فوتو: اشىق دەرەككٶزەلەمدٸك ازىق-تٷلٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى جٷيەلەرٸ كليماتتىڭ جاھاندىق ٶزگەرۋٸ, رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ جەنە نارىقتاعى تۇراقسىزدىق سيياقتى فاكتورلاردىڭ قىسىمىن بارعان سايىن كٶبٸرەك سەزٸنٸپ وتىرعان كەزەڭدە قازاقستان مەن بۇۇ-نىڭ ازىق-تٷلٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى وسى سىن-قاتەرلەرگە جان-جاقتى ەرٸ بولاشاققا باعىتتالعان جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتىپ كەلەدٸ. بۇعان دەيٸن قالىپتاسقان سەرٸكتەستٸككە سٷيەنە وتىرىپ, قازٸرگٸ تاڭدا ەكٸ تاراپ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ, تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ سالالارىنداعى ورتاق مەسەلەلەردٸ جٷيەلٸ تٷردە شەشۋگە باسىمدىق بەرٸپ وتىر.
بۇل ٷردٸس ەڭ الدىمەن جوعارى دەڭگەيدەگٸ ساياسي ديالوگتىڭ نەتيجەسٸندە قالىپتاستى. ماڭىزدى كەزەڭدەردٸڭ بٸرٸ – 2024 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ريم قالاسىنداعى فاو شتاب-پەتەرٸنە جاساعان ساپارى بولدى. بۇل ساپار ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدٸڭ ستراتەگييالىق باعىتتارىن ايقىندادى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸندەگٸ جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ, سونداي-اق ورتالىق ازيياداعى فاو-نىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رٶلٸن كٷشەيتۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى. قازاقستان سونداي-اق تۇقىم شارۋاشىلىعى جٷيەلەرٸن جەتٸلدٸرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸنٸڭ دەگراداتسيياسىمەن كٷرەسۋ, «جاسىل» اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جەنە سۋ مەن جەر رەسۋرستارىن تيٸمدٸ ەرٸ تۇراقتى پايدالانۋ باعىتتارىندا فاو ساراپشىلىق قولداۋىن كەڭەيتۋگە قىزىعۋشىلىق بٸلدٸردٸ.
ساياسي ديالوگ 2025 جىلدىڭ مامىرىندا ناقتى ٸس-قيمىل دەڭگەيٸنە ٶتتٸ. سول كەزدە فاو-نىڭ باس ديرەكتورى تسيۋي دۋنيۋي ۇيىمنىڭ جوعارى باسشىلىعىمەن بٸرگە قازاقستانعا كەلٸپ, استانا حالىقارالىق فورۋمى جۇمىسىنا قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ جەنە پرەمەر-مينيسترٸمەن ٶتكەن كەزدەسۋلەردە اگروازىق-تٷلٸك سەكتورىن تسيفرلاندىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋ جەنە قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن حالىقارالىق نارىقتارعا ٸلگەرٸلەتۋ سيياقتى باسىم باعىتتار تالقىلاندى. سونىمەن قاتار اگروازىق-تٷلٸك جٷيەلەرٸنٸڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ جەنە سەكتوردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن زەرتتەۋلەرگە, يننوۆاتسييالارعا جەنە ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسييا تارتۋ قاجەتتٸلٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورىنداعى ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقپەن قاتار فاو ورتالىق ازييادا اگروازىق-تٷلٸك جٷيەلەرٸن ترانسفورماتسييالاۋعا جەنە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان سۋبٶڭٸرلٸك كەشەندٸ باستاما ۇسىندى. بۇل باستاما ۇلتتىق باسىمدىقتارعا سٷيەنە وتىرىپ, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ, كليماتتىق قورلاردىڭ جەنە جەكە سەكتوردىڭ ينۆەستيتسييالارىن اگروازىق-تٷلٸك قۇندىلىق تٸزبەگٸ بويىمەن جۇمىلدىرۋدى كٶزدەيدٸ.
ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان فاو–قازاقستان ەرٸپتەستٸك باعدارلاماسى (فكپپ). بۇل باعدارلاما اگروازىق-تٷلٸك سەكتورىنداعى نەگٸزگٸ باعىتتاردا تەحنيكالىق كٶمەك كٶرسەتۋ مەن زاماناۋي, اۋقىمىن كەڭەيتۋگە بولاتىن شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋدٸڭ قۇرىلىمدىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرادى.
فكپپ اياسىندا اگروازىق-تٷلٸك سەكتورىنداعى تەحنولوگييالىق دەڭگەيدٸ كٶتەرۋگە, كليماتتىق تەۋەكەلدەرگە تٶزٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە ەلدٸ ٶڭٸرلٸك ەرٸ جاھاندىق ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ تٸزبەكتەرٸنە ينتەگراتسييالاۋعا باعىتتالعان باسىم ۇسىنىستار پورتفەلٸ قالىپتاستىرىلدى. بۇل باستامالار قول جەتكٸزٸلگەن نەتيجەلەرگە سٷيەنٸپ, حالىقارالىق ساراپتامانىڭ قوسىمشا قۇن بەرە الاتىن باعىتتارىنا نازار اۋدارۋدى كٶزدەيدٸ.
باعدارلاما شەڭبەرٸندە ۇلتتىق سورتتاردى جەنە تۇقىم شارۋاشىلىعى جٷيەلەرٸن دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندىق الما سورتتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ مەن دامىتۋ, دەلمە-دەل ەگٸنشٸلٸك جەنە شەشٸم قابىلداۋدى قولدايتىن تسيفرلىق قۇرالداردى ەنگٸزۋ كٶزدەلگەن. بۇل باستامالار جەردٸڭ دەگراداتسيياسى, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن شارۋاشىلىق تەجٸريبەسٸنٸڭ اراسىنداعى الشاقتىق سيياقتى قۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردٸ جويۋعا باعىتتالعان. نەتيجەسٸندە ٶندٸرٸس ٶنٸمدٸلٸگٸن, رەسۋرستاردى پايدالانۋ تيٸمدٸلٸگٸن جەنە ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تۇراقتى ەرٸ كەڭ اۋقىمدى شەشٸمدەر ەزٸرلەۋ كٶزدەلٸپ وتىر. بۇل جوبالاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ – ولاردىڭ ينۆەستيتسييالىق باعىتتا بولۋى, ياعني جەكە سەكتور مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن اۋقىمدى ٸسكە اسىرۋعا دايىندالۋى.
فكپپ-دان بٶلەك, فاو قازاقستاندا تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ, قۇرعاق جەنە تۇزدانعان لاندشافتتاردا تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اگروورمان شارۋاشىلىعى مەن جايىلىمدىق جٷيەلەردٸ جەتٸلدٸرۋ, برۋتسەللەزبەن كٷرەس جەنە «بٸر دەنساۋلىق» تەسٸلٸ اياسىندا بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ كٷشەيتۋ باعىتتارىندا بٸرقاتار جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. سونداي-اق پەستيتسيدتەردٸڭ ٶمٸرلٸك تسيكلٸن باسقارۋ, سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋ, ٸشكٸ سۋ ايدىندارىنداعى بالىق شارۋاشىلىعى مەن اكۆاكۋلتۋرانى دامىتۋ, 2025 جىلعى ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىنا تەحنيكالىق قولداۋ كٶرسەتۋ جەنە مەكتەپتەگٸ دۇرىس تاماقتانۋ باعدارلامالارىن ەنگٸزۋ سيياقتى باستامالار بار.
بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى فاو-نىڭ حالىقارالىق ساراپتاماسى مەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق باسىمدىقتارىن ٷيلەستٸرە وتىرىپ, ناقتى نەتيجەلەر مەن ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەرگە قول جەتكٸزۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىق مودەلٸن قالىپتاستىرادى.
فاو باعالاۋى بويىنشا, مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى مەن ينۆەستيتسييالىق قۇرالداردىڭ جيىنتىق ەسەرٸ قازاقستانعا ٸشكٸ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتىپ قانا قويماي, ورتالىق ازييا مەن كٶرشٸلەس ٶڭٸرلەردە ازىق-تٷلٸك, ەسٸرەسە استىق جەتكٸزۋشٸ ماڭىزدى ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورى تۇراقتى ٶسٸم كٶرسەتٸپ, ەكونوميكالىق ماڭىزى ارتا تٷستٸ. نەگٸزگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ٶندٸرٸسٸ سوڭعى ٷش جىلداعى ورتاشا كٶرسەتكٸشپەن سالىستىرعاندا 13%-عا ٶستٸ, ال ەكسپورت شامامەن 27%-عا ارتتى. ەرتٷرلٸ شارۋاشىلىق ساناتتارىنا جەڭٸلدەتٸلگەن قارجىلىق قۇرالدارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ كەڭەيۋٸ اينالىم كاپيتالىن تولىقتىرۋعا, تەحنيكا جاڭارتۋعا جەنە ٶندٸرٸستٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانك دەرەكتەرٸنە سەيكەس, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قوسىلعان قۇن تاريحي ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتٸپ, 11 ملرد اقش دوللارىنان استى. سوڭعى جىلدارى سالاداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ دە تۇراقتى ٶسٸپ, بٸر قىزمەتكەرگە شاققاندا 10 مىڭ دوللاردان اساتىن قوسىلعان قۇن قالىپتاستى.
سونىمەن قاتار كليماتتىڭ جىلىنۋى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا قىسىم تٷسٸرۋدە. ەلدەگٸ جىلىنۋ قارقىنى ەلەمدٸك ورتاشا كٶرسەتكٸشتەن جوعارى, ال قۇرعاقشىلىق, سۋ تاسقىنى جەنە شٶلەيتتەنۋ سيياقتى قۇبىلىستار جيٸلەپ كەلەدٸ. بۇل سۋ رەسۋرستارىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ازايتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتۋدە.
وسى جاعدايلاردا كليماتتىق ٶزگەرٸستەرگە بەيٸمدەلۋ, سۋ ٷنەمدەيتٸن تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ, دەگراداتسيياعا ۇشىراعان جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە جايىلىمداردى تيٸمدٸ باسقارۋ سيياقتى شارالارعا ينۆەستيتسييانى ارتتىرۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بٸر عانا داقىلعا – بيدايعا تەۋەلدٸلٸگٸن ازايتۋ قاجەت. سوڭعى جىلدارى مايلى داقىلدار, بۇرشاق تۇقىمداستار, ارپا جەنە سورگو ٶندٸرٸسٸ ۇلعايىپ كەلەدٸ.
قازاقستان حالىقارالىق استىق نارىعىندا دا ماڭىزدى ويىنشى بولىپ قالا بەرەدٸ. ەل بيداي ەكسپورتتاۋشى جەتەكشٸ مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ سانالادى جەنە ارپا, زىعىر مەن بۇرشاق داقىلدارى بويىنشا دا ايتارلىقتاي ورىن الادى.
فاو ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ شيكٸزات پەن قايتا ٶڭدەلگەن ٶنٸم ەكسپورتى اراسىنداعى تەڭگەرٸمدٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان پراگماتيكالىق ساياساتىن دا اتاپ ٶتتٸ. كەيبٸر باعىتتاردا قايتا ٶڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى ەكسپورتتى ەرتاراپتاندىرۋعا جەنە ەل ٸشٸندە قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعى سەكتورى دا ٷلكەن ەلەۋەتكە يە. ەلدە 184 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەر بار, بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا قازاقستان ەلەمدە تٶرتٸنشٸ ورىندا. مۇنداي رەسۋرستار ٶندٸرٸستٸك شىعىنداردى تٶمەندەتۋگە, كٶمٸرتەك نارىقتارىنا قاتىسۋعا, اگروتۋريزمدٸ دامىتۋعا جەنە بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
الداعى ۋاقىتتا قازاقستان مەن فاو ىنتىماقتاستىعى ۇلتتىق باسىمدىقتاردى ٶڭٸرلٸك ەسەرمەن ۇشتاستىراتىن كەشەندٸ باستامالارعا باعىتتالماق. سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسٸپ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ارنالعان جاڭا سەرٸكتەستٸك باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە بۇل ىنتىماقتاستىق «ورتالىق ازييانىڭ استىق قورجىنى» باستاماسى ارقىلى جالعاسىپ, قازاقستاندى استىق پەن ونى قايتا ٶڭدەۋ ٶنٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ ٶندٸرٸستٸك جەنە ەكسپورتتىق حابى رەتٸندە دامىتۋعا باعىتتالعان.
بۇل باعىتتاعى جۇمىس 2026 جىلى ٶتەتٸن ٶڭٸرلٸك ٸس-شارالارمەن دە جالعاسادى. اتاپ ايتقاندا, 2026 جىلعى مامىردا دۋشانبە قالاسىندا فاو-نىڭ ەۋروپا جەنە ورتالىق ازييا بويىنشا ٶڭٸرلٸك كونفەرەنتسيياسى ٶتەدٸ. سونىمەن قاتار 2026 جىلعى 22–24 سەۋٸر ارالىعىندا استانا قالاسىندا ٶڭٸرلٸك ەكولوگييالىق سامميت ۇيىمداستىرىلادى.
جالپى العاندا, قازاقستان مەن فاو اراسىنداعى سەرٸكتەستٸك ورتالىق ازييادا تۇراقتى اگروازىق-تٷلٸك جٷيەلەرٸن دامىتۋعا باعىتتالعان نەتيجەگە باعدارلانعان ىنتىماقتاستىق مودەلٸن قالىپتاستىرىپ وتىر.
