فوتو: بۇۇ جاڭالىقتار قىزمەتٸ
قازاقستان ماڭىزدى ساياسي وقيعاعا دايىندالۋدا – 15 ناۋرىزدا ەلدە جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ٶتەدٸ. جاڭارتىلعان نەگٸزگٸ زاڭ قول جەتكٸزٸلگەن بٸرقاتار رەفورمالاردى بەكٸتٸپ قانا قويماي, قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ ەرٸ قاراي دامۋى مەن مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باعىتتارىن ايقىندايدى دەپ كٷتٸلۋدە, ونىڭ ٸشٸندە گەندەرلٸك تەڭدٸك جەنە ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸ دە بار. بۇل تۋرالى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (بۇۇ) جاڭالىقتار قىزمەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق سوتىنىڭ تٶرايىمى ەلۆيرا ەزٸموۆا ايتىپ بەردٸ.
ول نيۋ-يورك قالاسىندا ٶتەتٸن بۇۇ ەيەلدەردٸڭ جاعدايى جٶنٸندەگٸ كوميسسيياسىنىڭ 70-شٸ سەسسيياسىندا قازاقستان دەلەگاتسيياسىن باسقارادى.
كونستيتۋتسييالىق رەفورما
ەزٸموۆانىڭ سٶزٸنشە, قازاقستاننىڭ بۇۇ ەيەلدەردٸڭ جاعدايى جٶنٸندەگٸ كوميسسيياسىنىڭ مەرەيتويلىق سەسسيياسىنا قاتىسۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا قول جەتكٸزگەن نەتيجەلەردٸ كٶرسەتۋگە جەنە گەندەرلٸك ساياسات سالاسىنداعى جاڭا مٸندەتتەردٸ ايقىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ول كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ ەل ٷشٸن ەرەكشە ماڭىزى بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«جاڭا كونستيتۋتسييا – بۇل, نەگٸزٸنەن, مەملەكەتتٸك جەتٸلگەندٸكتٸڭ جەنە قازاقستان قابىلداعان حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەردٸڭ راستالۋى», – دەدٸ ەزٸموۆا.
كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ باسشىسى اتاپ ٶتكەندەي, جاڭا نەگٸزگٸ زاڭ قول جەتكٸزٸلگەن نەتيجەلەردٸ عانا ەمەس, مەملەكەت كەزدەسەتٸن جاڭا سىن-قاتەرلەردٸ دە كٶرسەتەدٸ.
جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا ساقتالاتىن نەگٸزگٸ قاعيدالاردىڭ بٸرٸ – حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردٸ ەلدٸڭ قولدانىستاعى زاڭدارىنىڭ بٶلٸگٸ رەتٸندە تانۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان ادام قۇقىقتارى مەن گەندەرلٸك تەڭدٸك سالاسىندا بٸرقاتار حالىقارالىق قۇجاتتاردى, سونىڭ ٸشٸندە بۇۇ اياسىندا قابىلدانعان كەلٸسٸمدەردٸ راتيفيكاتسييالاعان.
«حالىقارالىق كەلٸسٸمدەردەگٸ مٸندەتتەمەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قولدانىستاعى زاڭداردىڭ بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەرەدٸ», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ەزٸموۆا.
ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ ۇلتتىق زاڭنامانى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى رٶلٸن ساقتايتىنىن بٸلدٸرەدٸ.
ەلەۋمەتتٸك قولداۋدان ەيەلدەردٸڭ كٶشباسشىلىعىنا
گەندەرلٸك تەڭدٸك سالاسىنداعى قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەر تۋرالى سٶيلەگەندە, ەزٸموۆا قازاقستان ەلسٸز توپتاردى قولداۋعا باعىتتالعان ساياساتتان بٸرتٸندەپ قوعام دامۋىنا ەيەلدەردٸڭ بەلسەندٸ رٶلٸن مويىندايتىن كەڭٸرەك تەسٸلگە كٶشٸپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
«بٷگٸن بٸز تەك ەيەلدەر مەن قىزداردىڭ وسال جاعدايىن عانا ەمەس, ولاردىڭ ەل مەن ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ دامۋىنا قوساتىن ٷلەسٸن دە ايتۋىمىز كەرەك», – دەدٸ ول.
بۇل پروتسەستە ماڭىزدى رٶلدٸ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ 1325 رەزوليۋتسيياسىن جٷزەگە اسىرۋ وينايدى. ول ەيەلدەردٸڭ شەشٸم قابىلداۋ جەنە بەيبٸتشٸلٸك ورناتۋ پروتسەستەرٸنە قاتىسۋ قاجەتتٸلٸگٸن ەرەكشە اتاپ كٶرسەتەدٸ.
ەڭبەك نارىعىندا تەڭ مٷمكٸندٸكتەر
سوڭعى جىلدارى بايقالعان ماڭىزدى ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸرٸ – ەيەلدەرگە شەكتەلگەن كەسٸبي تٸزٸمنٸڭ جويىلۋى بولدى.
«بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا مۇنداي تٸزٸم جوق», – دەدٸ ول, قوسىپ, ەندٸ مەملەكەتتٸك ساياسات بارلىق قىزمەتكەرلەر ٷشٸن جىنىسىنا قاراماستان قاۋٸپسٸز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ٶتتٸ.
بۇل شەشٸم ەيەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ جەنە ەڭبەك نارىعىنا تەڭ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگيياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ رٶلٸ
تەڭ قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستان كونستيتۋتسييالىق سوتىنىڭ ەرەكشە رٶلٸ بار.
ەزٸموۆا ماڭىزدى پرەتسەدەنتكە اينالعان ناقتى ٸستٸ مىسال رەتٸندە كەلتٸردٸ. سوتقا دەنساۋلىعىندا پروبلەمالارى بار بالانى تەربيەلەپ وتىرعان ەر ادام جٷگٸندٸ. ول اتا-انا رەتٸندە بالانى كٷتۋگە ارنالعان دەمالىستى پايدالانۋ قۇقىعىن قولدانعىسى كەلدٸ, بٸراق قولدانىستاعى زاڭناما مۇنداي كەپٸلدٸكتەردٸ تەك انالارعا عانا قاراستىرعان.
كونستيتۋتسييالىق سوت بۇل نورمانى ەدٸلەتسٸز دەپ تانىپ, اتا-انالاردىڭ تەڭ قۇقىققا يە بولۋىن بەكٸتتٸ.
نەتيجەسٸندە زاڭناما ٶزگەرتٸلدٸ, ەندٸ بالا كٷتٸمٸنە دەمالىستى انا دا, ەكە دە پايدالانا الادى, سونداي-اق تيٸستٸ ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەرگە قول جەتكٸزە الادى.
ەزٸموۆاعا سەيكەس, بۇل مىسال سوت جٷيەسٸ گەندەرلٸك تەڭدٸكتٸ پراكتيكادا نىعايتۋعا قالاي ىقپال ەتە الاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس
قازاقستاندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ.
ەزٸموۆا مەملەكەت بۇل مەسەلەنٸ ماڭىزدى سىن-قاتەر رەتٸندە قاراستىراتىنىن جەنە ونى شەشۋ ٷشٸن كەشەندٸ شارالار قابىلداپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
ەلدە زارداپ شەككەندەردٸ قورعاۋعا جەنە الدىن الۋعا باعىتتالعان بٶلەك «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى الدىن الۋ» زاڭى بار. سونىمەن قاتار, جاقىندا ەيەلدەردٸ مەجبٷرلەپ ٷيلەندٸرۋگە ەكەلەتٸن ۇرلاۋ ٸس-ەرەكەتتەرٸنە قاتىستى قىلمىستىق زاڭناماعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ.
كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ تٶرايىمى اتاپ ٶتكەندەي, كەيدە مۇنداي ەدەت-عۇرىپتاردى قاتە نەگٸزدە اقتايدى, بٸراق مەملەكەت مۇنداي ەرەكەتتەردٸڭ مٷلدە قابىلدانبايتىنىن ناقتى كٶرسەتەدٸ.
«بٸز ۇرلاۋ – دەستٷر ەمەس, ٶتكەننٸڭ قالدىعى ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك», – دەدٸ ول.
جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا سونداي-اق ەر مەن ەيەلدٸڭ نەكەسٸ ەرٸكتٸ وداق ەكەندٸگٸ بەكٸتٸلگەن. بۇل ەرەجە نەكەگە ەرٸكتٸ جەنە سانالى كەلٸسٸممەن كٸرۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
ەزٸموۆا اتاپ ٶتكەندەي, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ساياساتى قوعامعا ايقىن سيگنال بەرەدٸ: ەيەلدەرگە قارسى زورلىق-زومبىلىققا جول بەرٸلمەيدٸ.
«زورلىق-زومبىلىق مەسەلەلەرٸنە – نٶلدٸك تٶزٸمدٸلٸك», – دەدٸ ول.
سونىمەن بٸرگە, ەزٸموۆا كٷرەستە تەك جازالاۋ ەمەس, الدىن الۋ شارالارى دا ماڭىزدى ەكەنٸن باسا ايتتى.
ول قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ كٶتەرۋ جەنە قوعامدا, ەسٸرەسە جاستار اراسىندا, زورلىق-زومبىلىققا قارسى تەرٸس كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
ەيەلدەردٸڭ سوتقا قولجەتٸمدٸلٸگٸ
قازاقستان دەلەگاتسيياسى قاتىسىپ وتىرعان بۇۇ ەيەلدەردٸڭ جاعدايى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ 70-شٸ سەسسيياسىنىڭ باستى تاقىرىبى – ەيەلدەردٸڭ سوتقا قولجەتٸمدٸلٸگٸ.
ەزٸموۆاعا سەيكەس, قۇقىق پەن زاڭ – گەندەرلٸك تەڭدٸك سالاسىندا قول جەتكٸزٸلگەن نەتيجەلەردٸ جٷيەلٸ تٷردە بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن نەگٸزگٸ قۇرالدار.
«قۇقىق پەن زاڭ – بۇل قول جەتكٸزٸلگەن نەتيجەلەردٸ جٷيەلٸ تٷردە بەكٸتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قۇرالدار», – دەدٸ ول.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق فورۋمدارعا قاتىسۋى تەك ٶز تەجٸريبەسٸن بٶلٸسۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا ەلدەردٸڭ ٷزدٸك تەجٸريبەلەرٸن زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
رەفەرەندۋمنان كەيٸنگٸ جاڭا مٸندەتتەر
ەگەر ازاماتتار رەفەرەندۋمدا جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىن قولداسا, كونستيتۋتسييالىق سوتقا قوسىمشا فۋنكتسييالار بەرٸلەدٸ.
ونىڭ بٸر مٸندەتٸ – قابىلداناتىن زاڭدار مەن نورماتيۆتٸك اكتٸلەردٸڭ تەك كونستيتۋتسييا مەتٸنٸنە عانا ەمەس, ونىڭ رۋحى مەن قاعيدالارىنا دا سەيكەس بولۋىن قاداعالاۋ بولادى.
ەزٸموۆاعا سەيكەس, بۇل قۇقىق ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا جەنە كونستيتۋتسييالىق نورمالاردى بٸرٸزدٸ جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
العا قادام
كونستيتۋتسييالىق رەفورما, حالىقارالىق مەحانيزمدەرگە قاتىسۋ جەنە سوت تەجٸريبەسٸن دامىتۋ قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا جەنە تەڭدٸكتٸ ٸلگەرٸلەتۋگە ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ.
ەزٸموۆا اتاپ ٶتكەندەي, مەملەكەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ – زاڭداردى قابىلداۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ ٶمٸردە ناقتى جٷزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
الداعى رەفەرەندۋم وسى پروتسەستەگٸ ماڭىزدى كەزەڭگە اينالىپ, ەلدٸڭ قۇقىقتىق جٷيەسٸنٸڭ ەرٸ قاراي دامۋىن, ونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەستٸ انىقتاي الادى.
