Foto: ashyq derekkózÁlemdik azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy júieleri klimattyń jahandyq ózgerýi, resýrstardyń shekteýliligi jáne naryqtaǵy turaqsyzdyq siiaqty faktorlardyń qysymyn barǵan saiyn kóbirek sezinip otyrǵan kezeńde Qazaqstan men BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uiymy osy syn-qaterlerge jan-jaqty ári bolashaqqa baǵyttalǵan jaýap berý úshin yntymaqtastyǵyn nyǵaityp keledi. Buǵan deiin qalyptasqan seriktestikke súiene otyryp, qazirgi tańda eki tarap azyq-túlik qaýipsizdigi, turaqty aýyl sharýashylyǵy jáne tabiǵi resýrstardy basqarý salalaryndaǵy ortaq máselelerdi júieli túrde sheshýge basymdyq berip otyr.
Bul úrdis eń aldymen joǵary deńgeidegi saiasi dialogtyń nátijesinde qalyptasty. Mańyzdy kezeńderdiń biri – 2024 jyldyń qańtarynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Rim qalasyndaǵy FAO shtab-páterine jasaǵan sapary boldy. Bul sapar ekijaqty yntymaqtastyqty tereńdetýdiń strategiialyq baǵyttaryn aiqyndady. Kezdesýler barysynda sý qaýipsizdigi, Aral teńizi basseinindegi jerlerdi qalpyna keltirý, sondai-aq Ortalyq Aziiadaǵy FAO-nyń institýtsionaldyq rólin kúsheitý máseleleri talqylandy. Qazaqstan sondai-aq tuqym sharýashylyǵy júielerin jetildirý, aýyl sharýashylyǵy jerleriniń degradatsiiasymen kúresý, «jasyl» aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne sý men jer resýrstaryn tiimdi ári turaqty paidalaný baǵyttarynda FAO sarapshylyq qoldaýyn keńeitýge qyzyǵýshylyq bildirdi.
Saiasi dialog 2025 jyldyń mamyrynda naqty is-qimyl deńgeiine ótti. Sol kezde FAO-nyń bas direktory Tsiýi Dýniýi uiymnyń joǵary basshylyǵymen birge Qazaqstanǵa kelip, Astana halyqaralyq forýmy jumysyna qatysty. Qazaqstan Prezidenti jáne Premer-ministrimen ótken kezdesýlerde agroazyq-túlik sektoryn tsifrlandyrý, sý resýrstaryn turaqty basqarý jáne qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin halyqaralyq naryqtarǵa ilgeriletý siiaqty basym baǵyttar talqylandy. Sonymen qatar agroazyq-túlik júieleriniń turaqtylyǵyn arttyrý jáne sektordyń uzaq merzimdi básekege qabilettiligin qamtamasyz etý úshin zertteýlerge, innovatsiialarǵa jáne adami kapitalǵa investitsiia tartý qajettiligine erekshe nazar aýdaryldy.
Qazaqstannyń agrarlyq sektoryndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqpen qatar FAO Ortalyq Aziiada agroazyq-túlik júielerin transformatsiialaýǵa jáne sý resýrstaryn basqarýdy jetildirýge baǵyttalǵan sýbóńirlik keshendi bastama usyndy. Bul bastama ulttyq basymdyqtarǵa súiene otyryp, halyqaralyq qarjy institýttarynyń, klimattyq qorlardyń jáne jeke sektordyń investitsiialaryn agroazyq-túlik qundylyq tizbegi boiymen jumyldyrýdy kózdeidi.
Yntymaqtastyqtyń negizgi elementteriniń biri – Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy ministrligimen birlesip júzege asyrylyp jatqan FAO–Qazaqstan áriptestik baǵdarlamasy (FKPP). Bul baǵdarlama agroazyq-túlik sektoryndaǵy negizgi baǵyttarda tehnikalyq kómek kórsetý men zamanaýi, aýqymyn keńeitýge bolatyn sheshimderdi engizýdiń qurylymdyq negizin qalyptastyrady.
FKPP aiasynda agroazyq-túlik sektoryndaǵy tehnologiialyq deńgeidi kóterýge, klimattyq táýekelderge tózimdilikti arttyrýǵa jáne eldi óńirlik ári jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi tizbekterine integratsiialaýǵa baǵyttalǵan basym usynystar portfeli qalyptastyryldy. Bul bastamalar qol jetkizilgen nátijelerge súienip, halyqaralyq saraptamanyń qosymsha qun bere alatyn baǵyttaryna nazar aýdarýdy kózdeidi.
Baǵdarlama sheńberinde ulttyq sorttardy jáne tuqym sharýashylyǵy júielerin damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Sonyń ishinde qazaqstandyq alma sorttaryn qalpyna keltirý men damytý, dálme-dál eginshilik jáne sheshim qabyldaýdy qoldaityn tsifrlyq quraldardy engizý kózdelgen. Bul bastamalar jerdiń degradatsiiasy, klimattyń ózgerýi jáne ǵylymi zertteýler men sharýashylyq tájiribesiniń arasyndaǵy alshaqtyq siiaqty qurylymdyq shekteýlerdi joiýǵa baǵyttalǵan. Nátijesinde óndiris ónimdiligin, resýrstardy paidalaný tiimdiligin jáne eksporttyq áleýetti arttyrýǵa múmkindik beretin turaqty ári keń aýqymdy sheshimder ázirleý kózdelip otyr. Bul jobalardyń ereksheligi – olardyń investitsiialyq baǵytta bolýy, iaǵni jeke sektor men halyqaralyq qarjy institýttarynyń qatysýymen aýqymdy iske asyrýǵa daiyndalýy.
FKPP-dan bólek, FAO Qazaqstanda tabiǵi resýrstardy basqarý, qurǵaq jáne tuzdanǵan landshafttarda turaqty aýyl sharýashylyǵyn damytý, agroorman sharýashylyǵy men jaiylymdyq júielerdi jetildirý, brýtsellezben kúres jáne «Bir densaýlyq» tásili aiasynda biologiialyq qaýipsizdikti kúsheitý baǵyttarynda birqatar jobalardy júzege asyryp keledi. Sondai-aq pestitsidterdiń ómirlik tsiklin basqarý, sý resýrstaryn turaqty paidalaný, ishki sý aidyndaryndaǵy balyq sharýashylyǵy men akvakýltýrany damytý, 2025 jylǵy Ulttyq aýyl sharýashylyǵy sanaǵyna tehnikalyq qoldaý kórsetý jáne mekteptegi durys tamaqtaný baǵdarlamalaryn engizý siiaqty bastamalar bar.
Bul jobalardyń barlyǵy FAO-nyń halyqaralyq saraptamasy men Qazaqstannyń ulttyq basymdyqtaryn úilestire otyryp, naqty nátijeler men uzaq merzimdi áserge qol jetkizýge baǵyttalǵan yntymaqtastyq modelin qalyptastyrady.
FAO baǵalaýy boiynsha, memlekettik qoldaý sharalary men investitsiialyq quraldardyń jiyntyq áseri Qazaqstanǵa ishki azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaityp qana qoimai, Ortalyq Aziia men kórshiles óńirlerde azyq-túlik, ásirese astyq jetkizýshi mańyzdy elderdiń birine ainalýyna múmkindik berdi.
Sońǵy jyldary Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy sektory turaqty ósim kórsetip, ekonomikalyq mańyzy arta tústi. Negizgi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń óndirisi sońǵy úsh jyldaǵy ortasha kórsetkishpen salystyrǵanda 13%-ǵa ósti, al eksport shamamen 27%-ǵa artty. Ártúrli sharýashylyq sanattaryna jeńildetilgen qarjylyq quraldarǵa qoljetimdiliktiń keńeiýi ainalym kapitalyn tolyqtyrýǵa, tehnika jańartýǵa jáne óndiristik infraqurylymdy damytýǵa múmkindik berdi.
Dúniejúzilik bank derekterine sáikes, aýyl sharýashylyǵyndaǵy qosylǵan qun tarihi eń joǵary deńgeige jetip, 11 mlrd AQSh dollarynan asty. Sońǵy jyldary saladaǵy eńbek ónimdiligi de turaqty ósip, bir qyzmetkerge shaqqanda 10 myń dollardan asatyn qosylǵan qun qalyptasty.
Sonymen qatar klimattyń jylynýy Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyna qosymsha qysym túsirýde. Eldegi jylyný qarqyny álemdik ortasha kórsetkishten joǵary, al qurǵaqshylyq, sý tasqyny jáne shóleittený siiaqty qubylystar jiilep keledi. Bul sý resýrstarynyń qoljetimdiligin azaityp, aýyl sharýashylyǵy óndirisine tikelei áser etýde.
Osy jaǵdailarda klimattyq ózgeristerge beiimdelý, sý únemdeitin tehnologiialardy engizý, degradatsiiaǵa ushyraǵan jerlerdi qalpyna keltirý jáne jaiylymdardy tiimdi basqarý siiaqty sharalarǵa investitsiiany arttyrý mańyzdy. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵynyń bir ǵana daqylǵa – bidaiǵa táýeldiligin azaitý qajet. Sońǵy jyldary maily daqyldar, burshaq tuqymdastar, arpa jáne sorgo óndirisi ulǵaiyp keledi.
Qazaqstan halyqaralyq astyq naryǵynda da mańyzdy oiynshy bolyp qala beredi. El bidai eksporttaýshy jetekshi memleketterdiń biri sanalady jáne arpa, zyǵyr men burshaq daqyldary boiynsha da aitarlyqtai oryn alady.
FAO sarapshylary Qazaqstannyń shikizat pen qaita óńdelgen ónim eksporty arasyndaǵy teńgerimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan pragmatikalyq saiasatyn da atap ótti. Keibir baǵyttarda qaita óńdeý infraqurylymynyń damýy eksportty ártaraptandyrýǵa jáne el ishinde qosylǵan qundy arttyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń mal sharýashylyǵy sektory da úlken áleýetke ie. Elde 184 mln gektar jaiylymdyq jer bar, bul kórsetkish boiynsha Qazaqstan álemde tórtinshi orynda. Mundai resýrstar óndiristik shyǵyndardy tómendetýge, kómirtek naryqtaryna qatysýǵa, agrotýrizmdi damytýǵa jáne bioalýantúrlilikti saqtaýǵa múmkindik beredi.
Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan men FAO yntymaqtastyǵy ulttyq basymdyqtardy óńirlik ásermen ushtastyratyn keshendi bastamalarǵa baǵyttalmaq. Sonyń ishinde Qazaqstannyń Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligimen birlesip sý resýrstaryn basqarý tiimdiligin arttyrýǵa arnalǵan jańa seriktestik baǵdarlamasyn ázirleý josparlanyp otyr.
Óńirlik deńgeide bul yntymaqtastyq «Ortalyq Aziianyń astyq qorjyny» bastamasy arqyly jalǵasyp, Qazaqstandy astyq pen ony qaita óńdeý ónimderiniń negizgi óndiristik jáne eksporttyq haby retinde damytýǵa baǵyttalǵan.
Bul baǵyttaǵy jumys 2026 jyly ótetin óńirlik is-sharalarmen de jalǵasady. Atap aitqanda, 2026 jylǵy mamyrda Dýshanbe qalasynda FAO-nyń Eýropa jáne Ortalyq Aziia boiynsha óńirlik konferentsiiasy ótedi. Sonymen qatar 2026 jylǵy 22–24 sáýir aralyǵynda Astana qalasynda óńirlik ekologiialyq sammit uiymdastyrylady.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan men FAO arasyndaǵy seriktestik Ortalyq Aziiada turaqty agroazyq-túlik júielerin damytýǵa baǵyttalǵan nátijege baǵdarlanǵan yntymaqtastyq modelin qalyptastyryp otyr.
