قازاقستان – قاتەرلi قالدىقتار قويماسى ما?

يادرولىق وتىن بانكI بIزدIڭ حالقىمىزعا قاجەت ەمەس

تاياۋدا مەجiلiستiڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جەنە قاۋiپسiزدiك كوميتەتiنiڭ كەڭەيتiلگەن وتىرىسىندا ٷلبi مەتاللۋرگييالىق زاۋىتىنىڭ (ٷمز) قويماسىندا ماگاتە-نiڭ (اتوم قۋاتى جٶنiندەگi حالىقارالىق اگەنتتiك) 90 توننا شالا بايىتىلعان ۋرانى ساقتالاتىنى جەنە شالا بايىتىلعان ۋران بانكiنiڭ قۇرىلىسى جٶنiندە ەڭگiمە بولدى. وسى وتىرىستا شالا بايىتىل­عان ۋران بانكiنiڭ قۇرىلىسى كەلەر 2017 جىلى كٷزدە اياقتالاتىنى ايقىندالدى.

ماگاتە-نIڭ “كٶزI” ٷلبIگە تٷستI

بiزدiڭ قوعامدا يادرولىق وتىن بانكi تۋرالى سٶز وقتىن-وقتىن قوزعالىپ تۇراتىنى بەلگiلi. ەۋ باستا (2000-2002 جج.) وسىنداي بانك تۋرالى العاش ەستiگەنiمiز­دە, كەيبiر عالىمدار مەن ەكولوگتار بۇعان قارسى شىققانى ەسiمiزدە قالدى. سول جىلدارى يادرولىق وتىن بانكiن اشۋعا مٷددەلiلەر (قازاتومٶنەركەسiپ) “مۇنداي بانكتiڭ قورشاعان ورتاعا, ەكولوگيياعا زالال تۋدىرمايتىنىن ايتىپ, قوعامدى يلاندىردى”. بۇدان كەيiن قوعامدا بۇل جٶنiندە ەڭگiمە سايابىرسىعان ەدi. ۇمىتپاساق, 2008 جىلى يادرولىق وتىن بانكiن قۇرۋشى وپەراتور رەتiندە بiرنەشە مەملەكەت, ونىڭ iشiندە اقش, رەسەي, گەرمانييا ەلدەرi تiلەك بiلدiرگەن. قازاقستان ٶز كانديداتۋراسىن 2010 جىلى ۇسىنعان بولاتىن. سول كەزدە ماگاتە بiزدiڭ ەل اۋماعىنداعى ەكi نىساننىڭ بiرiن تاڭداۋ مٷمكiندiگiنە يە بولدى: بiرi ٷمز جەنە ەكiنشiسi – سەمەي پوليگونىنىڭ №5 الاڭى ەدi. ماگاتە-نiڭ “كٶزi” ٷمز-گە تٷستi.

وسى كەزدە قوعامدا يادرولىق وتىن بانكiن اشۋعا قارسىلىق كٷشەيدi. “جاس الاش” باسىلىمى دا “بiزدiڭ حالىق سەمەي پوليگونىنىڭ ازابىن بiر كiسiدەي تارتتى. ەندi يادرولىق وتىن بانكiن اشىپ, ەل مەن جەردi تاعى ۋلاندىرماقشى. مۇنداي بانكتiڭ مەملەكەتكە, بيۋدجەتكە كٶك تيىن پايداسى بولماسا, ونى اشۋدىڭ قاجەتi نە? قورشاعان ورتانى قولدان كٷيرەتۋگە جول بەرمەيمiز! بۇل مەسەلە بويىنشا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ٶتكiزۋ كەرەك” – دەگەن نارازىلىق تانىتىپ, قول جيعانىن دا كٶپشiلiك ۇمىتا قويعان جوق. ەيتسە دە, قوعامنىڭ نارازىلىعىنا قاراماستان ٷكiمەت 2015 جىلدىڭ 27 سەۋiرiندە ەلiمiزدە ماگاتە-نiڭ كەم بايىتىلعان ۋران بانكiن “ٷلبi مەتاللۋرگييالىق زاۋىتى” اق-دا ورنالاس­تىرۋ تۋرالى كەلiسiمگە قول قويۋدى ماقۇلداعان بولاتىن. بىلتىر 27 تامىزدا كەلiسiمگە قازاقستان تارابىنان ەرلان ىدىرسوۆ پەن ماگاتە-نiڭ باس ديرەكتورى يۋكييا امانو قول قويعان ەدi.

سونىمەن, يادرولىق وتىن بانكi دە­گەنiمiز نە?

بۇل – اتوم قۋاتى جٶنiندەگi حالىق­ارالىق اگەنتتiكتiڭ (ماگاتە) قولداۋىمەن اتقارىلاتىن حالىقارالىق جوبا. جوبانىڭ باستى ماقساتى – ەلەمدiك اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى قولداۋ جەنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تەرتiبiن نىعايتۋ.

“بۇل – كوممەرتسييالىق جوبا ەمەس”

سول كەزدە ماگاتە-مەن اراداعى كەلiسiمنiڭ شارتتارى قاراپايىم ەكەنiن ايتقان يندۋسترييا جەنە جاڭا تەحنولوگييالار مينيسترلiگiنiڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى كوميتەتiنiڭ تٶراعاسى تيمۋر جانتيكين: – بانكتە ساقتالاتىن ماتەريال ماگاتە-نiڭ مەنشiگi بولادى. بiزدiڭ ەل ماتەريالدى ساقتاۋعا ارنالعان ورىنمەن جەنە تيiستi ينفراقۇرىلىممەن عانا قامتاماسىز ەتەدi. بiز ماتەريالدىڭ قوجايىنى ەمەسپiز. كەلiسiم وسى شارتتار نەگiزiندە ەزiرلەنiپ جاتىر, – دەگەن ەدi. تيمۋر جانتيكين حالىقارالىق يادرو­لىق وتىن بانكiن قۇرۋدى ماگاتە-گە اقش ۇسىنعانىن ايتقان بولاتىن. ول “ازاتتىق” راديوسىنا بەرگەن سۇقباتىندا جوبادان ەكونوميكالىق پايدا جوق ەكەنiن مەلiمدەگەن-تiن. “بۇل –كوممەرتسييالىق جوبا ەمەس. جوبا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تەرتiبiن نىعايتۋعا قوسقان ٷلەسiمەن پارا-پار. بۇل قادام يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جٶنiندەگi قازاقستان ۇستانىمىنىڭ دەلەلi بولماق”, – دەيدi ول.

“قازاتومٶنەركەسiپ” ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ سول كەزدەگi تٶراعاسى ۆلاديمير شكولنيك يادرولىق وتىن بانكi جوباسىنان ەكولوگيياعا زالال جوق ەكەنiن ايتقان. ول باق-قا تاراتىلعان حابارلامادا: “بۇل جوبانىڭ قورشاعان ورتاعا ەشبiر زالالى تيمەيدi. بۇل – قالدىقتاردى ساقتاۋ قويماسى ەمەس, ساقتالاتىن ماتەريال راديواكتيۆتi ەمەس. ونىڭ راديواكتيۆتiك دەڭگەيi اقتاۋ مەن ستەپنوگور اراسىندا جاتقان بiزدiڭ كەز كەلگەن ۋران ٶندiرەتiن شەتكەرi ايماقتارمەن دەڭگەيلەس”, – دەپ مەلiمدەمە جاساعانى بار. 

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى ماماندارىنىڭ پايىمىنشا, يادرولىق قالدىقتاردى ساقتاۋ قويماسى مەن يادرولىق وتىن بانكi دەگەنiمiز – ەكەۋi ەكi بٶلەك دٷنيە. ولار تٷرلi ماتەريالمەن جۇمىس iستەيدi. ماماندار “بانكتە سۋ جاڭا”, ياعني سەۋلەلەنبەگەن يادرولىق وتىندى ساقتاۋ كٶزدەلگەن. ال ونىڭ قاۋiپتiلiك دەڭگەيi بiزدiڭ ەلiمiزدە كٶپ مٶلشەردە ٶندiرiلiپ جاتقان ۋراننىڭ قاۋپiنەن جوعارى ەمەس”, –دەگەن ۋەج كەلتiرەدi. يادرو­لىق وتىن بانكi اتوم ەلەكتر ستانسالارىن (اەس)قۇرۋعا ارنالعان وتىن ٶندiرۋ ماقساتىندا كەم بايىتىلعان ۋراننىڭ كەپiل­دەندiرiلگەن از قورىن ساقتاۋ ٷشiن اشىلماق. ۋران بايىتۋ تەحنولوگيياسى جوق ەلدەر ٶندiرiسكە قاجەت كٶلەمدە يادرولىق وتىندى الۋ ٷشiن بانك وپەراتورىنا ٶتiنiش بەرەدi. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تەرتiبiنە زييان كەلتiرمەستەن, ٶزiنiڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا مٷمكiندiك الاتىن ەلدەردiڭ قاتارى كٶبەيەدi دەپ بولجانۋدا. يادرولىق وتىن بانكiندە ۋران گەكسافتوريدi تٷرiندەگi 30-دان 70 تونناعا دەيiن ماتەريال ساقتالادى دەپ جوسپارلانعان.

جاسىلدار جەنە “10 جىلعا جەتەتIن جارنا”

كەيبiر قوعام قايراتكەرلەرi مەن ماماندار ەلiمiزدەن يادرولىق وتىن بانكiن اشۋدى بيلiكتiڭ كٶپشiلiك پiكiرiن ەسكەرمەستەن قابىلداعانىنا نارازى. ەكولوگتار “ەل بيلiگi بۇل جوبا ارقىلى حالىقارالىق ۇپاي جيناۋدى عانا كٶزدەپ وتىر. ولار بانك اتىن جامىلىپ, قازاقستان اۋماعىندا راديواكتيۆتi قالدىقتاردىڭ قويماسىن اشپاق”, – دەگەن كٷدiك تە ايتادى. “تابيعات” ەكولوگييالىق وداعىنىڭ تٶراعاسى مەلس ەلەۋسiزوۆ كەزiندە “يادرولىق وتىن بانكi دەگەنiمiز ٶڭدەلگەن يادرولىق وتىن قالدىعىن ساقتاۋ ٷشiن ويلاپ تابىلعان بٷركەمە بولىپ شىقپاسىن”, – دەگەن كٷمەندi ويىن ايتقان ەدi. “بۇل مەسەلەنiڭ انىق-قانىعى ەلi كٷنگە دەيiن بەلگiسiز. قايدان نە ەكەلiنەتiنi, بۇعان قانداي ەلدەردiڭ قاتىساتىنى تۋرالى مەسەلەلەر انىق ەمەس. سانسىز سۇراقتىڭ جاۋابى جوق”, – دەگەن ەكولوگ باق-قا بەرگەن تٷسiنiكتەمەسiندە. بiزدiڭ ەل يادرولىق وتىن بانكiن قۇرۋ وپەراتورلىعىنا ۇسىنىس بiلدiرگەن 2010 جىلى “رۋحانييات” جاسىلدار پارتيياسى وسى مەسەلەنi جان-جاقتى قامتىپ, پارتييا مٷشەلەرiن تولعاندىرعان ساۋالداردىڭ تiزiمiن جاساپ, بiزدiڭ بيلiككە جەنە ماگاتە باسشىلىعىنا ٷندەۋ جولداعانى دا ەسiمiزدە. سول ٷندەۋدە “ەلiمiز ٷشiن بۇل جوبانىڭ قانداي ەكونوميكالىق, ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتiك پايداسى بار, راديواكتيۆتi قالدىقتار ەل اۋماعىنا باقىلاۋسىز مٶلشەردە ەكەلiنiپ جٷرمەي مە, قازاقستان ىقتيمال يادرولىق لاڭكەستiك قاتەردەن ٶزiن قورعاۋعا دا­يىن با?” – دەگەن مەسەلە بولعان. ال كەيبiر ەكولوگ-ماماندار مۇنداي جوبالار بويىنشا قابىلداناتىن شەشiمدەر جارييا تٷردە, قوعامنىڭ تولىق قاتىسۋىمەن, قوعامدىق جەنە پارلامەنتتiك تىڭداۋلار, مٷمكiن بولسا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ٶتكiزۋ ارقىلى قابىلدانۋى تيiس دەپ ەسەپتەيدi. ٶكiنiشكە قاراي, بiزدiڭ بيلiك ەل مەن جەر تاعدىرى تارازىعا تٷسەتiن سىن ساعاتىندا كٶپشiلiكتiڭ پiكiرiمەن ساناسپاي, شەشiم شىعارا بەرەدi. بۇعان قالىڭ قاۋىمنىڭ ەتi ٷيرەنiپ كەتكەنi سونشالىقتى, تiپتi “نەگە بۇلاي?” دەپ سۇرامايدى دا. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن كٶتەرiلگەن ٶزەكتi مەسەلە ەلi كٷنگە دەيiن باسى اشىق كٷ­يiندە قالعان. بيلiك “حالىقارالىق بە­دەلiمiز نىعايادى” دەپ مارقايسا, ٷلبi زاۋىتىنىڭ باسشىلىعى “بۇل سالادا بiزدiڭ باي تەجiريبەمiز بار, قيىندىقتان قاشپايمىز” دەپ نىعىزداپ قويادى. ال جالپى قاۋiپسiزدiك, قورشاعان ورتاعا تٶنەتiن زالال جٶنiندە ولار جاق اشپايدى.

تٷيIن:

وسى كٷنi ەنەرگەتيكا مينيسترلiگiنە قارايتىن اتوم جەنە ەنەرگەتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتi باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جانتيكين يادرولىق وتىن بانكi ەركiن جارنا ارقىلى جۇمىس iستەيتiنiن, ماگاتە بيۋدجەتiنە اۋىرتپاشىلىق تٷسپەيتiنiن ايتتى. قازiر جارنا كٶلەمi 150 ملن دوللار ەكەن. بۇل جانتيكيننiڭ پايىمىنشا, “بانكتi اشىپ ونى قۇرىعاندا 10 جىل ۇستاپ تۇرۋعا جەتەدi”.

ايتپاقشى, بانكتi ٶزiمiزدiڭ ساقشىلار قورعايدى. وعان شەتەلدiكتەر قاتىستىرىلمايدى. “حالىقارالىق بەدەل” جييامىز دەپ جەلپiنiپ جٷرگەندە, يادرولىق وتىن بانكi وپىق جەگiزبەسiنە كiم كەپiلدiك بەرەدi? پرەزيدەنت پە, ٷكiمەت باسشىسى ما? جانتيكيندەردiڭ جايىنا قالارى سٶزسiز, ەگەر بiر جاعداي بولسا. يادرولىق قارۋسىزدانۋ ساياساتىن iسكە اسىرۋعا ٷلەس قوسامىز, نوبەل سىيلىعىن قانجىعاعا باسامىز دەپ جٷرگەندە, تەتتi قييالدى لاڭكەستەر بىت-شىت ەتسە, قايتەسiڭ. يادرولىق ورتالىقتار نەبiر سويقانداردىڭ كٶزi تٷسەتiن, قاتەرلi جوسپار قۇراتىن نىسانى. ەسكەرi ەلسiز, شەنەۋنiگi جەمقور, ساتقىن ەلدە مۇنداي بانكتi اشۋ – ساۋ باسقا ساقينا تiلەۋمەن تەڭ نەرسە.

گ. قاپان

"جاس الاش" گازەتٸ