Qazaqstan – qaterli qaldyqtar qoimasy ma?

IaDROLYQ OTYN BANKI BIZDIŃ HALQYMYZǴA QAJET EMES

Taiaýda Májilistiń halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komitetiniń keńeitilgen otyrysynda Úlbi metallýrgiialyq zaýytynyń (ÚMZ) qoimasynda MAGATE-niń (Atom qýaty jónindegi halyqaralyq agenttik) 90 tonna shala baiytylǵan ýrany saqtalatyny jáne shala baiytylǵan ýran bankiniń qurylysy jóninde áńgime boldy. Osy otyrysta shala baiytyl­ǵan ýran bankiniń qurylysy keler 2017 jyly kúzde aiaqtalatyny aiqyndaldy.

MAGATE-NIŃ “KÓZI” ÚLBIGE TÚSTI

Bizdiń qoǵamda iadrolyq otyn banki týraly sóz oqtyn-oqtyn qozǵalyp turatyny belgili. Áý basta (2000-2002 jj.) osyndai bank týraly alǵash estigenimiz­de, keibir ǵalymdar men ekologtar buǵan qarsy shyqqany esimizde qaldy. Sol jyldary iadrolyq otyn bankin ashýǵa múddeliler (Qazatomónerkásip) “mundai banktiń qorshaǵan ortaǵa, ekologiiaǵa zalal týdyrmaitynyn aityp, qoǵamdy ilandyrdy”. Budan keiin qoǵamda bul jóninde áńgime saiabyrsyǵan edi. Umytpasaq, 2008 jyly iadrolyq otyn bankin qurýshy operator retinde birneshe memleket, onyń ishinde AQSh, Resei, Germaniia elderi tilek bildirgen. Qazaqstan óz kandidatýrasyn 2010 jyly usynǵan bolatyn. Sol kezde MAGATE bizdiń el aýmaǵyndaǵy eki nysannyń birin tańdaý múmkindigine ie boldy: biri ÚMZ jáne ekinshisi – Semei poligonynyń №5 alańy edi. MAGATE-niń “kózi” ÚMZ-ge tústi.

Osy kezde qoǵamda iadrolyq otyn bankin ashýǵa qarsylyq kúsheidi. “Jas Alash” basylymy da “Bizdiń halyq Semei poligonynyń azabyn bir kisidei tartty. Endi iadrolyq otyn bankin ashyp, el men jerdi taǵy ýlandyrmaqshy. Mundai banktiń memleketke, biýdjetke kók tiyn paidasy bolmasa, ony ashýdyń qajeti ne? Qorshaǵan ortany qoldan kúiretýge jol bermeimiz! Bul másele boiynsha jalpyhalyqtyq referendým ótkizý kerek” – degen narazylyq tanytyp, qol jiǵanyn da kópshilik umyta qoiǵan joq. Áitse de, qoǵamnyń narazylyǵyna qaramastan úkimet 2015 jyldyń 27 sáýirinde elimizde MAGATE-niń kem baiytylǵan ýran bankin “Úlbi metallýrgiialyq zaýyty” AQ-da ornalas­tyrý týraly kelisimge qol qoiýdy maquldaǵan bolatyn. Byltyr 27 tamyzda kelisimge Qazaqstan tarabynan Erlan Ydyrsov pen MAGATE-niń bas direktory Iýkiia Amano qol qoiǵan edi.

Sonymen, Iadrolyq otyn banki de­genimiz ne?

Bul – Atom qýaty jónindegi halyq­aralyq agenttiktiń (MAGATE) qoldaýymen atqarylatyn halyqaralyq joba. Jobanyń basty maqsaty – álemdik atom energetikasyn damytýdy qoldaý jáne iadrolyq qarýdy taratpaý tártibin nyǵaitý.

“BUL – KOMMERTsIIaLYQ JOBA EMES”

Sol kezde MAGATE-men aradaǵy kelisimniń sharttary qarapaiym ekenin aitqan Indýstriia jáne jańa tehnologiialar ministrliginiń atom energetikasy komitetiniń tóraǵasy Timýr Jantikin: – Bankte saqtalatyn material MAGATE-niń menshigi bolady. Bizdiń el materialdy saqtaýǵa arnalǵan orynmen jáne tiisti infraqurylymmen ǵana qamtamasyz etedi. Biz materialdyń qojaiyny emespiz. Kelisim osy sharttar negizinde ázirlenip jatyr, – degen edi. Timýr Jantikin Halyqaralyq iadro­lyq otyn bankin qurýdy MAGATE-ge AQSh usynǵanyn aitqan bolatyn. Ol “Azattyq” radiosyna bergen suqbatynda jobadan ekonomikalyq paida joq ekenin málimdegen-tin. “Bul –kommertsiialyq joba emes. Joba Qazaqstannyń iadrolyq qarýdy taratpaý tártibin nyǵaitýǵa qosqan úlesimen para-par. Bul qadam iadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi Qazaqstan ustanymynyń dáleli bolmaq”, – deidi ol.

“Qazatomónerkásip” ulttyq kompaniiasynyń sol kezdegi tóraǵasy Vladimir Shkolnik iadrolyq otyn banki jobasynan ekologiiaǵa zalal joq ekenin aitqan. Ol BAQ-qa taratylǵan habarlamada: “Bul jobanyń qorshaǵan ortaǵa eshbir zalaly timeidi. Bul – qaldyqtardy saqtaý qoimasy emes, saqtalatyn material radioaktivti emes. Onyń radioaktivtik deńgeii Aqtaý men Stepnogor arasynda jatqan bizdiń kez kelgen ýran óndiretin shetkeri aimaqtarmen deńgeiles”, – dep málimdeme jasaǵany bar. 

Ulttyq iadrolyq ortalyǵy mamandarynyń paiymynsha, iadrolyq qaldyqtardy saqtaý qoimasy men iadrolyq otyn banki degenimiz – ekeýi eki bólek dúnie. Olar túrli materialmen jumys isteidi. Mamandar “bankte sý jańa”, iaǵni sáýlelenbegen iadrolyq otyndy saqtaý kózdelgen. Al onyń qaýiptilik deńgeii bizdiń elimizde kóp mólsherde óndirilip jatqan ýrannyń qaýpinen joǵary emes”, –degen ýáj keltiredi. Iadro­lyq otyn banki atom elektr stansalaryn (AES)qurýǵa arnalǵan otyn óndirý maqsatynda kem baiytylǵan ýrannyń kepil­dendirilgen az qoryn saqtaý úshin ashylmaq. Ýran baiytý tehnologiiasy joq elder óndiriske qajet kólemde iadrolyq otyndy alý úshin bank operatoryna ótinish beredi. Iadrolyq qarýdy taratpaý tártibine ziian keltirmesten, óziniń atom energetikasyn damytýǵa múmkindik alatyn elderdiń qatary kóbeiedi dep boljanýda. Iadrolyq otyn bankinde ýran geksaftoridi túrindegi 30-dan 70 tonnaǵa deiin material saqtalady dep josparlanǵan.

JASYLDAR JÁNE “10 JYLǴA JETETIN JARNA”

Keibir qoǵam qairatkerleri men mamandar elimizden iadrolyq otyn bankin ashýdy biliktiń kópshilik pikirin eskermesten qabyldaǵanyna narazy. Ekologtar “El biligi bul joba arqyly halyqaralyq upai jinaýdy ǵana kózdep otyr. Olar bank atyn jamylyp, Qazaqstan aýmaǵynda radioaktivti qaldyqtardyń qoimasyn ashpaq”, – degen kúdik te aitady. “Tabiǵat” ekologiialyq odaǵynyń tóraǵasy Mels Eleýsizov kezinde “Iadrolyq otyn banki degenimiz óńdelgen iadrolyq otyn qaldyǵyn saqtaý úshin oilap tabylǵan búrkeme bolyp shyqpasyn”, – degen kúmándi oiyn aitqan edi. “Bul máseleniń anyq-qanyǵy áli kúnge deiin belgisiz. Qaidan ne ákelinetini, buǵan qandai elderdiń qatysatyny týraly máseleler anyq emes. Sansyz suraqtyń jaýaby joq”, – degen ekolog BAQ-qa bergen túsiniktemesinde. Bizdiń el iadrolyq otyn bankin qurý operatorlyǵyna usynys bildirgen 2010 jyly “Rýhaniiat” jasyldar partiiasy osy máseleni jan-jaqty qamtyp, partiia múshelerin tolǵandyrǵan saýaldardyń tizimin jasap, bizdiń bilikke jáne MAGATE basshylyǵyna úndeý joldaǵany da esimizde. Sol úndeýde “Elimiz úshin bul jobanyń qandai ekonomikalyq, ekologiialyq jáne áleýmettik paidasy bar, radioaktivti qaldyqtar el aýmaǵyna baqylaýsyz mólsherde ákelinip júrmei me, Qazaqstan yqtimal iadrolyq lańkestik qaterden ózin qorǵaýǵa da­iyn ba?” – degen másele bolǵan. Al keibir ekolog-mamandar mundai jobalar boiynsha qabyldanatyn sheshimder jariia túrde, qoǵamnyń tolyq qatysýymen, qoǵamdyq jáne parlamenttik tyńdaýlar, múmkin bolsa jalpyhalyqtyq referendým ótkizý arqyly qabyldanýy tiis dep esepteidi. Ókinishke qarai, bizdiń bilik el men jer taǵdyry tarazyǵa túsetin syn saǵatynda kópshiliktiń pikirimen sanaspai, sheshim shyǵara beredi. Buǵan qalyń qaýymnyń eti úirenip ketkeni sonshalyqty, tipti “nege bulai?” dep suramaidy da. Osydan bes-alty jyl buryn kóterilgen ózekti másele áli kúnge deiin basy ashyq kú­iinde qalǵan. Bilik “halyqaralyq be­delimiz nyǵaiady” dep marqaisa, Úlbi zaýytynyń basshylyǵy “bul salada bizdiń bai tájiribemiz bar, qiyndyqtan qashpaimyz” dep nyǵyzdap qoiady. Al jalpy qaýipsizdik, qorshaǵan ortaǵa tónetin zalal jóninde olar jaq ashpaidy.

TÚIIN:

Osy kúni Energetika ministrligine qaraityn atom jáne energetikalyq baqylaý komiteti basshysynyń orynbasary Timýr Jantikin iadrolyq otyn banki erkin jarna arqyly jumys isteitinin, MAGATE biýdjetine aýyrtpashylyq túspeitinin aitty. Qazir jarna kólemi 150 mln dollar eken. Bul Jantikinniń paiymynsha, “bankti ashyp ony quryǵanda 10 jyl ustap turýǵa jetedi”.

Aitpaqshy, bankti ózimizdiń saqshylar qorǵaidy. Oǵan sheteldikter qatystyrylmaidy. “Halyqaralyq bedel” jiiamyz dep jelpinip júrgende, iadrolyq otyn banki opyq jegizbesine kim kepildik beredi? Prezident pe, úkimet basshysy ma? Jantikinderdiń jaiyna qalary sózsiz, eger bir jaǵdai bolsa. Iadrolyq qarýsyzdaný saiasatyn iske asyrýǵa úles qosamyz, Nobel syilyǵyn qanjyǵaǵa basamyz dep júrgende, tátti qiialdy lańkester byt-shyt etse, qaitesiń. Iadrolyq ortalyqtar nebir soiqandardyń kózi túsetin, qaterli jospar quratyn nysany. Áskeri álsiz, sheneýnigi jemqor, satqyn elde mundai bankti ashý – saý basqa saqina tileýmen teń nárse.

G. Qapan

"Jas Alash" gazeti