Foto: BUU jańalyqtar qyzmeti
Qazaqstan mańyzdy saiasi oqiǵaǵa daiyndalýda – 15 naýryzda elde jańa Konstitýtsiia jobasy boiynsha respýblikalyq referendým ótedi. Jańartylǵan Negizgi Zań qol jetkizilgen birqatar reformalardy bekitip qana qoimai, quqyqtyq júieniń ári qarai damýy men memlekettik saiasattyń baǵyttaryn aiqyndaidy dep kútilýde, onyń ishinde genderlik teńdik jáne áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri de bar. Bul týraly Birikken Ulttar Uiymynyń (BUU) jańalyqtar qyzmetine bergen suhbatynda Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq sotynyń tóraiymy Elvira Ázimova aityp berdi.
Ol Niý-Iork qalasynda ótetin BUU áielderdiń jaǵdaiy jónindegi komissiiasynyń 70-shi sessiiasynda Qazaqstan delegatsiiasyn basqarady.
Konstitýtsiialyq reforma
Ázimovanyń sózinshe, Qazaqstannyń BUU áielderdiń jaǵdaiy jónindegi komissiiasynyń mereitoilyq sessiiasyna qatysýy halyqaralyq qaýymdastyqqa qol jetkizgen nátijelerdi kórsetýge jáne genderlik saiasat salasyndaǵy jańa mindetterdi aiqyndaýǵa múmkindik beredi. Ol konstitýtsiialyq reformanyń el úshin erekshe mańyzy bar ekenin atap ótti.
«Jańa Konstitýtsiia – bul, negizinen, memlekettik jetilgendiktiń jáne Qazaqstan qabyldaǵan halyqaralyq mindettemelerdiń rastalýy», – dedi Ázimova.
Konstitýtsiialyq sottyń basshysy atap ótkendei, jańa Negizgi Zań qol jetkizilgen nátijelerdi ǵana emes, memleket kezdesetin jańa syn-qaterlerdi de kórsetedi.
Jańa Konstitýtsiia jobasynda saqtalatyn negizgi qaǵidalardyń biri – halyqaralyq kelisimderdi eldiń qoldanystaǵy zańdarynyń bóligi retinde taný bolyp tabylady. Qazaqstan adam quqyqtary men genderlik teńdik salasynda birqatar halyqaralyq qujattardy, sonyń ishinde BUU aiasynda qabyldanǵan kelisimderdi ratifikatsiialaǵan.
«Halyqaralyq kelisimderdegi mindettemeler Qazaqstan Respýblikasynda qoldanystaǵy zańdardyń bóligi bolyp qala beredi», – dep atap ótti Ázimova.
Onyń sózinshe, bul adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttardyń ulttyq zańnamany qalyptastyrýda mańyzdy rólin saqtaitynyn bildiredi.
Áleýmettik qoldaýdan áielderdiń kóshbasshylyǵyna
Genderlik teńdik salasyndaǵy qazirgi syn-qaterler týraly sóilegende, Ázimova Qazaqstan álsiz toptardy qoldaýǵa baǵyttalǵan saiasattan birtindep qoǵam damýyna áielderdiń belsendi rólin moiyndaityn keńirek tásilge kóship kele jatqanyn aitty.
«Búgin biz tek áielder men qyzdardyń osal jaǵdaiyn ǵana emes, olardyń el men álemdik qaýymdastyqtyń damýyna qosatyn úlesin de aitýymyz kerek», – dedi ol.
Bul protseste mańyzdy róldi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 1325 rezoliýtsiiasyn júzege asyrý oinaidy. Ol áielderdiń sheshim qabyldaý jáne beibitshilik ornatý protsesterine qatysý qajettiligin erekshe atap kórsetedi.
Eńbek naryǵynda teń múmkindikter
Sońǵy jyldary baiqalǵan mańyzdy ózgeristerdiń biri – áielderge shektelgen kásibi tizimniń joiylýy boldy.
«Búgingi tańda Qazaqstanda mundai tizim joq», – dedi ol, qosyp, endi memlekettik saiasat barlyq qyzmetkerler úshin jynysyna qaramastan qaýipsiz eńbek jaǵdailaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵanyn atap ótti.
Bul sheshim áielderdiń ekonomikalyq múmkindikterin keńeitý jáne eńbek naryǵyna teń qoljetimdilikti qamtamasyz etý strategiiasynyń bir bóligi bolyp tabylady.
Konstitýtsiialyq sottyń róli
Teń quqyqtardy qamtamasyz etýde Qazaqstan Konstitýtsiialyq sotynyń erekshe róli bar.
Ázimova mańyzdy pretsedentke ainalǵan naqty isti mysal retinde keltirdi. Sotqa densaýlyǵynda problemalary bar balany tárbielep otyrǵan er adam júgindi. Ol ata-ana retinde balany kútýge arnalǵan demalysty paidalaný quqyǵyn qoldanǵysy keldi, biraq qoldanystaǵy zańnama mundai kepildikterdi tek analarǵa ǵana qarastyrǵan.
Konstitýtsiialyq sot bul normany ádiletsiz dep tanyp, ata-analardyń teń quqyqqa ie bolýyn bekitti.
Nátijesinde zańnama ózgertildi, endi bala kútimine demalysty ana da, áke de paidalana alady, sondai-aq tiisti áleýmettik kepildikterge qol jetkize alady.
Ázimovaǵa sáikes, bul mysal sot júiesi genderlik teńdikti praktikada nyǵaitýǵa qalai yqpal ete alatynyn kórsetedi.
Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres
Qazaqstanda turmystyq zorlyq-zombylyq máselesine erekshe kóńil bólinedi.
Ázimova memleket bul máseleni mańyzdy syn-qater retinde qarastyratynyn jáne ony sheshý úshin keshendi sharalar qabyldap jatqanyn atap ótti.
Elde zardap shekkenderdi qorǵaýǵa jáne aldyn alýǵa baǵyttalǵan bólek «Turmystyq zorlyq-zombylyqty aldyn alý» zańy bar. Sonymen qatar, jaqynda áielderdi májbúrlep úilendirýge ákeletin urlaý is-áreketterine qatysty qylmystyq zańnamaǵa ózgerister engizildi.
Konstitýtsiialyq sottyń tóraiymy atap ótkendei, keide mundai ádet-ǵuryptardy qate negizde aqtaidy, biraq memleket mundai áreketterdiń múlde qabyldanbaitynyn naqty kórsetedi.
«Biz urlaý – dástúr emes, ótkenniń qaldyǵy ekenin túsinýimiz kerek», – dedi ol.
Jańa Konstitýtsiia jobasynda sondai-aq er men áieldiń nekesi erikti odaq ekendigi bekitilgen. Bul ereje nekege erikti jáne sanaly kelisimmen kirýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi.
Ázimova atap ótkendei, Qazaqstannyń memlekettik saiasaty qoǵamǵa aiqyn signal beredi: áielderge qarsy zorlyq-zombylyqqa jol berilmeidi.
«Zorlyq-zombylyq máselelerine – nóldik tózimdilik», – dedi ol.
Sonymen birge, Ázimova kúreste tek jazalaý emes, aldyn alý sharalary da mańyzdy ekenin basa aitty.
Ol quqyqtyq mádenietti kóterý jáne qoǵamda, ásirese jastar arasynda, zorlyq-zombylyqqa qarsy teris kózqaras qalyptastyrý mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti.
Áielderdiń sotqa qoljetimdiligi
Qazaqstan delegatsiiasy qatysyp otyrǵan BUU áielderdiń jaǵdaiy jónindegi komissiianyń 70-shi sessiiasynyń basty taqyryby – áielderdiń sotqa qoljetimdiligi.
Ázimovaǵa sáikes, quqyq pen zań – genderlik teńdik salasynda qol jetkizilgen nátijelerdi júieli túrde bekitýge múmkindik beretin negizgi quraldar.
«Quqyq pen zań – bul qol jetkizilgen nátijelerdi júieli túrde bekitýge múmkindik beretin quraldar», – dedi ol.
Qazaqstannyń halyqaralyq forýmdarǵa qatysýy tek óz tájiribesin bólisýge ǵana emes, sonymen qatar basqa elderdiń úzdik tájiribelerin zertteýge múmkindik beredi.
Referendýmnan keiingi jańa mindetter
Eger azamattar referendýmda jańa Konstitýtsiia jobasyn qoldasa, Konstitýtsiialyq sotqa qosymsha fýnktsiialar beriledi.
Onyń bir mindeti – qabyldanatyn zańdar men normativtik aktilerdiń tek Konstitýtsiia mátinine ǵana emes, onyń rýhy men qaǵidalaryna da sáikes bolýyn qadaǵalaý bolady.
Ázimovaǵa sáikes, bul quqyq ústemdigin nyǵaitýǵa jáne konstitýtsiialyq normalardy birizdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Alǵa qadam
Konstitýtsiialyq reforma, halyqaralyq mehanizmderge qatysý jáne sot tájiribesin damytý Qazaqstannyń quqyqtyq institýttardy nyǵaitýǵa jáne teńdikti ilgeriletýge umtylysyn kórsetedi.
Ázimova atap ótkendei, memlekettiń basty mindeti – zańdardy qabyldaý ǵana emes, olardyń ómirde naqty júzege asýyn qamtamasyz etý.
Aldaǵy referendým osy protsestegi mańyzdy kezeńge ainalyp, eldiń quqyqtyq júiesiniń ári qarai damýyn, onyń ishinde áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý men zorlyq-zombylyqqa qarsy kúresti anyqtai alady.
