعىن كٸم كٶردٸ? ەدەتتە قوعامدىق كٶلٸكپەن جٷرەتٸن ستۋدەنتتەر مەن زەينەتكەرلەر ەمەس, بيلٸككە جاقىن جٷرەتٸن, قازٸر جۇرت وليگارحتار نەمەسە وليگوپولييا دەپ اتايتىن كەسٸپكەرلەر كٶردٸ.
كوممۋنالدىق قىزمەتتەردٸڭ تاريفٸن تٶمەن ۇستاپ تۇرۋ كٸمگە ىڭعايلى بولدى? ەر تٷبٸرتەكتەگٸ سومانى ۋاقتىلى تٶلەپ وتىرعان ادال ازاماتتارعا ەمەس, «كوممۋنالدىق بىلىق-شىلىقتى» پايدالانىپ, قالتاسىن قالىڭداتقان دەلدال-كەسٸپكەرلەرگە قولايلى بولدى.
پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ەڭ تٶمەن باعالار مەن تاريفتەر قازاقستانعا تيەسٸلٸ. سونىڭ سالدارىنان, بٸز امالسىزدان ارزان جانار-جاعارمايدى كٶرشٸ مەملەكەتتەرگە استىرتىن تاسىمالدايتىن, سول ارقىلى ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا دەمەۋ كٶرسەتەتٸن ەلگە اينالدىق.
سول سەبەپتٸ, تاريفتٸڭ تٶمەن بولۋى قاراپايىم تٸرلٸك كەشٸپ جاتقان ادامدارعا پايدالى دەگەن جالعان سەنٸمنەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتٸ. ٸس جٷزٸندە بۇل – اۋقاتتى ازاماتتارعا جاسىرىن تٷردە بەرٸلەتٸن سۋبسيدييا.
ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, مەسەلەنٸ شەشۋ جولدارىن ٶزگەرتۋ قاجەت. مەملەكەت كٶمەككە شىن مۇقتاج ادامدارعا عانا تٸكەلەي, اتاۋلى ٶتەماقى تٶلەۋ ارقىلى قولداۋ كٶرسەتۋگە مٸندەتتٸ. سوندىقتان, تاريفتەردٸ كٶتەرۋ – اقىلعا قونىمدى, ياعني تيٸمدٸ جەنە ەدٸل ەكونوميكا قۇرۋ ٷشٸن اسا قاجەت قادام. كٸم قانشا تۇتىنسا, سونشا تٶلەيدٸ, قولداۋعا شىنىمەن زەرۋ ادامدارعا عانا كٶمەك بەرٸلەدٸ. تاريفتەر ەدٸلەتتٸ بولۋى كەرەك, ياعني «نەعۇرلىم كٶپ تۇتىنعان, سوعۇرلىم كٶپ تٶلەيدٸ» دەگەن قاعيدات بەرٸك ورنىعۋعا تيٸس. مەن وسىنداي ناقتى مٸندەت قويىپ وتىرمىن. العاشقى وڭ نەتيجەلەر بار. تٶلەم جٷيەسٸنە سارالانعان تەسٸل ەنگٸزٸلدٸ. سۋدى جەنە ەلەكتر قۋاتىن بارىنشا ٷنەمدەپ پايدالاناتىن تۇرعىندار «تۇتىنۋدىڭ ەلەۋمەتتٸك نورماسىنا» سەيكەس تٶلەمدٸ ەڭ تٶمەن تاريفپەن تٶلەيتٸن بولدى.
بۇل قادام بۇرىنعى جٷيەدەن باس تارتىپ, ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸكتەردٸ ەدٸل بٶلەتٸن جٷيە قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەلدٸڭ رەسۋرستارىن تاڭداۋلى ادامدار ەمەس, بارشا جۇرت بٸردەي پايدالانۋعا تيٸس. سوندا عانا زامانعا ساي ينفراقۇرىلىم مەن تيٸمدٸ ەنەرگەتيكا جٷيەسٸن قالىپتاستىرا الامىز. وسىلايشا, ەكونوميكانىڭ ساپالىق تۇرعىدان ٶسۋٸنە زور سەرپٸن بەرەمٸز.
– سٸز قازاقستان ٷشٸن كٶلٸك جەنە لوگيستيكا سالاسىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن جيٸ ايتاسىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى نەگٸزگٸ باسىمدىق رەتٸندە بەلگٸلەپ بەردٸڭٸز. وسى سالانى دامىتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلداندى جەنە الدا قانداي جوسپارلار بار?
– ەلٸمٸز ٷشٸن كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ – ستراتەگييالىق ماڭىزى بار مٸندەت. تەڭٸزگە تٸكەلەي شىعاتىن جولى بولماسا دا, قازاقستان ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ كٸندٸك تۇسىندا, ياعني نەگٸزگٸ ترانزيتتٸك كٷرە جولدار توعىسقان جەردە ورنالاسقان. بۇل – ٷلكەن ارتىقشىلىق, بٸز ونى ەل يگٸلٸگٸنە جاراتا بٸلۋگە تيٸسپٸز. ماقسات-مٷددەمٸزگە سەيكەس قازاقستاندى ەۋرازييانىڭ كٶلٸك ايلاعى (حابى) رەتٸندە قالىپتاستىرۋ – بۇل سالادا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ باستى باعىتى.
وسى ورايدا, جاقىندا ٸسكە قوسىلعان «دوستىق – مويىنتى» جاڭا تەمٸرجول ماگيسترالٸنٸڭ مەن-ماڭىزىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بۇل جوبا وسى جول ارقىلى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا تاسىمالداناتىن جٷك كٶلەمٸن بەس ەسە ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. «مويىنتى – قىزىلجار», «باقتى – اياگٶز», «داربازا – ماقتاارال» تەمٸرجول جەلٸلەرٸن جاڭادان ٸسكە قوسۋ جوسپارىمىزدا تۇر. جالپى, 2030 جىلعا دەيٸن 5 مىڭ شاقىرىم تەمٸرجولدى سالىپ, جاڭعىرتۋ جەنە 11 مىڭ شاقىرىم تەمٸرجولدى جٶندەۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
ەلوردا مەن باتىس ايماقتاردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى 500-دەن استام شاقىرىمعا قىسقارتاتىن «ورتالىق – باتىس» كٷرە جولى قۇرىلىسىنىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزى ٶتە زور.
بٸز ەل شەكاراسىنان تىس جەردٸ دە قامتيتىن كەڭ اۋقىمدى كٶلٸك جٷيەسٸن قۇرا الدىق. قازاقستان مۇحيت جولدارىنان تىسقارى تۇرسا دا, سارى تەڭٸز بەن قارا تەڭٸزدٸڭ اراسىندا جٷك تەرمينالدارىنىڭ جەلٸسٸن قالىپتاستىردى. ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن 12 حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ, اتاپ ايتقاندا, 5 تەمٸر جول, 7 اۆتوكٶلٸك دەلٸزٸ بار. قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا قۇرلىقپەن جەتكٸزٸلەتٸن جٷكتٸڭ شامامەن 85 پايىزى وسى جولدارمەن تاسىمالدانادى.
ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ – تابىسقا وپ-وڭاي جەتە قويامىز دەگەن سٶز ەمەس. بۇل سالاداعى بەسەكە كٷشەيٸپ كەلەدٸ. سەبەبٸ كٶلٸك جەنە لوگيستيكا مەسەلەسٸ گەوساياساتتىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. وسى تاقىرىپ جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەلٸسسٶزدەردٸڭ كٷن تەرتٸبٸنە بٸرجولا ەندٸ. سوندىقتان, قازاقستان ٷشٸن دە ونىڭ ايرىقشا ماڭىزى بار.
ەلٸمٸز قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» اتتى مەگاجوباسىن, «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸن جەنە ترانسكاسپيي كٶلٸك باعىتىن, ياعني, «ورتا دەلٸزدٸ» دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدٸ. «رەسەي – قازاقستان – تٷرٸكمەنستان – يران» باعىتىمەن تەڭٸز ايلاقتارىنا شىعىپ, جٷك تاسىمالداۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ سانايمىز. «ورتا دەلٸزدٸڭ» جۇمىسىنا قىتايدىڭ قوسىلۋىن قۇپتايمىز.
جالپى, بۇل سالانىڭ ەلەۋەتٸ ٶتە جوعارى. مۇندا تەك ينفراقۇرىلىم تۋرالى سٶز بولىپ وتىرعان جوق. ەكونوميكانىڭ بارلىق دەرلٸك سەكتورى وسى ٸرگەلٸ سالاعا كەلٸپ توعىسادى. سوندىقتان, ٷكٸمەتتٸڭ الدىنا زاماناۋي ينجەنەرلٸك جەنە سەرۆيستٸك ينفراقۇرىلىمى بار كٶلٸك-لوگيستيكا توراپتارىن سالۋ, تەڭٸز پورتتارىن, ەۋەجايلار مەن تەمٸرجول ۆوكزالدارىن جاڭعىرتىپ جٶندەۋ, سونداي-اق تيٸمدٸ تسيفرلىق ەكوجٷيە قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸ قويىلدى.
– مەملەكەت كەيٸنگٸ جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. بۇل شارۋامەن ٷكٸمەتتەردٸڭ بەرٸ اينالىستى. بٸراق, وسى اسا ماڭىزدى سالاداعى تٷيتكٸلدەر اقىرى شەشٸمٸن تاپقان جوق. ەر مينيستر ٶز باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرماق بولدى. سونىڭ سالدارىنان قىرۋار اقشا قۇمعا سٸڭٸپ جوق بولدى. ەندٸ بٸز ەلٸمٸزدٸڭ بۇل سالاداعى ەلەۋەتٸن ويداعىداي پايدالانا الامىز با?
– مەملەكەتتەردٸڭ كٶبٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بٶلەدٸ. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. شارۋالارعا 2024 جىلى 580 ميلليارد تەڭگە, بىلتىر 1 تريلليون تەڭگە جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرٸلدٸ. بۇل – ٶتە قوماقتى قارجى. سوڭعى ون جىلدا شارۋالارعا كٶرسەتٸلگەن قولداۋدىڭ كٶلەمٸ 10 ەسە ارتتى, بٸراق ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ كٷمەن تۋدىرادى. 2015-2024 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ 2,5 ەسەدەن استام ٶستٸ. بۇل كٶرسەتكٸشتٸ ودان دا كٶبەيتۋگە بولار ەدٸ.
ەسەسٸنە, ەگٸن شارۋاشىلىعىنداعى نەتيجەلەر ٶتە جاقسى بولدى. استىق پەن ۇن ەكسپورتى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتٸ, ٶنٸم جەتكٸزٸلەتٸن ەلدەردٸڭ گەوگرافيياسى كەڭەيە تٷستٸ. بۇل – ەگٸننٸڭ شىعىمدىلىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ارنالعان شارالاردىڭ ناقتى نەتيجەسٸ.
ەندٸ باسقا باعىتتارداعى جۇمىستى كٷشەيتۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كەرەك. 2035 جىلعا قاراي ەلەمدە مال ەتٸن تۇتىنۋ كٶلەمٸ 233 ميلليون تونناعا دەيٸن ٶسەدٸ. سوعان سەيكەس, ونىڭ يمپورتى 27 ميلليون تونناعا دەيٸن ارتادى. قازاقستاننىڭ, سىرتقا, ەسٸرەسە, ازييا ەلدەرٸنە ەت شىعاراتىن ٸرٸ ەكسپورتتاۋشىعا اينالاتىن مٷمكٸندٸگٸ بار. سوندىقتان, بىلتىر قاراشادا ٶتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ ەكٸنشٸ فورۋمى دەل وسى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارنالدى.
بيلٸك اۋىل شارۋاشىلىعىن ساپالىق تۇرعىدان دامىتۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس ٸستەپ جاتىر. بٸراق, قوماقتى ينۆەستيتسييا قۇيۋ قالاعان نەتيجەگە جەتكٸزە بەرمەيدٸ. ونىڭ تيٸمدٸ جۇمسالۋىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. مەن بۇل تۋرالى جۋىردا تارازعا بارعان ساپارىمدا ايتتىم.
ٸرگەلەس ەلدەردٸڭ بٸردە-بٸرەۋٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان مۇنداي اۋقىمدى كٶمەك كٶرسەتٸلمەيدٸ. ول جاقتاعى شارۋالار قازاقستانداعى ەرٸپتەستەرٸنە جاقسى جاعداي جاسالعانىنا تاڭعالىپ, ولاردى «اگرارلىق وليگارحتار» دەپ اتاي باستادى. دەگەنمەن, ەلٸمٸزدەگٸ شاعىن شارۋاشىلىقتار جەتكٸلٸكتٸ كٶلەمدە سۋبسيدييا الا الماي وتىر. ٷكٸمەتكە وسى مەسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ تۋرالى تاپسىرما بەرٸلدٸ.
ەلبەتتە, سۋبسيدييالار كەرەك. ەسٸرەسە, قازٸرگٸ كەزەڭدە ٶتە قاجەت. بٸراق, مۇنىڭ كەرٸ ەسەرٸ دە بار. سەبەبٸ, ماسىلدىق پيعىل تۋعىزىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاۋٸپ تٶندٸرۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان, قازٸر ٷكٸمەت كووپەراتيۆتەرگە, ياعني شارۋالار بٸرلەستٸگٸن قۇرۋعا قايتا ورالۋ مەسەلەسٸن قاراستىرىپ جاتىر. كووپەراتيۆتەر ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرا الادى. سونداي-اق, دايىن ٶنٸمدٸ ساتاتىن نارىقتارعا جاقىن بولۋعا, تۇتىنۋشىلارمەن ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان قاتىم-قاتىناس ورناتۋعا جول اشادى.
دامىعان ەلدەردەگٸ كووپەراتسييا جاقسى قىرىنان كٶرٸندٸ. تٸپتٸ, ٸرٸ كورپوراتسييا دەڭگەيٸنە جەتكەن بٸرلەستٸكتەر بار. قازاقستاننىڭ بارلىق اۋىلىندا تابىستى كووپەراتسييا قۇرۋعا نەگٸز بولاتىن العىشارتتار جەتكٸلٸكتٸ. شارۋالار جازدا مالىن باعىپ, سٷت, ەت, تەرٸ, جٷن جيناپ, ونى ٶڭدەۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرە الادى. سولاي ەتۋگە تيٸس تە. كٷنكٶرٸستەن ٶسٸپ-ٶركەندەۋگە باستايتىن جول – وسى. كووپەراتسييانى بٸرلٸك پەن جاسامپازدىق يدەولوگيياسى دەپ تە قاراستىرعان دۇرىس.
بٸراق, كووپەراتسييا ٶزٸنەن ٶزٸ پايدا بولا سالمايدى. ەل ٸشٸندە ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸندٸرۋ جەنە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ قاجەت. الايدا, بٸرلەستٸك قۇرۋ ٸسٸن ناۋقانعا اينالدىرىپ, جۇرتقا قىسىم كٶرسەتۋگە, ولاردى مەجبٷرلەۋگە جول بەرٸلمەيدٸ.
– جيٸ تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ بٸرٸ – تۋريزم. بىلتىر ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كەيبٸر اقپارات قۇرالدارى قازاقستاندى ساياحات جاساۋعا ەڭ لايىق ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوستى. دەگەنمەن, ەلٸمٸزدەگٸ كۋرورتتار مەن تانىمال تۋريستٸك ورىنداردىڭ جاپپاي قوناق كٷتۋگە دايىندىعىنا كٷمەن جوق ەمەس.
– مۇنداي كٷمەننٸڭ تۋىنداۋى زاڭدى. مەن ٷكٸمەتكە ەسكەرتۋ جاساعاننان كەيٸن تۋريزمدٸ دامىتۋ جۇمىستارى جاندانا تٷستٸ. الايدا, الدىمىزدا ۇزاق تا كٷردەلٸ جول تۇر. بۇل – ەكونوميكا, مەدەنيەت, قاۋٸپسٸزدٸك جەنە بيزنەس – بارلىعى بٸر جەرگە توعىساتىن كٷردەلٸ سالا. مۇندا ٶز جۇمىسىنا جان-تەنٸمەن بەرٸلگەن كەسٸبي ماماندار, ەڭ باستىسى, ناعىز وتانشىل ازاماتتار جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. تۋريزم سالاسىندا جالقاۋلىق پەن نەمقۇرايلىلىققا, اشكٶزدٸك پەن دٶرەكٸلٸككە جول جوق.
بىلتىر قازاقستانعا ميلليونداعان شەتەل ازاماتى كەلدٸ. ٸشكٸ تۋريزم قارقىندى دامي باستادى. مۇنىڭ بەرٸ – ٶتە جاقسى ٷردٸس.
ەلەم ەلدەرٸ تۋريستەردٸ تارتۋ ٷشٸن جەكە ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. بٸزدٸڭ ەلدە كٶرٸكتٸ جەرلەر ٶتە كٶپ. قازٸر ەكوتۋريزمگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستانعا تەڭ كەلەتٸن ەل جوق سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. الايدا, بەلگٸلٸ بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى, سونىڭ ٸشٸندە جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ بٸلٸكسٸزدٸگٸ مەن نەمقۇرايلىعىنىڭ كەسٸرٸنەن تۋريزمنٸڭ بولاشاعى زور وسى بٸر سالاسى ەلٸ كٷنگە دەيٸن كەنجە قالىپ وتىر. ەزٸرگە تانىستىرۋ, ياعني پرەزەنتاتسييا جۇمىستارىنان ەرٸ اسا الماي جاتىرمىز.
تۋريزمنٸڭ دامۋىنا تۇمسا تابيعاتتى قورعاۋ دەگەن جەلەۋمەن كەز كەلگەن جوباعا قارسى ناۋقان ۇيىمداستىراتىن كەيبٸر «ەكو-بەلسەندٸلەر» زييان كەلتٸرٸپ وتىر. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ تابيعاتتا
شارۋاسى دا جوق. ولار ٶزٸنٸڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن قوعامدى دٷرلٸكتٸرۋدٸ, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, «حايپ» جاساۋدى عانا كٶزدەيدٸ. تۋريزم بيزنەسٸندە ەبدەن ەككٸ بولعان, بەسەكەلەستەردٸڭ شىققانىن قالامايتىن كەسٸپكەرلەر كەيدە ولاردىڭ قولتىعىنا سۋ بٷركٸپ وتىرادى.
تاۋ شاڭعىسى تۋريزمٸنە قاتىستى جاعداي دا وسىعان ۇقساس. «شىمبۇلاق» الماتى قالاسىنىڭ ورتالىعىنان نەبەرٸ جارتى ساعاتتىق جەردەگٸ ەرەكشە تابيعاتتىڭ ورتاسىندا تۇر. ەلەمدە وعان تەڭ كەلەتٸن دەمالىس ورنى كەمدە-كەم. الايدا, كٶپتەن بەرٸ ەشتەڭە جاسالماعان كۋرورتتىڭ سىنى دا, سىرى دا كەتٸپ, توزىپ بارادى. تابيعاتتىڭ تاماشا تارتۋى سانالاتىن وسى كٶرٸكتٸ مەكەندٸ دامىتۋ ٷشٸن تىڭ تەسٸلدەر قاجەت. قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ تەجٸريبەلٸ دەۆەلوپەرلٸك كومپانييا ٸسكە كٸرٸستٸ. بٸراق, ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸكتٸڭ قولداۋىنا قاراماستان, جۇمىس بارىسى دايىندىق جەنە تانىستىرۋ شارالارىنان اسا قويعان جوق. ال, كٶرشٸ ەلدەردە تاۋ شاڭعىسى ينفراقۇرىلىمى قارقىندى سالىنىپ جاتىر.
الماتى تاۋ كلاستەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ ٶتە زور. بۇل سالادا اۋقاتتى ادامدارعا دا, ورتاشا تابىسى بار ازاماتتارعا دا بٸردەي قىزمەت كٶرسەتٸلۋگە تيٸس. سوندىقتان, ونداعى تۋريستٸك ينفراقۇرىلىمدى ەرتاراپتاندىرۋ مەسەلەسٸنە نازار اۋدارۋ قاجەت.
تۋريزم سالاسىنداعى كادر تاپشىلىعى – ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. سوندىقتان, تٷركٸستاندا حالىقارالىق تۋريزم جەنە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتٸ اشىلدى. 2024 جىلى وقۋ ورداسىنىڭ العاشقى تٷلەكتەرٸ ديپلومدارىن الىپ, ەڭبەك نارىعىنا قوسىلدى. الايدا, بۇل – جەتكٸلٸكسٸز. كادر مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن قوسىمشا شارالار قابىلدانادى.
دەگەنمەن, سالىمىز سۋعا كەتٸپ, ەڭسەمٸزدٸ تٷسٸرٸپ وتىرۋعا دا بولمايدى. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ تابلويدتار ساياحاتشىلارعا قازاقستاندا دەمالۋدى ۇسىنىپ جاتسا, ەكٸ ەسە قارقىنمەن جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. «CNN Travel» 2025 جىلى الماتىنى ورتالىق ازيياداعى «سەنٸ مەن سالتاناتى جاراسقان جاڭا استانا» دەپ اتادى. الماتى ەكٸمٸنە شاھاردى كٷندٸز-تٷنٸ قوناعى ٷزٸلمەيتٸن نيۋ-يورك, مەسكەۋ, پاريج سيياقتى «ەشقاشان كٶز ٸلمەيتٸن قالاعا» اينالدىرۋ تاپسىرىلدى. قالادا ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ, اباتتاندىرۋ, جارىقتاندىرۋ باعىتىندا ەلٸ دە كٶپ جۇمىس ٸستەلۋٸ كەرەك.
– جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ دامۋى تۋرالى سۇراعىم كەلەدٸ. سٸز حالىققا جولداۋىڭىزدا قازاقستاندى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە تسيفرلىق ەلگە اينالدىرۋ قاجەت دەگەن ناقتى مٸندەت جٷكتەدٸڭٸز. ال, جاڭا جىلعا ارنالعان قۇتتىقتاۋ سٶزٸڭٸزدە 2026 جىلدى تسيفرلاندىرۋ جەنە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جارييالادىڭىز. كٶزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن نە ٸستەلەدٸ? باستاماڭىزدىڭ شىن مەنٸندە تابىستى بولارىنا سەنەسٸز بە?
– قازاقستان تسيفرلىق دەرجاۆاعا اينالۋى كەرەك. بۇل – قازٸرگٸ جاڭا تەحنولوگييا دەۋٸرٸندە ٶركەنيەتتٸ ەل بولىپ قالۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى. حالقىمىزدىڭ وي-ساناسى مۇنداي يننوۆاتسييالارعا دايىن ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. ونىڭ ٷستٸنە, قازاقستاندا ازاماتتارىمىزدىڭ ٶمٸر سالتىن ەدەۋٸر ٶزگەرتكەن تانىمال فينتەح كومپانييالار تابىستى جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
تەحنولوگييا سالاسىنداعى ناعىز ەلەمدٸك الپاۋىتتار – اقش پەن قىتاي اراسىنداعى بەسەكە قىزا تٷستٸ. امەريكا باسشىسى اقش-تىڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن ارنايى باعدارلاما جٷزەگە اسىرىلا باستاعانىن مەلٸمدەدٸ. قىتايدىڭ دا شەگٸنەتٸن ويى جوق, ولار مۇنى ۇلتتىڭ ابىروي-بەدەلٸنە قاتىستى مەسەلە دەپ سانايدى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قىتايدا جاساندى ينتەللەكت مەسەلەسٸمەن اينالىساتىن بەس مىڭعا جۋىق كومپانييا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. باسقا دامىعان مەملەكەتتەر دە قامسىز وتىرعان جوق.
قازاقستان دا ەكونوميكا مەن قوعامدىق ٶمٸرگە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ەنگٸزۋگە باسىمدىق بەرٸپ جاتىر. ەلٸمٸزدٸڭ بۇل جۇمىسقا قاتىستى باستاپقى مٷمكٸندٸكتەرٸ جامان ەمەس. مەملەكەت كٶرسەتەتٸن قىزمەتتەردٸ, قارجى تەحنولوگييالارىن, ەكونوميكانىڭ بٸرقاتار سەكتورىن تسيفرلاندىرۋ ٸسٸندە ناقتى جەتٸستٸكتەرٸمٸز بار. ٸت-ستارتاپتاردى قولدايتىن تولىققاندى ەكوجٷيە تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. ەكٸ مىڭ كومپانييانىڭ باسىن قوسقان Astana Hub يننوۆاتسييالىق كلاستەرٸ دە بار. 2025 جىلى ٸت-قىزمەتتەردٸڭ جالپى ەكسپورتى بٸر ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. تسيفرلىق اكتيۆتەرگە ارنالعان CryptoCity پيلوتتىق ايماعى قۇرىلىپ جاتىر. جەدەل داميتىن Alatau city قالاسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. مەملەكەتتٸك دەرەكتەردٸ جيناۋ جەنە تالداۋ جۇمىسىنىڭ قارقىنى كٷشەيٸپ كەلەدٸ. كەسٸبي ماماندار مۇنداي دەرەكتەردٸ الداعى دەۋٸردٸڭ جاڭا التىنى دەپ سانايدى.
بىلتىر مامىر ايىندا جاساندى ينتەللەكتٸنٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ كەڭەس جۇمىسىن باستادى. وعان شەتەلدٸڭ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بەدەلدٸ ساراپشىلارى شاقىرىلدى. قاراشادا «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى, جاڭا زاڭ جاقىندا كٷشٸنە ەنەدٸ. جاساندى ينتەللەكت جەنە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلٸگٸ قۇرىلدى. Alem.Cloud جەنە Al-Farabium دەپ اتالاتىن ەكٸ سۋپەركومپيۋتەر ٸسكە قوسىلدى, استانا ەكٸمدٸگٸ بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸنٸڭ تانىمال كومپانيياسىمەن بٸرلەسٸپ, دەربەس پلاتفورما قۇردى.
كەسٸبي كادرلاردى دايارلاۋ ٷشٸن مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە تيٸستٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. مەسەلەن, 650 مىڭنان استام ستۋدەنت AI-Sana باعدارلاماسى اياسىندا بٸلٸم الدى. كٶپ ۇزاماي جاساندى ينتەللەكت مامانداندىرىلعان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ اشىلادى.
جاساندى ينتەللەكت پايدا بولعاننان بەرٸ بولاشاقتىڭ كەمەسٸنە مٸنٸپ ٷلگەرەتٸن ەلدەر مەن ەسكٸ زاماندا قالىپ قوياتىن ەلدەردٸڭ اراسى الشاقتاي باستادى. سوندىقتان, مەن تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن جاساندى ينتەللەكتٸنٸ قازاقستاننىڭ دامۋ جولىنداعى باسىم باعىت دەپ جارييالادىم. بيىل ٶتە كٶپ شارۋا اتقارىلادى. وسى ايرىقشا ماڭىزدى جۇمىستىڭ تابىستى بولارىنا سەنەمٸن.
– سٸزدٸڭ ستراتەگييالىق جوسپارلارىڭىزداعى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ورنى قانداي?
– سەنٸمدٸ ەنەرگييا كٶزٸ بولماسا, قازاقستان ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنولوگييالىق ٷلگٸسٸنە كٶشە المايتىنىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. سۋپەركومپيۋتەرلەرگە, داتا-ورتالىقتار مەن اۆتوماتتاندىرىلعان ٶندٸرٸس كەشەندەرٸنە ٶتە كٶپ ەنەرگييا قاجەت. بۇل – جاڭا جاھاندىق تەحنولوگييالىق قۇرىلىستىڭ باستى تالابى.
قۋات كٶزدەرٸن سالۋ ٷشٸن بٸلٸكتٸ ماماندار كەرەك. كاپيتال قورى شامامەن 4,5 تريلليون دوللار بولاتىن ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ كومپانييا – NVIDIA-نىڭ باسشىسى جاقىندا «كٶك جاعالىلار», ياعني تەحنيكالىق ماماندىق يەلەرٸ مۋلتيميلليونەرلەر قاتارىنا قوسىلادى دەپ بولجام جاسادى.
بٸرنەشە اتوم ستانتسيياسىن سالۋ – بٸرٸنشٸدەن, تاريحي ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ دەگەن سٶز. سەبەبٸ, ۋران ٶندٸرٸسٸ بويىنشا ەلەمدە كٶش باستاپ تۇرعان ەلدٸڭ بٸردە-بٸر اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالماۋى مٷلدەم اقىلعا قونبايدى. ەكٸنشٸدەن, بۇل قادام قازاقستاننىڭ ابىروي-بەدەلٸن نىعايتا تٷسەدٸ. بٸز اتوم ستانتسييالارىن سالۋ ارقىلى تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسييانىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرامىز. تيٸسٸنشە, مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ تٷپكٸ مەنٸن ٶزگەرتەمٸز. وسىنى قاپەردەن شىعارماعان جٶن.
تاعى بٸر ٶتە ماڭىزدى تاقىرىپ – جەر قويناۋىندا سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالدار. بولاشاقتا ونداي ماتەريالدارعا دەگەن سۇرانىس ارتا بەرەدٸ, الداعى بەس جىلدىڭ ٶزٸندە بۇل سۇرانىس ەكٸ ەسە ٶسەدٸ. وسى رەتتە, قازاقستان ٷشٸن تاعى بٸر مٷمكٸندٸك اشىلادى. ەلٸمٸز جەر قويناۋىندا سيرەك كەزدەسەتٸن مينەرالدار قورى بويىنشا ەلەمدٸك كٶشباسشىلار قاتارىنا قوسىلۋى ەبدەن مٷمكٸن. قازاقستان ستراتەگييالىق ماڭىزى بار وسى سالاداعى ٶز رٶلٸن كٷشەيتۋ ٷشٸن اقش, قىتاي, رەسەي, وڭتٷستٸك كورەيا, جاپونييا ەلدەرٸمەن جەنە ەۋروپا وداعىنىڭ بٸرقاتار مەملەكەتٸمەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتا باستادى.
– تاعى بٸر تاقىرىپقا ويىسساق. جۇرتتى بۇرىننان تولعاندىرىپ جٷرگەن مەسەلەلەر بار. مىسالى, كەيبٸر ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶمٸرٸ سەن-سالتاناتقا تولى. ولار قالتالى ازاماتتاردىڭ دا, قاراپايىم ادامداردىڭ دا قامىن ويلاپ ٶمٸر سٷرۋدٸ قاشان ٷيرەنەدٸ?
– بيزنەس – كەز كەلگەن ەلدەگٸ ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ. بٸز ۇزاق جولدى جٷرٸپ ٶتتٸك. وسى جولدا جۇرت جەكە مەنشٸك ينستيتۋتىنا ەشكٸم قول سۇقپاۋعا تيٸس ەكەنٸن تٷسٸنە باستادى.
مەن مەملەكەتتٸك بيلٸك جٷيەسٸندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردٸ اتقارا جٷرٸپ, سٶزبەن دە, ٸسپەن دە ۇلتتىق بۋرجۋازييانىڭ زاڭدى مٷددەسٸن قورعاۋعا تىرىستىم. سەبەبٸ, ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ جەنە مەملەكەتتٸڭ قوعامدىق نەگٸزدەرٸن نىعايتۋ ٸسٸندە كەسٸپكەرلەر ەلەۋلٸ رٶل اتقاراتىنىن جاقسى تٷسٸنەمٸن.
تاريحي سەبەپتەر مەن ۇلت بولمىسىنداعى ەرەكشەلٸكتەرگە بايلانىستى ٸرٸ بيزنەسمەندەرٸمٸز قاراپايىمدىلىق, ۇستامدىلىق سيياقتى قاسيەتتەرگە مەن بەرە قويمايتىنى راس.
مەن شۆەيتسارييادا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە اسا ٸرٸ ەرٸ بەلگٸلٸ كەسٸپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸم. سول كەزدە ولاردىڭ ٶز قاراجاتىن ٶتە ٷنەمدەپ جۇمسايتىنىن جەنە ەلدەن دارالانىپ كٶزگە تٷسكٸسٸ كەلمەيتٸنٸن كٶرٸپ, تاڭعالدىم. ميللياردتاعان قارجىسى بار ادامدار قوناقٷيدٸڭ قاراپايىم بٸر بٶلمەسٸندە تۇرۋعا نامىستانبايدى. جەكە ۇشاقپەن ۇشپاق تٷگٸلٸ, بٸرٸنشٸ ساناتتاعى ورىندارعا دا وتىرمايدى. بٸراق, بۇل – ولاردىڭ بويىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داعدى.
ال, بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸمٸز ٷشٸن قالىپتى كٶرٸنەتٸن ٶمٸر سالتى كەيدە قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ جاتادى. مۇنداي جاعداي كٶپتەگەن ەلدە بار. سول ٷشٸن دە قايىرىمدىلىق قىزمەتٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل – قوعام مەن بيزنەس اراسىنداعى ٶزارا كەلٸسٸم ٸسپەتتەس.
– سٸز رەسپۋبليكا كٷنٸ قارساڭىندا ٶتكەن ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋ رەسٸمٸنەن كەيٸن كەسٸپكەرلەرمەن جەكە كەزدەسٸپ, ولارعا نارازىلىعىڭىزدى اشىق ايتتىڭىز دەپ ەستٸدٸك. قۇپييا بولماسا, ەڭگٸمە نە تۋرالى بولدى?
– جاڭا عانا سٶز بولعان قايىرىمدىلىق تۋرالى, وتانشىلدىقتى جاسامپاز ٸسپەن كٶرسەتۋ جٶنٸندە سٶيلەستٸك. بٸزگە حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن جاقسى بٸلەتٸن ەرٸ سونى تەرەڭ تٷسٸنەتٸن ۇلتتىق بۋرجۋازييا كەرەك.
سەبەبٸ, حالىق بولماسا, ولار ەشقاشان تابىسقا جەتە الماس ەدٸ. مەن قوعامنىڭ يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتۋ بيلٸك جٷكتەگەن مٸندەت ەمەس, مەرتەبەلٸ پارىز ەكەنٸن تاعى دا ولاردىڭ ەسٸنە سالدىم. وسى ورايدا, شەتەلدە تابىسقا جەتسە دە, تۋعان جەرٸن ۇمىتپاي, حالقىنا كٶمەكتەسٸپ جٷرگەن ٸرٸ كەسٸپكەرلەردٸ جاقسى ٷلگٸ رەتٸندە اتاپ ٶتتٸم. ونداي ازاماتتار اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ جٷر. قالالاردا ينفراقۇرىلىم سالىپ, جٶندەپ, مۇراجايلاردىڭ, ەمحانالار مەن مەكتەپتەردٸڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرىپ جاتىر.
قازاقستاندا كٶپ نەرسە ٶزگەردٸ. قوعامدىق سانا جاڭعىرا تٷستٸ, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ جاڭاردى, ساياسي قايراتكەرلەر اۋىستى. ٸرٸ كەسٸپكەرلەر عانا جٷرٸسٸنەن جاڭىلماي, بەز-باياعى قالپىندا كەلە جاتىر. بٸراق, بۇل, بٸر جاعىنان, بيلٸكتٸڭ بيزنەسكە كٶزقاراسى دۇرىس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
كەسٸپكەرلەردٸڭ بەرٸ بٸردەي مەملەكەتتٸڭ قولداۋىن دۇرىس تٷسٸنە بەرمەيدٸ, ەردايىم سولاي بولۋعا تيٸس دەپ قابىلدايدى.
ولار اۋقىمدى جوبالاردى باستاپ الىپ, قيت ەتسە ٷكٸمەتتەن كٶمەك سۇرايدى. مەن ولارعا «بيزنەسپەن اينالىسىپ جاتقان سٸزدەر مە, ەلدە ٷكٸمەت پە?» دەپ سۇراق قويدىم.
قيتۇرقى ساياسي ويىندارمەن ەۋەستەنٸپ كەتكەن كەيبٸر كەسٸپكەرلەردٸ سىناۋعا تۋرا كەلدٸ. بيزنەسمەندەر ەل ەكونوميكاسىن ٶركەندەتۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. تٸپتٸ, كەسٸپتٸڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن يلون ماسكتٸڭ ٶزٸ ساياساتقا بەلسەندٸ ارالاسپاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى.
وتاندىق بيزنەس ٶكٸلدەرٸ تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان الاپات تاسقىن كەزٸندە ەلدٸك ٸستەن شەت قالعان جوق, اپات سالدارىن جويۋعا قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتتٸ. بۇل – قۋانارلىق جاعداي.
مەن قايىرىمدىلىقپەن اينالىسىپ جٷرگەن ازاماتتاردى قولداۋ ٷشٸن ارنايى «مەيٸرٸم» وردەنٸن ەنگٸزدٸم. ەلگە جاناشىرلىق كٶرسەتٸپ, ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتقان كەسٸپكەرلەر بيىلدان باستاپ وسى جوعارى ناگراداعا يە بولادى. وسىلايشا, ولاردىڭ قوعام الدىنداعى ابىروي-بەدەلٸ مەن مەرتەبەسٸ ايقىندالادى.
– تاعى بٸر ٶزەكتٸ تاقىرىپ. قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقان بٸرقاتار ازاماتقا بايلانىستى سوت پروتسەسٸ تۋرالى اقپارات باق بەتتەرٸندە بىلتىر ارا-تۇرا جارييالانىپ تۇردى. تەرگەۋ امالدارى ەلٸ جٷرٸپ جاتىر ما?
– بۇل تاقىرىپقا قاتىستى نەگٸزگٸ مەن-جايدىڭ بەرٸ ەلدەقاشان بەلگٸلٸ بولدى. سول وقيعالار بويىنشا تەرگەۋ جٷرگٸزۋ كەزٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەدٸ. بٸرقاتار قوعامدىق كوميسسييا قۇرىلىپ, وعان بەلگٸلٸ زاڭگەرلەر جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. مۇنداي قادام جۇمىستىڭ بەيتاراپ ۇستانىممەن جٷرگٸزٸلۋٸنە, سول ارقىلى بارلىق وقيعانىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. وسى ورايدا, ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتىپ, كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن ولارعا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ.
2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پارلامەنتتە ارنايى قوعامدىق تىڭداۋ ٶتٸپ, بۇل وقيعاعا جەنە ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىن بۇزباق بولعان قىلمىسكەرلەردٸڭ ەرەكەتٸنە ەگجەي-تەگجەيلٸ باعا بەرٸلدٸ.
يە, كەيبٸر سوت پروتسەستەرٸ, سونداي-اق, قاڭتاردا ۇرلانعان كٶپتەگەن قارۋدى ٸزدەستٸرۋ جۇمىستارى ەلٸ جالعاسىپ جاتىر. سول كٷندەرٸ قىلمىسكەرلەر ٷش مىڭنان استام قارۋ-جاراقتى يەمدەنٸپ كەتكەن ەدٸ. بٸراق كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ ارقاسىندا قارۋ-جاراق جاسىرىلعان قويمالاردىڭ كٶبٸ تابىلدى.
قاڭتار وقيعاسىن تالقىلايتىندار كٶبٸنەسە سول كەزدەگٸ داعدارىستىڭ تٷپكٸ مەنٸن تٷسٸنۋگە ەش پايداسى جوق دٷنيەلەردٸ قازبالاپ كەتەدٸ. سول ٷشٸن ولاردى كٸنەلاۋعا دا بولماس. دەگەنمەن, اقيقات جولىندا ەشقاشان قىزبالىققا سالىنباۋ كەرەك. الماتىداعى الاساپىران تۋرالى جيٸ ايتىلىپ جاتادى, مۇنى تٷسٸنۋگە دە بولادى. بٸراق, زۇلىمنىڭ سيقىرلى تاياقشاسىمەن جاسالعانداي ادام سەنگٸسٸز جاعدايلار بولعانىن دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ناقتىراق ايتقاندا, بٷلٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەمٸرٸمەن بٸر مەزەتتە ون ەكٸ قالادا جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك بەلەڭ الدى. ونىڭ ارتى قاسكٶيلەردٸڭ كٶپتەگەن وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸ مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عيماراتتارىن باسىپ الۋىنا ەكەپ سوقتىردى.
«تٶڭكەرٸس» جاساۋعا ەبدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن تەرتٸپسٸزدٸكتٸ ۇيىمداستىرۋشىلار ٷكٸمەتتٸڭ جانار-جاعارماي باعاسىن ٶسٸرۋ تۋرالى شەشٸمٸن جەلەۋ ەتٸپ, ادامداردى جاپپاي شەرۋگە شىعۋعا يتەرمەلەدٸ. سوسىن ازاماتتاردىڭ, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ, بٸر تاڭعالارلىعى, كٷشتٸك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸنٸڭ اراسىندا دٷربەلەڭ تۋعىزدى. ولار قارۋ-جاراق پەن قۇپييا قۇجاتتاردى قاراۋسىز قالدىرىپ, جۇمىس ورىندارىن تاستاپ, كەتە باستادى. ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ جەنە ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ كەيبٸر باسشىلارى سىن ساعاتتا وتان الدىنداعى ادالدىعىن ساقتاپ قالا المادى, كەسٸبي دەڭگەيٸ دە تٶمەن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
وسىنداي جاعداي, ەسٸرەسە, بٷلٸكشٸلەردٸڭ باستى نىساناسى بولعان الماتىدا انىق بايقالدى. ەسكەري قىزمەتشٸلەر مەن قالا تۇرعىندارى قاتتى قورلىققا ۇشىرادى. ەكٸمشٸلٸك عيماراتتار, ساۋدا ورتالىقتارى, دٷكەندەر مەن بانكتەر قيراپ, ٶرتكە ورانىپ, تونالىپ جاتتى. مۇنداي جٷگەنسٸزدٸككە قارسى تٶتەنشە شارالار قابىلداۋ قاجەت بولدى. قازٸر, ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ, پيعىلى ارام ەرٸ سانا-سەزٸمٸ تاياز كەيبٸر ادامدار مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەلدٸ قۇردىمعا جٸبەرە جازداعان سۇمدىق بەرەكەسٸزدٸكتەن امان قالعانى جايلى ەڭگٸمەنٸ ەدەيٸ اينالىپ ٶتٸپ, قاساقانا ويىنا كەلگەندٸ ايتىپ جٷر.
– قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن سٸز وليگوپوليياعا قارسى كٷرەستٸ قولعا الىپ, زاڭسىز يەمدەنگەن اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ جٶنٸندە باستاما كٶتەردٸڭٸز. سول ٷشٸن باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنان ارنايى كوميتەت قۇرىلدى. بٸراق, بىلتىرعى جولداۋىڭىزدا بۇل قۇرىلىمنىڭ اتاۋىن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەت دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸڭٸز. جۇرت بۇل شەشٸمدٸ جەتە تٷسٸنٸڭكٸرەمەي وتىر. مۇنداي قادام زاڭسىز اكتيۆتەردٸ ەلگە قايتارۋ تاقىرىبى وسىمەن جابىلدى دەگەندٸ بٸلدٸرە مە?
– ەرينە, جوق. باس پروكۋراتۋرانىڭ مەلٸمەتتەرٸنە توقتالىپ ٶتەيٸن. زاڭسىز اكتيۆتەردٸ ەلگە قايتارۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەت ٷلكەن جۇمىس اتقارىپ, وليگوپولييا ٶكٸلدەرٸنەن 1,3 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى ٶندٸرٸپ الدى. سونىڭ 1 تريلليون تەڭگەدەن استامى مەملەكەت قازىناسىنا تٷستٸ. ارنايى مەملەكەتتٸك قورداعى قاراجات ەسەبٸنەن ەلٸمٸزدە جالپى قۇنى 482 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 434 ەلەۋمەتتٸك جەنە كوممۋنالدىق نىسان سالىنىپ جاتىر. ونىڭ قاتارىندا 227 سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, 183 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 11 بٸلٸم بەرۋ, 5 سپورت, 8 ينفراقۇرىلىم نىسانىنىڭ قۇرىلىسى بار. سونداي-اق, پاۆلودار, ارقالىق, بالقاش قالالارىنداعى ەۋەجايلار جاڭعىرتىلىپ جاتىر.
جۇمىس جالعاسا بەرەدٸ. اكتيۆتەردٸ ساراپتاپ, ونىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاۋ قۇزىرلى ورگانداردىڭ كٷندەلٸكتٸ قىزمەتٸنٸڭ بٸر باعىتىنا اينالدى. ەڭ باستىسى, بارلىق جۇمىس اشىق ەرٸ ەدٸل بولۋعا تيٸس. ەندٸ بۇل شارۋانى بٸر ورتالىقتان ٷيلەستٸرٸپ جٷرگٸزۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. جۇمىس بٸر قالىپقا تٷستٸ. سوندىقتان, العا قادام باسىپ, ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باسا مەن بەرەتٸن كەز كەلدٸ.
اكتيۆتەرٸ كٷمەن تۋدىرىپ, كٷدٸككە ٸلٸنگەن ادامداردىڭ كٶبٸ قارجىسىن ەلگە ينۆەستيتسييا رەتٸندە سالۋعا نيەت بٸلدٸردٸ. ولارمەن جالپى سوماسى بەس تريلليون تەڭگەدەن اساتىن كەلٸسٸمدەر جاسالدى. بۇل قاراجاتتىڭ ەسەبٸنەن ينۆەستيتسييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ونىڭ ٸشٸندە تۋريستٸك, كٶلٸك-لوگيستيكالىق ورتالىقتار, تاۋ-كەن, مەتاللۋرگييا, ەنەرگەتيكا سەكتورلارىنا قاتىستى جوبالار بار. ەلبەتتە, بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەدەنيەت, سپورت سالالارىنا, سونداي-اق, مۇقتاج جانداردى وڭالتۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك ورتاعا بەيٸمدەۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى.
باس پروكۋراتۋرا مەن ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا بارلىق جوسپارلاردى جەنە ۋاعدالاستىقتاردى ورىنداۋ مٸندەتٸ تۇر. بۇل – اسا ماڭىزدى جۇمىس.
زاڭسىز اكتيۆتەردٸ ەلگە قايتارۋ ارقىلى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ – كونيۋكتۋرا نە بولماسا جۇرتقا جاعۋ ٷشٸن جاسالعان ساياسي ناۋقان ەمەس, بۇل – مەملەكەتتٸڭ مىزعىماس ۇستانىمى. ەڭگٸمە يندۋلگەنتسييا نەمەسە ىمىرالاسىپ, استىرتىن كەلٸسٸم جاساۋ تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق, ولاي بولۋى مٷلدەم مٷمكٸن ەمەس.
قازاقستان ەلەم قاۋىمداستىعىنا حالىقارالىق قۇقىقتى قاتاڭ ساقتايتىن ەل ەكەنٸن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بٸراق, كەيبٸر «كەسٸپكەرلەر» قوعامدىق پٸكٸردٸ ٶز مٷددەسٸنە قاراي بۇرمالاۋعا تىرىسادى, شەتەلدە جاتىپ الىپ, ٶزدەرٸن ساياسي رەجيمنٸڭ قۇربانى ەتٸپ كٶرسەتەدٸ, «ينۆەستور» رەتٸندەگٸ قۇقىعى تاپتالىپ جاتقانىن ايتادى. بٸز زاڭ اياسىندا ادال ديالوگ جٷرگٸزۋگە دايىنبىز. ٶيتكەنٸ, ۇستانىمدارىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸز. قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا زاڭدارى ينۆەستورلارعا قولايلى مەملەكەت رەتٸندەگٸ مەرتەبەسٸن نىعايتا بەرەدٸ.
– كەيبٸر وقىرماندار ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولۋدان قالدى دەگەن سىڭايدا پٸكٸر ايتىپ جٷر. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸنٸڭ دەربەس مەرتەبەسٸ جويىلعانىن وسىنىڭ بٸر دەلەلٸ رەتٸندە كەلتٸرەدٸ. بۇل رەفورمانىڭ مەنٸ نەدە?
– مۇنداي پٸكٸرلەردەن حابارىم بار. ونىڭ بەرٸن دۇرىس تٷسٸنبەۋشٸلٸك نەمەسە كەيبٸر «ارام ويلى» ادامداردىڭ بوس ەڭگٸمەسٸ دەپ سانايمىن. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸ دەربەس مەملەكەتتٸك ورگان رەتٸندە ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ تابىستى ورىندادى. وعان كٸنە ارتا المايمىز. ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ دە جەمقورلىقپەن كٷرەسەدٸ. ەكٸ مەكەمەنٸڭ بٸر مٸندەتتٸ قاباتتاسا اتقارۋى مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار جۇمىسقا كەسٸرٸن تيگٸزە باستادى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن بارلىق دەڭگەيدە كٷرەسۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇعان قاتىستى ەشقانداي كٷمەن تۋماۋعا تيٸس.
قابىلدانعان شەشٸم قاتارداعى جەمقورلاردى عانا ەمەس, قىلمىستىق ەرەكەتتٸڭ يدەولوگتارى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارىن دا جاۋاپقا تارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, قىلمىستىڭ الدىن الۋ ٷشٸن تٷسٸندٸرۋ جەنە اعارتۋ جۇمىستارىنا ەدەتتەگٸدەي ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. قازٸر بۇل – مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸنٸڭ قۇزىرىنداعى مٸندەت. جالپى, جەمقورلىقتان اۋلاق بولۋ قاجەتتٸگٸن بالالاردىڭ قۇلاعىنا جاستايىنان قۇيا بەرگەن جٶن. بۇل جەردە مەكتەپتەر, قوعامدىق ۇيىمدار, بەلسەندٸ ازاماتتار, ەسٸرەسە, اتا-انالار شەشۋشٸ رٶل اتقارۋعا تيٸس. سول كەزدە ەلٸمٸزدە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىققا مٷلدەم تٶزبەۋ مەدەنيەتٸ قالىپتاسادى.
ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ سانمەن ەۋەستەنبەي, ساپاعا مەن بەرٸپ, جەمقورلىققا قارسى ناقتى جۇمىس جٷرگٸزەدٸ. سوندا مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنە جالتاقتاماي, باتىل شەشٸم قابىلدايتىن بولادى.
– سٸز جولداۋىڭىزدا ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەر تىم كٶبەيٸپ, ماسىلدىق پەن الاياقتىققا جول بەرٸلگەنٸن قاتاڭ سىنعا الدىڭىز. جۇرت يمميگراتسيياعا قاتىستى كٶزقاراسىڭىزدى دا بٸلگٸسٸ كەلەدٸ...
– قازاقستان – ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەلەۋمەتتٸك قامسىزداندىرۋ, عىلىم جەنە مەدەنيەت سالاسىنا قاتىستى بارلىق مٸندەتتەمە تولىق ورىندالادى. «سىرت كٶز – سىنشى» دەگەن سٶز بار. شەتەلدٸكتەر, ەسٸرەسە, كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ تۇرعىندارى بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتٸڭ سونشالىقتى دامىعانىنا قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايدى. سونىڭ ٸشٸندە كەپٸلدٸك بەرٸلگەن تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك جەنە ازاماتتارعا ارنالعان كٶپتەگەن جەڭٸلدٸك بار. تٸپتٸ, قازاقستاندى «كوممۋنيزم ورناعان» ەل دەپ اتاي باستادى.
مىسال رەتٸندە, جەكەمەنشٸك مەكتەپتەردٸڭ يەلەرٸ دە اۋقىمدى مەملەكەتتٸك سۋبسيدييا الاتىن ورتا بٸلٸم جٷيەسٸن ايتۋعا بولادى. بارلىق ايماققا جەكەمەنشٸك مەكتەپتەردٸڭ, بالاباقشالاردىڭ, وقۋ ورتالىقتارى مەن ٷيٸرمەلەردٸڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «جان باسىنا سەيكەس قارجىلاندىرۋ» قاعيداتى بويىنشا قوماقتى قاراجات بٶلۋ مٸندەتٸ جٷكتەلگەن. بۇعان قوسا, اۋقاتتى كەسٸپكەرلەردٸڭ مەنشٸگٸندەگٸ جەنە
اتا-انالارى بالالاردىڭ وقۋ اقىسىنا كٶپ اقشا تٶلەپ وتىرعان ەليتالىق مەكتەپتەرگە دە بيۋدجەتتەن قارجى بٶلٸنەدٸ.
بۇل سالانى مەملەكەتتەن قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸنٸڭ ٶزٸن رەفورمالاۋ كەرەك. مينيسترلٸكتٸڭ بۇرىنعى باسشىلارى ەنگٸزگەن بٷگٸنگٸ بۇرمالانعان تەرتٸپ بەي-بەرەكەتتٸككە ەكەپ سوقتىرادى, سەبەبٸ, قازٸردٸڭ ٶزٸندە قاراجات جەتپەي جاتىر.
جەكەمەنشٸك مەديتسينا سالاسىندا دا وسىعان ۇقساس احۋال قالىپتاسقان. بۇرىن جەكەشەلەندٸرٸلگەن مەديتسينا مەكەمەلەرٸ كٶبٸنەسە كٷردەلٸ قۇرال-جابدىقتار ساتىپ المايدى, تەكسەرۋدەن ٶتۋ ٷشٸن ناۋقاستاردى مەملەكەتتٸك ەمحانالارعا جٸبەرەدٸ. بٸراق, ەڭ باستىسى, ولارعا شىن مەنٸندە ناۋقاستاردىڭ سانىنا قاراي ەمەس, «تٸركەلگەن» ادامداردىڭ سانىنا قاراي بيۋدجەتتەن اقشا بٶلٸنەدٸ جەنە بۇل «جان باسىنا سەيكەس قارجىلاندىرۋ» دەپ اتالادى. ناۋقاستاردىڭ سانىندا مٷلدە ناقتىلىق جوق, تٸركەۋ جۇمىستارى قالاي بولسا سولاي جٷرگٸزٸلەدٸ. بارلىعى اشىق بولۋعا تيٸس, وسى سالاداعى ٷردٸستٸڭ بەرٸن تسيفرلاندىرعان جٶن.
جالپى, بۇل – كٷردەلٸ مەسەلە, ٷكٸمەت بۇعان نازار اۋدارۋعا تيٸس. مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ مۇنداي جاعدايعا جول بەرٸپ قانا قويماي, مەملەكەت مٷددەسٸنە قايشى كەلەتٸن نەرسەلەردٸ «ٶز قولىمەن» جاساعانىنا تاڭعالامىن.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, تيٸستٸ مەكەمەلەردٸڭ جٶنسٸز ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ كەسٸرٸنەن بٸلٸم بەرۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەكە كەسٸپكەرلٸك ۇعىمى بۇرمالانىپ كەتكەن. احۋالدى تٷزەۋ قاجەت. بيۋدجەتتەن قارجى بٶلٸنبەسە, ەلەۋمەتتٸك نىسانداردىڭ قيىن جاعدايعا تاپ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. بٸراق, جەكە بيزنەستٸ تٷگەلدەي دەرلٸك مەملەكەتتٸڭ موينىنا ارتىپ قويۋعا بولمايدى.
Cونىمەن بٸرگە, مەديتسينا تۋريزمٸ تۇرعىسىنان العاندا استانا مەن باسقا دا قالالارىمىزدىڭ تانىمالدىعى ارتا تٷسكەنٸ كٶڭٸل قۋانتادى. دەرٸگەرگە قارالىپ, ساپالى ەم-دوم الۋ ٷشٸن كٶرشٸ ەلدەردەن بٶلەك, تٸپتٸ, اقش-تىڭ جەنە ەۋروپانىڭ كەيبٸر مەملەكەتتەرٸنٸڭ ازاماتتارى قازاقستانعا كەلٸپ جاتىر.
مەملەكەت مۇعالٸمدەرگە جەنە مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە ٶتە جاقسى قولداۋ كٶرسەتتٸ. ولاردىڭ جالاقىسى بٸرنەشە ەسە ٶسٸپ, قوعامداعى مەرتەبەسٸ دە ارتا تٷستٸ. بۇل دەر كەزٸندە قابىلدانعان ورىندى شەشٸم بولدى.
بٸراق, الاياقتىققا جول بەرٸلمەيدٸ. كەڭەس زامانىنداعى تٷرلٸ ايماقتىق قاقتىعىستارعا قاتىسقان «ارداگەرلەر» ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەلەۋمەتتٸك جەڭٸلدٸكتەردٸ پايدالانىپ كەلەدٸ. مەن حالىققا جولداۋىمدا كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەگەنٸنە وتىز جىلدان استام ۋاقىت ٶتسە دە, «ارداگەرلەر» كٷن ٶتكەن سايىن كٶبەيٸپ, نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, جاسارىپ بارا جاتقانىن ايتتىم.
تاعى بٸر مىسال. ستاتيستيكاعا قاراساق, قازاقستاندا 740 مىڭنان استام مٷگەدەك ادام بار ەكەن. ەلٸمٸزدٸڭ ەشقانداي قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىسپايتىنىن ەسكەرسەك, 20 ميلليون حالقى بار مەملەكەت ٷشٸن مۇنىڭ كٶپتەۋ ەكەنٸنە كەلٸسەتٸن شىعارسىز. كەزٸندە جاۋاپتى مەكەمە قىزمەتكەرلەرٸ مەملەكەتتەن كٶمەك الۋ ٷشٸن تۋىستارىن, مەسەلەن, گيپەرتونييا دياگنوزى قويىلعان جاقىندارىن مٷگەدەكتەر قاتارىنا قوسىپ جازا سالعانى انىقتالىپ وتىر. مۇنداي زاڭسىز ەرەكەتتەر از ەمەس. سوندىقتان, ٷكٸمەت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وسى سالادا تەرتٸپ ورناتۋدى تاپسىردىم.
قانداستار مەسەلەسٸنە كەلسەك. ەرينە, مەن سىرتتاعى اعايىننىڭ تاريحي وتانىنا ورالعانىن قۇپتايمىن. بٸراق, ولاردىڭ قوعامىمىزعا دۇرىس كٸرٸگۋٸنە قاتىستى مەسەلەلەردٸ شەشۋ قاجەت. بىلتىر قازاقستانعا 16 مىڭنان استام قانداس كٶشٸپ كەلگەن. سونىڭ ٸشٸندە ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردىڭ ون بەس پايىزىنىڭ عانا جوعارى بٸلٸمٸ بار. سول سەبەپتٸ كٶبٸ قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ورتاعا بەيٸمدەلۋ بارىسىندا قيىندىقتارعا تاپ بولادى. ولار نەگٸزٸنەن الماتى وبلىسىنىڭ حالىق كٶپ تۇراتىن اۋداندارى مەن اۋىلدارىنا جەنە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاٶزەن قالاسىنا قونىستانعان. ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك, سونداي-اق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل جاعدايعا نازار اۋدارۋعا مەجبٷر بولىپ وتىر.
مەن بىلتىرعى سۇحباتىمدا قازاقستاندا بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعى بٸردەي ەكەنٸن, ەشكٸمگە ەشقانداي ارتىقشىلىق نەمەسە باسىمدىق بەرٸلمەيتٸنٸن ايتتىم. بٸز ٶركەنيەتتٸ, ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. «زاڭ ٷستەمدٸگٸن» قامتاماسىز ەتۋ, بٸلٸمنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, مەدەنيەتتٸ بولۋ, ايانباي ەڭبەك ەتۋ, تەرتٸپكە باس ييۋ جەنە مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ ارقىلى عانا وسى ماقساتقا جەتەمٸز. ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى دارىندى, باستاماشىل ەرٸ وتانشىل جاستاردىڭ قولىندا.
مەن مۇنى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرەمٸن. سەبەبٸ, مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جاسامپاز قۋاتىنا سەنەمٸن.
– ەلدٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. بٸراق, ساربازداردىڭ ٶلٸمٸنە قاتىستى وقيعالار ەسكەري قىزمەتتٸڭ بەدەلٸن, قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸڭ ابىرويىن تٷسٸرٸپ جاتىر. سٸز ارميياداعى احۋالدى قالاي باعالار ەدٸڭٸز?
– مەن ەسكەري بورىشىن ٶتەۋگە شاقىرىلعان ساربازداردىڭ جاراقات الۋى مەن قازا بولۋىنا قاتىستى وقيعالاردى ٶركەنيەتتٸ ەلگە جات, تەرٸس ٷردٸس دەپ سانايمىن. بەيبٸت زاماندا مۇنداي جايتتار بولماۋعا تيٸس. بۇل تۋرالى بارلىق كٷشتٸك قۇرىلىم باسشىلارىمەن جۋىردا ٶتكەن كەڭەستە دە ايتتىم. قورعانىس سالاسىنا جاۋاپتى مەكەمەنٸڭ باسشىلىعىن تەربيە جۇمىسىن دۇرىس قاداعالاماي وتىرعانى ٷشٸن سىنعا الدىم. ارمييا جاستارعا قولداۋ كٶرسەتٸپ, ولاردى ەلٸمٸزدٸڭ ناعىز ازاماتى رەتٸندە تەربيەلەپ شىعارۋى كەرەك. كومانديرلەر ەسكەري قىزمەتشٸلەرگە ٷلگٸ-ٶنەگە بولۋعا تيٸس. ەسكەردە ەلٸمجەتتٸككە, بۇزاقىلىققا, رۋشىلدىققا, جەرشٸلدٸككە ورىن جوق, ونداي جايتتارعا جول بەرٸلمەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸن ٶزٸم جەكە قاداعالاپ وتىرامىن.
مەن احۋالدى تٷزەۋ ٷشٸن شۇعىل شارالار قابىلداۋ جٶنٸندە بۇيرىق بەردٸم. دەگەنمەن, قايعىلى وقيعالار ەسكەري بٶلٸمشەلەردٸڭ بەرٸندە بولىپ جاتپاعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
تەكسەرۋ جۇمىستارى, جالپى, ەسكەردەگٸ تەرتٸپ قاتاڭ ساقتالاتىنىن كٶرسەتتٸ. تانىمالدىققا ۇمتىلعان كەيبٸر بلوگەرلەر ەسكەردەگٸ شىنايى احۋالعا مٷلدەم جاناسپايتىن سٶز تاراتىپ جٷر. ولار ارمييانى ساربازدار كٷن سايىن دەرلٸك قىلمىسكەرلەردٸڭ قۇربانىنا اينالىپ, قازا تاباتىن جەر رەتٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ.
شىن مەنٸندە, سارباز بولۋ – ٶزٸڭدٸ دامىتۋ ٷشٸن تىڭ مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولۋ دەگەن سٶز. ەسكەري بورىشىن ٶتەپ قايتقان جاستار جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردە تەگٸن وقي الادى.
ولار ەسكەردە جٷرگەندە سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى مەڭگەرەدٸ. كەلٸسٸمشارتپەن جۇمىس ٸستەيتٸن ەسكەري قىزمەتشٸلەر مەن وفيتسەرلەر ەلەۋمەتتٸك جاعىنان بارىنشا قورعالعان.
ارمييادا تەمٸردەي تەرتٸپ بولۋعا تيٸس. ساربازدار انت بەرگەندە ايتاتىن «ەسكەري قىزمەتتٸڭ اۋىرتپالىقتارى مەن قيىنشىلىقتارىن تاباندىلىقپەن كٶتەرەمٸن» دەگەن سٶزدەن ەسكەري ٶمٸردٸڭ قاتاڭدىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
ەسكەري قىزمەتتٸڭ ابىروي-بەدەلٸن كٶتەرۋ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸن ارتتىرۋ – مەملەكەتتٸڭ باستى باسىمدىعىنىڭ بٸرٸ. قارۋلى كٷشتەرٸمٸزدٸ تەحنولوگييالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋ جۇمىسى قارقىندى جٷرگٸزٸلە باستادى. بىلتىر ۇلى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا وراي ٶتكٸزٸلگەن ەسكەري شەرۋدٸ شەتەلدٸك ساياساتكەرلەر مەن ەسكەري قايراتكەرلەر جوعارى باعالادى, بۇل ٸس-شارا ارمييامىزدىڭ زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جەنە تەحنيكامەن, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا جاسالعان ٶنٸمدەرمەن تولىق جابدىقتالعانىن, سونداي-اق, ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸمٸزدٸڭ دايىندىعى ٶتە جاقسى ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتتٸ. ەسكەري بٶلٸمشەلەرٸمٸز ەل ٸشٸندەگٸ جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ جاتتىعۋلاردا تاماشا نەتيجەگە جەتٸپ جٷر. قازاقستاندا كوللەدجدەردەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيٸنگٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مەكەمەلەرٸن تٷگەل قامتيتىن ۇلتتىق ەسكەري مەكتەپ قالىپتاستى.
جۋىردا تارازداعى مامانداندىرىلعان ەسكەري مەكتەپكە باردىم. وندا ەلەۋمەتتٸك جاعىنان وسال توپتاعى وتباسىلاردان شىققان بالالار وقيدى. بۇل – جاقسى باستاما. مەن وسى مەكتەپكە اتى اڭىزعا اينالعان باتىرىمىز باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ەسٸمٸن بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. وبلىس ورتالىعىنىڭ بەرٸندە وسىنداي مەكتەپ اشۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸم. بۇل بٸلٸم مەكەمەلەرٸندە بٷكٸل ەلٸمٸز ماقتان تۇتاتىن ساردارلار مەن گەنەرالدار تەربيەلەنٸپ شىعاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
– تاعى بٸر ٶتكٸر تاقىرىپ – كٶلٸك اپاتى. ٶكٸنٸشكە قاراي, جىل سايىن جول-كٶلٸك وقيعاسىنىڭ سالدارىنان مىڭداعان ادام قازا بولادى. سٸز جولداۋىڭىزدا دا بۇل تاقىرىپقا توقتالىپ, مەسەلەنٸ رەتكە كەلتٸرۋدٸ تالاپ ەتتٸڭٸز. وڭ ٶزگەرٸستەر بار ما?
– بۇل – كٶپتەگەن ەل ٷشٸن ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. باستى سەبەپتٸڭ بٸرٸ – اۆتوكٶلٸكتٸڭ كٶبەيۋٸ. ەلٸمٸزدەگٸ اۆتوكٶلٸك سانى بىلتىردىڭ ٶزٸندە 300 مىڭعا, ال, سوڭعى بەس جىلدا 1,7 ميلليونعا كٶبەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, شامامەن 3 ميلليون ترانزيتتٸك اۆتوكٶلٸك ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعى ارقىلى ٶتەدٸ. اۆتوكٶلٸك كٶبەيگەن سايىن, جول ٷستٸندە اپات بولۋ ىقتيمالدىعى ارتا تٷسەدٸ.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋ جەنە ونىڭ جولىن كەسۋ جۇمىستارىن جانداندىرا تٷستٸ. ينفراقۇرىلىم جەتٸلدٸرٸلدٸ, باقىلاۋ كٷشەيدٸ. ايىپپۇلدى ٶسٸرۋ تۋرالى شەشٸم دە, ەڭ الدىمەن, جول قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قابىلداندى.
سونىڭ نەتيجەسٸندە احۋال جاقسارىپ كەلەدٸ, كٶلٸك اپاتتارىنان بولعان ادام ٶلٸمٸ 9,4 پايىزعا ازايدى. الايدا, قوعام جول ەرەجەسٸن ساقتاۋعا نەمقۇرايلى قاراسا, قولعا الىنعان شارالاردىڭ ەشقايسىسى تيٸستٸ نەتيجە بەرمەيدٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, جٷرگٸزۋشٸلەر قاراپايىم, بٸراق ٶتە ماڭىزدى تالاپتاردى ساقتاماعاندىقتان, جان تٷرشٸگەرلٸك اپاتتار بولىپ جاتادى. بۇل جاعداي كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸلەرٸنٸڭ جول ەرەجەسٸن بٸلمەۋٸنٸڭ نەمەسە ونى بٸلە تۇرا ەلەمەۋٸنٸڭ كەسٸرٸنەن ورىن الادى. دەل وسىنداي جاۋاپسىز جٷرگٸزۋشٸلەر ادام ٶلٸمٸنە ەكەپ سوقتىراتىن اپاتتارعا سەبەپكەر بولادى.
كەيبٸر دامىعان ەلدەردە كٶلٸك اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جاڭا تۇجىرىمداما ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. سوعان سەيكەس ەر ادام پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە ۇستالىپ قالۋدان قورىققاندىقتان ەمەس, ٶزٸنٸڭ جەنە باسقا ادامداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ويلاعاندىقتان جول ەرەجەسٸن ساقتاۋعا تيٸس.
بۇعان قوسا, وسى سالاعا جاڭا تەحنولوگييالاردى, سونىڭ ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ كەڭٸنەن ەنگٸزگەن جٶن. بٸز كٶلٸكتەر توقتاۋسىز جٷرەتٸن كٶشەلەر سالامىز. سونداي-اق, قوعامدىق كٶلٸكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ايرىقشا نازار اۋدارامىز. سەبەبٸ, اۆتوبۋستاردىڭ جول اپاتىنا ۇشىراۋى ازايۋدىڭ ورنىنا كٶبەيٸپ بارادى.
– 2025 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولدى. سٸز قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە بەيجٸڭدە, ۆاشينگتوندا, مەسكەۋدە, انكارادا, ابۋ-دابيدە, تاشكەنتتە, دۋشانبەدە, بٸشكەكتە, اشحابادتا جەنە توكيودا بولىپ قايتقان ەلەمدەگٸ ساناۋلى قايراتكەردٸڭ بٸرٸسٸز. ٶزٸڭٸزدٸ ٸرٸ حالىقارالىق قاقتىعىستاردى شەشۋ ٷشٸن ارا اعايىن بولۋعا ارنايى شاقىرادى دەگەن دە بولجامدار بار. بۇل تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز?
– سىرتقى ساياساتقا قاتىستى جوعارى دەڭگەيدەگٸ ٸس-شارالاردىڭ كٶپتٸگٸ قازاقستاننىڭ ابىروي-بەدەلٸ ٶسٸپ, حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتٸسٸ رەتٸندەگٸ رٶلٸ ارتا تٷسكەنٸن كٶرسەتەدٸ. شەتەلگە جاساعان ساپارلارىمنان بٶلەك, ازييا, ەۋروپا جەنە تاياۋ شىعىس ايماقتارىنداعى ىقپالدى مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى استاناعا ساپارمەن كەلدٸ.
ەربٸر كەلٸسسٶزدە ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ىقپالداستىققا, ەلەمدٸك ارەناداعى قارىم-قاتىناسقا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەلەر كٶتەرٸلەدٸ. بىلتىر ەكونوميكامىزداعى باسىمدىق بەرٸلگەن سالالاردى دامىتۋ ٷشٸن جالپى سوماسى 70 ميلليارد دوللاردان اساتىن قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
قازاقستان ەۋرازييا كٸندٸگٸندە ورنالاسقان ەل رەتٸندە, ەسٸرەسە, قازٸرگٸ الماعايىپ زاماندا تٷرلٸ ٷدەرٸستەن سىرت قالماۋى كەرەك. بٸزدٸڭ حالىقارالىق قاتىناستاعى نەگٸزگٸ مەسەلەلەر تۋرالى ٶز كٶزقاراسىمىز, ناقتى ۇستانىمىمىز بولۋعا تيٸس. سوندىقتان, مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسيياسىندا وسى ەمبەباپ جاھاندىق ۇيىمدى رەفورمالاۋعا قاتىستى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتىپ ٶتتٸم.
حالىقارالىق داۋ-دامايلاردا ارا اعايىن بولاتىن ەشقانداي ويىم جوق, سونداي-اق, بٸرقاتار ەلدەردٸڭ ۇسىنىس-پٸكٸرٸنە قاراماستان, بۇۇ-داعى جۇمىسقا قايتا ورالاتىن نيەتٸم دە جوق. بٸراق, جابىق كەڭەستەر مەن پٸكٸرتالاستارعا قاتىسامىن, ونىڭ ٷستٸنە بٸرقاتار مەملەكەت باسشىلارى مەنٸڭ پٸكٸرٸمدٸ بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. مەن ٷشٸن وسى ماڭىزدى جۇمىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالاۋدىڭ ەش قاجەتتٸگٸ جوق, سەبەبٸ پوپۋليزمنەن اۋلاقپىن. بۇل ۇستانىمىم جابىق كەڭەستەرگە قاتىسۋشىلار ٷشٸن دە ماڭىزدى بولسا كەرەك.
– جاڭا جىل قارساڭىندا كرەملدە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي باسشىسىمەن تاعى دا كەزدەستٸ. كرەملگە قاراستى اقپارات قۇرالدارى بۇل جايىندا كەڭٸنەن مەلٸمەت تاراتتى. كەزدەسۋ تۋرالى كٶپتەگەن پٸكٸر ايتىلىپ, ٶسەك-اياڭ ٶربٸدٸ. تٸپتٸ, قازاقستاندا 2029 جىلى بولاتىن بيلٸك ترانزيتٸ تۋرالى سٶز قوزعالىپتى, نازارباەۆ ۆلاديمير پۋتيننٸڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن سول ٸستە ەڭ باستى رٶل اتقارعىسى كەلەدٸ ەكەن دەگەن الىپ-قاشپا ەڭگٸمە شىقتى. سٸز بىلتىرعى سۇحباتىڭىزدا تۇڭعىش پرەزيدەنت پارتييانىڭ ٸرٸ قايراتكەرٸ رەتٸندە كٶپ ۋاقىتىن ٶتكٸزگەن مەسكەۋدٸ ساعىناتىن بولار, سوندىقتان ول جاققا جيٸ بارادى دەپ تٷسٸندٸرگەن ەدٸڭٸز. دەگەنمەن, كٶپتەگەن ازامات سٸزدٸڭ وسىنداي «سامميتتەرگە» شىنايى كٶزقاراسىڭىزدى بٸلگٸسٸ كەلەدٸ.
– تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ جٷرگەن كەزدەسۋلەر بەيرەسمي سيپاتقا يە. مۇنى رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶزٸ دە اتاپ ٶتەدٸ. تاياۋدا ٶتكەن سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ باسقوسۋدا ۆلاديمير پۋتين ماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ونىڭ ٶتٸنٸپ سۇراۋى بويىنشا قابىلدايتىنىن ايتقان ەدٸ.
رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ: ول دوستارىمەن جەنە ەرٸپتەستەرٸمەن جىلى قارىم-قاتىناس قۇرا بٸلەدٸ. جۇمىسى ٶتە قاربالاس بولسا دا, سەنبٸ كٷنٸ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمەن اسىقپاي ەڭگٸمەلەسۋگە ۋاقىتىن بٶلدٸ. ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەۋرازيياداعى ىقپالداستىق ٷدەرٸسٸنٸڭ باستاۋىندا تۇرعان تەجٸريبەلٸ ساياساتكەر رەتٸندە باعالايدى. رەسەي بۇل ٷدەرٸستە جەتەكشٸ رٶل اتقارىپ وتىر. كرەملدەگٸ كەزدەسۋ ۆلاديمير پۋتيننٸڭ ادامگەرشٸلٸگٸ جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ونداي ەڭگٸمەلەر بارىسىندا نە ايتىلعانى ماعان قىزىق ەمەس, بۇل تۋرالى ەشقاشان سۇراق قويمايمىن.
ال, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باسىنا كەلەر بولساق, مەن ونى قازٸرگٸ قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان تۇلعا دەپ سانايتىنىمدى بٸرنەشە رەت ايتتىم. ونىڭ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى جەنە ەكونوميكانىڭ نارىقتىق تەتٸكتەرٸن قۇرۋ, جاڭا استانامىزدى سالۋ جولىنداعى ەڭبەگٸن بەرٸ بٸلەدٸ. ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, بٸز قازاقستاندى ەدٸلدٸك, زاڭ جەنە تەرتٸپ ورناعان ەل ەتكٸمٸز كەلەدٸ. سوندىقتان, ەشكٸمدٸ الالاماي, ەر ازاماتتىڭ ەڭبەگٸن ەدٸل باعالاۋ كەرەك. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دا قاتىستى.
– ال بيلٸك ترانزيتٸ تۋرالى نە ايتاسىز?
– بۇل جٶنٸندە سٶز قوزعاۋعا ەلٸ ەرتە, الدىمىزدا تاباندى جۇمىسقا تولى بٸرنەشە جىل بار.
– كەيبٸر ساراپشىلار پارلامەنتتٸك رەفورما بٸر عانا ماقساتپەن – پارلامەنت تٶراعاسى لاۋازىمىن مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ ەڭ باستى لاۋازىمعا اينالدىرۋ ٷشٸن عانا ٶتكٸزٸلەدٸ دەپ سانايدى. سٸز بۇل لاۋازىمدى ٶزٸڭٸزگە دايىنداپ جاتىرسىز دەگەن دە سىبىس بار...
– بۇل – بوس ەڭگٸمە. مۇنداي پٸكٸر مەنٸڭ ساياسي قاعيداتتارىما قايشى كەلەدٸ. مەن قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ ٷلگٸسٸندەگٸ مەملەكەت ەكەنٸن بٸرنەشە رەت ايتتىم. وسىدان 8 جىل بۇرىن, ياعني اقورداعا كەلگەنگە دەيٸن «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» تۇجىرىمداماسىن جارييالادىم. جەكە باستىڭ قامىن كٷيتتەپ, مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ تۇتاستاي ٶزگەرتە سالۋ بارىپ تۇرعان جاۋاپسىزدىق, تٸپتٸ, ادامگەرشٸلٸككە جاتپايتىن ەرەكەت بولار ەدٸ.
ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى رەفورمانىڭ بەرٸ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلادى. بۇل جەردە ەشقانداي استىرتىن ويلار جوق. مەنٸڭ ۇستانىمىم بارشاعا بەلگٸلٸ, ساياسي رەفورمالار جالعاسا بەرەدٸ. ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان جوسپاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ ەدەتتەگٸدەي جاقىن ارادا جارييالانادى.
– بيىل ساياسي تۇرعىدان العاندا قانداي جىل بولماق?
– قازٸردٸڭ ٶزٸندە ناقتى ايتا الامىن: بيىل ەل تاعدىرىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن, قازاقستاننىڭ ۇزاق جىلدارعا ارنالعان باعىت-باعدارى ايقىندالاتىن جىل بولادى. مەن كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم ٶتەتٸنٸن الدىن الا ايتتىم. قازٸر ساراپشىلار توبىمەن بٸرگە اتا زاڭىمىزدىڭ رەداكتسيياسىنا قاتىستى ۇسىنىستاردى قاراپ جاتىرمىن. جوسپارلانعان ٶزگەرٸستەر ٶتە كٶپ, بەرٸ تۇتاسا كەلگەندە جاڭا كونستيتۋتسييا قابىلداۋمەن پارا-پار قادام جاسايمىز دەۋگە بولادى.
– سٸزدٸڭ كٷردەلٸ مەسەلەلەرگە ەزٸلمەن قاراي الاتىنىڭىزدى, ويىڭىزدىڭ استارىن ٶمٸردە بولعان تاعىلىمدى تاريحي وقيعالار, يا بولماسا ديپلوماتييالىق تەجٸريبەڭٸزدەن الىنعان مىسالدار ارقىلى جەتكٸزەتٸنٸڭٸزدٸ «پرەزيدەنتتٸك ورتا» جاقسى بٸلەدٸ دەسەدٸ. ولار ٶتكەن كەزەڭنٸڭ بەلگٸلٸ تۇلعالارىن دا جيٸ تٸلگە تيەك ەتەتٸنٸڭٸزدٸ ايتاتىن كٶرٸنەدٸ. جوعارى دەڭگەيدەگٸ ساياساتكەر رەتٸندە بۇل قابٸلەتٸڭٸز سٸزگە سەپتٸگٸن تيگٸزە مە?
– ەزٸل ايتا بٸلۋ جەنە تاريحي دەرەكتەردٸ جەتٸك بٸلۋ ٷلكەن ساياساتتا دا جوعارى باعالانادى. مەن كەسٸبي تاريحشى ەمەسپٸن. سوندىقتان, كٶپتٸڭ الدىندا ٶتكەن دەۋٸرلەرگە قاتىستى تاقىرىپتارعا بارا بەرمەيمٸن. بٸراق, تاريحقا قىزىعامىن, كٸتاپتار مەن ماقالالار وقيمىن. دەسە دە, تاريحي دەرەكتەردٸ قازٸرگٸ ساياساتتىڭ مٷددەسٸنە پايدالانۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن.
بەلگٸلٸ جازۋشى, دراماتۋرگ ەدۆارد رادزينسكيي ٶتكەن عاسىرداعى 80-شٸ جىلداردىڭ باسىندا ستالين تۋرالى ٸرگەلٸ زەرتتەۋ كٸتابىن جازۋعا كٸرٸسكەنٸن ايتىپتى.
قالامگەردٸڭ ەلگە «قايتا قۇرۋ قاھارماندارى» رەتٸندە تانىلعان دوستارى «سەنٸڭ ستالينٸڭ كٸمگە قاجەت? اشىقتىق پەن دەموكراتييا دەۋٸرٸ باستالعانىن بٸلمەيسٸڭ بە? ستالينيزم زامانى كەلمەسكە كەتتٸ» دەپ كەكەتسە كەرەك. سوندا جازۋشى «مەن كٸتاپتى جازىپ بٸتٸرگەن كەزدە جۇرت ستاليننٸڭ سۋرەتٸن كٶتەرٸپ الىپ, كٶشەدە جٷرەتٸن بولادى» دەگەن ەكەن. اقىرى سولاي بولىپ شىقتى.
تاريحتان تالاي نەرسەنٸ ٷيرەنۋگە بولادى, كٷنٸ كەشە عانا قۋعىندا جٷرگەن جاندار ەرتەڭ-اق ۇلى تۇلعا اتانادى. ەسەسٸنە, لەنين سىندى كٶسەمدەردٸڭ ەجۋاعا اينالۋى وپ-وڭاي, حالىق ونىڭ قاناتتى سٶزدەرٸن ەلدەقاشان ۇمىتقان. ال, تروتسكيي ٶز ەستەلٸكتەرٸندە «پارتييامىزدىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ ورتاقول ادامى» دەپ اتاعان ستاليندٸ قازٸر جۇرت ماداقتايدى, تٸپتٸ, «كادر بەرٸن شەشەدٸ», «بالا ەكەسٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرمەيدٸ», «ٶمٸر قانداي كەرەمەت, ٶمٸر قانداي كٶڭٸلدٸ», «تابىستان باس اينالۋ», «گيتلەرلەر كەلەدٸ-كەتەدٸ, ال نەمٸس حالقى قالا بەرەدٸ» دەگەن سٶزدەرٸ ٷشٸن پٸر تۇتادى. وسىنداي تاريحي پارادوكستار بٸزدە دە از ەمەس...
– ويىڭىزدى تارقاتىپ ايتاسىز با?
– كەز كەلگەن ەلدٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ دە تٶل تاريحىمىزدا قايشىلىققا تولى وقيعالار مەن اقيقاتىنان اڭىزى باسىم تۇلعالار جەتٸپ ارتىلادى. تاريحي دەرەكتەردٸ بۇرمالاۋ, حالىققا جاساعان ەڭبەگٸ كٷمەندٸ, ياعني ناقتى مەلٸمەتتەرمەن نەمەسە قۇجاتتارمەن دەلەلدەنبەگەن ادامداردى شامادان تىس ۇلىقتاپ كٶرسەتۋ – مەن ٷشٸن مٷلدە اقىلعا قونبايتىن نەرسە.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا تاريحتى تالقىلاۋ سەنگە اينالدى. تٷرلٸ پودكاستتار, فيلمدەر, ماقالالار مەن كٸتاپتار شىعىپ جاتىر. ەرينە, حالىقتىڭ تٶل شەجٸرەسٸن تانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تٷسٸنۋگە بولادى. جالپى, بۇل – قۇپتارلىق دٷنيە.
الايدا, ٶكٸنٸشكە قاراي, مەملەكەتكە كەسٸرٸ تيەتٸنٸن جەتە تٷسٸنبەي, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸن تابۋ ٷشٸن ويدان شىعارىلعان دەرەكتەر مەن جالعان اقپاراتتار تاراتاتىن, حالقىمىزدىڭ باسىنان ٶتكەن قيىندىقتارعا ٶزگە جۇرتتى كٸنەلايتىن تاريحشىسىماقتار پايدا بولدى. جۇرت ولاردىڭ ساندىراعىنا سەنٸپ, ٶتكەن دەۋٸردٸڭ جالعان باتىرلارىن ۇلىقتاي باستادى. مۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. بۇل – اقيقات جولى ەمەس, كەرٸسٸنشە «جالعان تٷسٸنٸك تۋعىزاتىن تەرٸس جول».
بٸز بولاشاققا ۇمتىلعان قوعام, بٸرتۇتاس ۇلت رەتٸندە تٶل تاريحىمىزدى تانىپ, ونى قاز-قالپىندا قابىلداي بٸلۋٸمٸز كەرەك. بٸزگە نەگٸزسٸز اڭىز-ەڭگٸمەلەردٸڭ ەش قاجەتٸ جوق, ونىڭ بەرٸ سانا-سەزٸمٸمٸزگە كەسەلٸن تيگٸزەدٸ. تاريح جۇرتتى داۋلاستىراتىن, جاۋلاستىراتىن تاقىرىپ ەمەس, كەرٸسٸنشە, قوعامدى ۇيىستىراتىن قۇندىلىق بولۋعا تيٸس. ويدان شىعارىلماعان, ياعني اقيقاتقا قۇرىلعان شەجٸرە بٸزدٸ تاريحتان تاعىلىم الىپ, كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ تٷزەتۋگە, سول ارقىلى بولاشاققا سەنٸممەن قادام باسۋعا ٷيرەتەدٸ. سوندىقتان, بٸز ابايدى جەنە ونىڭ وي-تولعامدارىن كەڭٸنەن دەرٸپتەپ كەلەمٸز. ول قوعامداعى كەمشٸلٸكتەردٸ بٷكپەسٸز ايتىپ, «تولىق ادام» بولۋعا باستايتىن دۇرىس جولدى نۇسقاپ كەتتٸ. ۇلى ويشىلدىڭ ۇرپاققا قالدىرعان باعا جەتپەس مۇراسى سانالاتىن «قارا سٶزدەرٸ» ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
اباي حالقىمىزدىڭ ەڭبەكقور, بٸلٸمپاز جەنە ادامگەرشٸلٸگٸ جوعارى بولعانىن قالادى. مەن-ماعىناسى جوق سانسىز پٸكٸرتالاستان باسقا ۇرپاققا ۇلاعات بولارلىق سٶز قالدىرماعان بٸرقاتار قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ مۇراسىنان اباي ٸلٸمٸ ەلدەقايدا بيٸك تۇرعانى انىق. بٸردە-بٸر دەۋٸردە, ەسٸرەسە, ساياسي الاساپىراندار كەزەڭٸندە كٶپٸرمە سٶزدٸڭ ەش پايداسى بولماعان.
– سٸزدٸڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٸشكٸ ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىن, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىن بەكٸتۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويعانىڭىز بىلتىرعى ايتۋلى قادامنىڭ بٸرٸ بولدى. جۇرت يدەولوگييانىڭ رٶلٸ, وتانشىلدىق تۋرالى جيٸ ايتادى. سٸز وتانشىلدىق دەگەندٸ قالاي تٷسٸنەسٸز?
– مەنٸڭشە, وتانشىلدىق دەگەن ۇلى سەزٸم جىلتىراق سٶزبەن, جالعان ەرەكەتپەن باعالانباۋعا تيٸس. ناعىز وتانشىل ازامات جۇرتتىڭ الدىندا كەۋدەسٸن سوعىپ كٶپٸرمەيدٸ, ەتەگٸ جاسقا تولىپ ەڭٸرەمەيدٸ, وڭدى-سولدى سۇحبات بەرٸپ دٸلمەرسٸمەيدٸ. ٷندەمەي جٷرٸپ, ٷلكەن ٸس بٸتٸرەدٸ. «ايداعانى بەس ەشكٸ, ىسقىرىعى جەر جاراتىننىڭ» بەرٸ پاتريوت ەمەس. وتانشىل بولۋ – تۋعان ەلٸڭنٸڭ, وتباسىڭنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتۋ دەگەن سٶز. قوقىستى جيناۋ, تال ەگۋ, تابيعاتتى ايالاۋ, ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتۋ دە – وتانشىلدىقتىڭ بەلگٸسٸ.
مەن ايماقتارعا ٸسساپارمەن بارعاندا ينجەنەرلەرمەن, جۇمىسشىلارمەن, مۇعالٸمدەرمەن, دەرٸگەرلەرمەن, شارۋالارمەن, ەسكەري قىزمەتشٸلەرمەن, مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸمەن كەزدەسەمٸن. ولاردىڭ بەرٸ – سٷيٸكتٸ وتانىمىزدىڭ ناعىز پاتريوتتارى. وتان وتباسىڭنان, اۋلاڭنان, كٶشەڭنەن باستالادى. سوندىقتان, اينالاڭدى ايالاپ, تابيعاتتى تازا ۇستاۋ كەرەك.
ەلەمدە مۋلتيكۋلتۋراليزمدٸ قولداپ, ۇلتارالىق جەنە دٸنارالىق تاتۋلىقتى جاقتايتىندار مەن ٶزٸن ناعىز پاتريوت سانايتىن راديكالدى ۇلتشىل توپ ٶكٸلدەرٸ اراسىندا قاقتىعىس بولىپ جاتىر. مەنٸڭشە, ەكٸ جاقتىڭ دا ۇستانىمى ۇشقارى. سەبەبٸ, ازييادا باعزى زاماننان بەرٸ زاڭ مەن تەرتٸپكە باعىنىپ, بەرەكە-بٸرلٸكتە, تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرۋدٸڭ «ٷلگٸلٸ ٷيلەسٸمٸ» بار.
مەن بۇعان دەيٸن قوعامدىق ٶمٸردٸڭ «بٸرلٸگٸمٸز – ەرالۋاندىقتا» دەپ اتالاتىن ماڭىزدى قاعيداتىن جارييالادىم. بۇل ازاماتتارىمىز بٸرٸن-بٸرٸ قۇرمەتتەپ, سابىر ساقتاپ, تەرتٸپتٸ بولۋى قاجەت دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن: قازاقستان ٷشٸن «زاڭ مەن تەرتٸپ», قولمەن ٸستەگەندٸ مويىنمەن كٶتەرۋ قاعيداتتارى ايرىقشا ماڭىزدى. ەيتپەسە, جوسپارلارىمىزدى ورىنداپ, ماقساتتارىمىزعا جەتۋ ەكٸتالاي بولماق.
– بيىل قازاقستان حالقى قاستەرلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 35 جىلدىق مەرەيلٸ بەلەسكە جەتكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. بۇل – تاريح تۇرعىسىنان العاندا قاس-قاعىم سەت بولعانىمەن, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر مەن ادامدار ٷشٸن بٸرشاما ۇزاق مەرزٸم. سٸز قازاقستاننىڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولىن قالاي باعالار ەدٸڭٸز? الداعى باعدارىمىز قانداي?
– مەملەكەت قۇرۋ ٸسٸنٸڭ كۋەگەرٸ بولعان جەنە بۇل ٸسكە اتسالىسقان ازامات رەتٸندە «وسى جىلداردا تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ٶتە كٶپ جۇمىس اتقارىلدى» دەپ ايتا الامىن. يە, جەتٸستٸكتەرمەن قاتار, قاتەلٸكتەر دە بولدى. ونسىز مٷمكٸن ەمەس قوي?! «بٸلمەيتٸن جولدىڭ وي-شۇڭقىرى كٶپ» دەگەن سٶز بار. قالاي بولعاندا دا, ەلٸمٸز بۇرالاڭى كٶپ, باعدارى بۇلىڭعىر, كٷردەلٸ جولدى جٷرٸپ ٶتتٸ. جەر جٷزٸندە قازاقستانعا تٸلەۋلەستٸك بٸلدٸرگەندەر از بولعان جوق, بٸراق جىمىسقى نيەت تانىتقاندار دا بار ەدٸ. ٶتكەن عاسىرداعى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا شەتەلدەردە «قازاقتاردىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەيدٸ» دەگەن پٸكٸر ايتىلىپ جاتتى. ٶيتكەنٸ, دەموگرافييالىق احۋال مەن كەڭەس دەۋٸرٸنەن قالعان ساياسي جەنە ەكونوميكالىق جاعداي تابىستى مەملەكەت قۇرۋىمىزعا قولبايلاۋ بولاتىنداي كٶرٸندٸ.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸ بۇل بولجامداردى جوققا شىعاردى. قازاقستان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ جاتقان, حالىقارالىق بەدەلٸ جوعارى, تابىستى مەملەكەتكە اينالدى. بٸراق, الدىمىزدا تەجٸريبەسٸ مول ازاماتتارعا دا, جاستارعا دا ورتاق وراسان زور جۇمىس بار.
– قازٸرگٸ جاستار – ٶتە تالاپشىل ەرٸ تالعامپاز. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن ولاردىڭ «قازاقستان «پرايم-دەۋٸرگە», ياعني, كەرەمەت كەزەڭگە قادام باستى» دەگەنٸن كٶرگەندە تاڭعالدىم. وسىعان قاتىستى نە ايتار ەدٸڭٸز?
– جاستارىمىزدىڭ كٷش-قۋاتى مول, ٷمٸتٸ مەن سەنٸمٸ زور ەرٸ ازاماتتىق سانا-سەزٸمٸ ٶتە جوعارى. ولار – بار ىقىلاسىمەن بولاشاققا ۇمتىلاتىن وتانشىل ازاماتتار. دەل وسىنداي ٶرشٸل ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸز تالاي رەت الدىنان شىعاتىن سىن-قاتەرلەردٸ ەڭسەرٸپ, قيىندىقتاردى جەڭەرٸ سٶزسٸز.
جاستاردىڭ قۋانىشى ورىنسىز, تٸپتٸ, وعاش كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, ولاردىڭ وي-پٸكٸرٸمەن ساناسقان جٶن. جاستار وتانىمىزعا تەك جاقسىلىق تٸلەيدٸ. بۇل بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ جاسامپازدىق رۋحىن بٸلدٸرەدٸ.
ٶسكەلەڭ ۇرپاق بٷگٸنگٸ احۋالعا ارمان-قييالمەن ەمەس, ناقتى كٶزقاراسپەن قاراۋى قاجەت, ۆيرتۋالدى ەمەس, شىنايى ەلەمدە ٶمٸر سٷرۋٸ كەرەك. اۋىردىڭ ٷستٸمەن, جەڭٸلدٸڭ استىمەن جٷرمەي, ەرٸنبەي ەڭبەك ەتٸپ, ٶزٸن تەمٸردەي تەرتٸپكە تەربيەلەي بٸلگەنٸ جٶن.
– قازاقستاننىڭ دامۋى تۋرالى ايتار بولساق, وسى جىلدان نە كٷتەسٸز? الدا قانداي ماڭىزدى وقيعالار بولادى? ماقسات-مۇراتتارىڭىز قانداي?
– بيىل كٶپ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز قاجەت ەكەنٸن ايتىپ ٶتتٸم. وسى جىلى اۋقىمدى ساياسي ٶزگەرٸستەردٸڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالادى, ەكونوميكالىق رەفورمالار جالعاسىن تابادى.
ەلٸمٸز جاڭعىرۋ جولىنا بٸرجولا تٷسٸپ, قوعامىمىزدىڭ بولمىسى مەن بەت-بەينەسٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋگە تيٸس. ازاماتتارىمىز جاڭا دەۋٸرگە بەيٸمدەلۋٸ قاجەت. بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. بٸراق, حالقىمىز, سونىڭ ٸشٸندە جاستارىمىز المايتىن اسۋ جوق. بۇعان كەمٸل سەنەمٸن.
مەن وسى جىلدى تسيفرلاندىرۋ جەنە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جارييالادىم. بۇل ەلٸمٸز ٷشٸن تاريحي مٷمكٸندٸك ەكەنٸن جاڭا عانا ايتىپ ٶتتٸك. تٷبەگەيلٸ تسيفرلىق ٶزگەرٸستەر جاساپ, جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ەنگٸزۋ ەكونوميكانىڭ جەنە باسقا دا كٶپتەگەن سالانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ. مەملەكەتتٸ باسقارۋدان باستاپ, بٸلٸم بەرۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دەيٸن – بارلىق باعىتتا ٶسٸپ-ٶركەندەۋگە جول اشادى.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 35 جىلدىعى – ەلٸمٸز ٷشٸن ايتۋلى داتا ەرٸ وسىعان دەيٸن جٷرٸپ ٶتكەن جولىمىزدى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, بولاشاققا جوسپار قۇراتىن سەت. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مەرەيلٸ بەلەسٸن
اس تا تٶك ناۋقانشىلدىققا اينالدىرماۋ كەرەك, بۇل قازاقستاننىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنٸڭ سيمۆولى بولۋعا تيٸس.
مەن پرەزيدەنت رەتٸندە «تازا قازاقستان» اكتسيياسىن الداعى ۋاقىتتا دا ەرەكشە نازارىمدا ۇستايمىن. بۇل جۇمىستىڭ مەن-ماڭىزى ٶتە زور. سەبەبٸ, «تازا قازاقستان» جۇرتتى ٷنەمشٸل ەرٸ اقپەيٸل بولۋعا, داڭعازالىقتان ارىلۋعا, ٷنەمٸ ٸزدەنٸپ, العا ۇمتىلۋعا, ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ۇمىتپاۋعا, ەلگە جاناشىرلىق تانىتىپ, قايىرىمدىلىق جاساۋعا ٷندەيدٸ. بٸزدٸڭ باستامامىزبەن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى 2026 جىلدى حالىقارالىق ەرٸكتٸلەر جىلى دەپ جارييالادى. بۇل قادام «تازا قازاقستان» يدەياسىمەن تولىق ٷندەسەدٸ.
مەن وسى جالپىحالىقتىق قوزعالىستى ايرىقشا ماڭىزدى يدەولوگييالىق اكتسييا دەپ سانايمىن. ٶيتكەنٸ, تازالىق دەگەنٸمٸز – ماعىناسى تەرەڭ, مازمۇنى سان قىرلى ۇعىم. تازالىق ۇعىمى جان دٷنيەنٸڭ دە, جەر دٷنيەنٸڭ دە توقىراۋىن ەمەس, گٷلدەنۋٸن, كٸرشٸكسٸز تازا بولۋىن بٸلدٸرەدٸ. تٷپتەپ كەلگەندە, تازالىق ۇلت بولمىسىنىڭ ٶزەگٸنە اينالۋعا تيٸس.
– جۇرت سٸزدٸ جەكە تۇلعا رەتٸندە دە تاني تٷسكٸسٸ كەلەدٸ. سٸز جەكە ٶمٸرٸڭٸزدٸ كٶپشٸلٸككە جارييا ەتۋدٸ ۇناتا بەرمەيتٸن سيياقتىسىز. ٶزٸڭٸزدٸ جاقسى بٸلەتٸن ادامدار «ول جازبا مەتٸندەرگە ٶتە مۇقييات قارايدى جەنە اسقان تاباندىلىقپەن جۇمىس ٸستەيدٸ» دەيدٸ. جەكە باسىڭىزعا قاتىستى وسىنداي سۇراقتار از ەمەس. وسىنىڭ بەرٸن قورىتا ايتساق, سٸزدٸ جان دٷنيەسٸ مەن مٸنەز-قۇلقى قانداي ادام دەۋگە بولادى?
– مەن 1975 جىلى كسرو سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ تابالدىرىعىن العاش رەت اتتادىم, مەملەكەتتٸك قىزمەتكە كەلگەنٸمە بىلتىر 50 جىل بولدى. العاشقى ماماندىعىم بويىنشا مەن – قىتايتانۋشىمىن. بۇل كەسٸپ ايرىقشا تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدٸ. شىنىمەن دە, مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەۋگە ەبدەن داعدىلانعانمىن, ناشار ستيلدٸ, ەسٸرەسە, ەرٸپ قاتەسٸن سۋقانىم سٷيمەيدٸ. جولداۋلارىمدى, سٶيلەيتٸن سٶزدەرٸمدٸ, ماقالالارىمدى, تٸپتٸ, ەرٸپتەستەرٸمە جولداناتىن حاتتاردىڭ بەرٸن تٸكەلەي ٶزٸم قارايتىنىمدى اپپاراتتاعىلاردىڭ بارلىعى بٸلەدٸ.
سانالى عۇمىرىم تەمٸردەي تەرتٸپتٸ, زور جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ, جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ٶتٸپ كەلەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ مەنٸڭ مٸنەز-قۇلقىم مەن دٷنيەتانىمىما ٶز ەسەرٸن تيگٸزدٸ. سوندىقتان, «سٸز كٸمسٸز?» دەگەن سيپاتتاعى ساۋالىڭىزعا قىسقاشا عانا «مەن – مەملەكەتشٸل اداممىن» دەپ جاۋاپ بەرەيٸن.
– جاقىندا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ ٶزٸنٸڭ دەنساۋلىعى تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ جارييالادى. وسى تۇرعىدان العاندا, سٸز كٶپ اشىلا بەرمەيسٸز. دەگەنمەن, دەنساۋلىعىڭىز جايلى تٷرلٸ ەڭگٸمە ايتىلىپ جاتادى. كەيبٸرەۋلەر سٸزدٸڭ سالماق تاستاپ, سەرگەك كٶرٸنە باستاعانىڭىزدى اتاپ ٶتسە, ەندٸ بٸرەۋلەر وعان كەراعار پٸكٸر بٸلدٸرٸپ جٷر. بۇل تۋرالى نە دەر ەدٸڭٸز?
– دەنساۋلىعىم جاقسى, قان قىسىمىم قالىپتى. كٷن سايىن يوگامەن شۇعىلدانۋدى ەدەتكە اينالدىردىم, بٸراق مەديتاتسييا جاسامايمىن. بۇرىنعى كەسٸپقوي سپورتشىمەن اپتاسىنا ەكٸ رەت ٷستەل تەننيسٸن وينايمىن. راسىمەن, توعىز كەلٸ سالماق تاستاپ, ٶزٸمدٸ ەلدەقايدا جايلى سەزٸنەتٸن بولدىم.
– تمد ەلدەرٸندەگٸ ەرٸپتەستەرٸڭٸزدٸڭ ٸشٸندە تاعى كٸم سپورتقا جاقىن?
– تاياۋدا بٸشكەكتە ٶتكەن بەيرەسمي ٸس-شارا كەزٸندە پۋتين جاس دزيۋدوشىعا قارسى ەدەمٸ ەدٸس جاساپ, اعا بۋىننىڭ ابىرويىن كٶتەرٸپ تاستادى. ەليەۆ تە مىقتى, كەنٸگٸ سپورتشى سيياقتى ٷنەمٸ جاتتىعادى, جاپاروۆ فۋتبول وينايدى. ميرزييوەۆ تە شيراق, ول جاتتىعۋ زالىندا شىنىعادى. پاشينيان ۆەلوسيپەد تەبەدٸ. لۋكاشەنكو ەلٸ كٷنگە دەيٸن حوككەي وينايدى ەكەن. كەزٸندە تەڭٸز-ەسكەري كٷشتەرٸندە بولىپ, ەبدەن شىنىققان راحموننىڭ دا دەنساۋلىعى جاقسى. بٸر سٶزبەن ايتسام, ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ بەرٸ دە بابىندا.
– پرەزيدەنت مىرزا, بٷگٸن ٶتە مازمۇندى ەڭگٸمە بولدى. حالىقتى تولعاندىراتىن كٶپتەگەن ماڭىزدى مەسەلەنٸ تالقىلادىق. ۋاقىت بٶلٸپ, سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن تاعى دا العىس ايتامىن.
– مەن ەردايىم قوعامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ مەن ازاماتتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بٸلٸپ وتىرۋعا تىرىسامىن. تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەر مەن جوبا-جوسپارلاردى اشىق ەرٸ تۋرا ايتامىن. قازاقستاننىڭ ەلەۋەتٸن ەسەلەي تٷسۋ ٷشٸن ەلٸ كٶپ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. بٸز بٸر ەل بولىپ, حالىقتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ جولىنداعى بيٸك ماقساتىمىزدىڭ بەرٸنە جەتەمٸز. مەن بۇعان كەمٸل سەنەمٸن.
گازەتتەرٸڭٸزدٸڭ جۇمىسى تابىستى بولسىن! رەداكتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە مەنەن دۇعاي سەلەم ايتىڭىز.
– مٸندەتتٸ تٷردە سەلەمٸڭٸزدٸ جەتكٸزەمٸن!
ەڭگٸمەلەسكەن
باۋىرجان باباجانۇلى
