«Men ol kezde, 1944 jyly Qazaqstanǵa jer aýdarylǵanda bes-aq jastamyn. Oiyn balasymyn. Esik aldynda eki apaiymnyń balalary (olardyń əkeleri – jezdelerimiz soǵysta qaza bolǵan-dy), kórshilerdiń balalary ətkenshek teýip oinap júrdik. Taý arasyndaǵy jolmen əskeri mashinalar legi aýylymyzǵa kelip kirdi. Ústinde - jaý əskeri», - dep eske alady ulty balqar Marjan Sakiianova (Atakýeva) halyq basyna túsken qaýip-qaterli kezeńdi muńaia eske alyp.
Iə, stalindik totalitarlyq saiasat! Kimderdi jylatpady, kimderdi atyp-asyp, qýdalap, jer aýdarmady?! Bul nəýbette tek qazaq halqy ǵana emes, sol kezdegi KSRO-nyń quramynda bolǵan elder, onyń ishinde kavkazdyqtar da boldy. 1944 jyly eki aptanyń ishinde 873 myń kavkazdyq týǵan jerinen kúshtep kóshirilgen eken. Tarih solai deidi. 1948 jylǵy qazan aiyna qarai taǵy 2 millionnan astam adam qonys aýdarylǵan. Al Pavlodar oblysynda 1955 jylǵy 25 qańtardaǵy kórsetkish boiynsha kolhoz, MTS, sovhozdarda 20 myńnan astam kúshtep qonys aýdarǵan adamdar eńbek etken. Sonshama kóz jasy, sonshama qaiǵy-muń. Estir qulaqqa aýyr-aq. Kavkaz halyqtarynan da soǵysqa er-azamattar alyndy. Alaida, «...nemis-fashist əskerleri Kavkazǵa shabýyly kezinde kavkazdyqtar Otanyn satty, Qyzyl Armiianyń tylyna jiberilgen jaýdyń qashqyndary men barlaýshylar qataryna qosyldy. Jasaqtalǵan bandalar nemisterdiń buiryǵymen Sovettik bilikke qarsy kúresti» degen jalamen Sheshen–Ingýsh ASSR-indegi jəne oǵan kiretin aýdandardaǵy sheshender men ingýsh, basqa da halyqtardy KSRO-nyń ózge aýmaqtaryna qonys aýdartý kerek...» degen sipattaǵy KSRO Joǵarǵy Keńesi prezidiýmynyń qaýlysy shyqqan deidi tarihta. Sol Sheshen-Ingýsh jerindegi halyqtyń arasynda sany az qabardin-balqar ulty da bar edi.
- Sol kúni úlkender egistikke ketken bolatyn. Myltyq daýysyn esti sala bəri júgirip keldi, - deidi Marjan Əliqyzy əńgimesinde. – Bizdi saqtap qalǵan - aýyldy qorshaǵan biik taýlar men qalyń orman. Jumystaryn tastai sala, bizge qarai qustai ushyp júgirip kele jatqan eresek adamdar kóz aldymda. Olar bizdi birden taýǵa qarai ala qashty. «Əitpese, bərimizdi atady» dedi. Selo ortasynda ózen aǵyp jatty. Ózenniń bir jaǵynda - partizandar, bir jaǵynda - jaý əskeri... ortada - biz. Əli esimde bir úlken jartastyń astyna tyǵyldyq. Zýyldaǵan oq tasqa tigende shaq-shaq etedi. Eki jaq uzaq atysty. Biz atys tolastaǵan kezde ormanǵa qarai qashtyq. Kiim joq, tamaq ta joq, ash-jalańash qaldyq. Qatty tońǵanymdy bilemin. Anam kóp jylady. Úsip ketken kartop, kartop qabyqtaryn jedik. Qarny ashqan balalar jaǵy tońyp, shyrqyrap jylaimyz. Úlkender de jylaidy. Bir jańbyrly kúni «kóshiremiz, poiyzǵa barasyńdar» depti. Kúni boiy mashina tosyp, qarly jańbyrdyń astynda qatty jaýraǵanymyz da esimde. Aqyry mashinalarǵa tiep, poiyzǵa əkeldi. Aǵash vagondar, aǵash səkiler, ishinde tósek-oryn joq, tamaq ta joq. Bir ai boiy jolda júrdik...
Bul – Kavkaz ASSR-degi Chegem aýdany Nijnii Chegem degen seloda bolǵan jaǵdai. Selonyń kóp úilerine bomba tústi, er azamattary maidanǵa alyndy, eldegilerdi kúshtep jer aýdardy. Deportatsiialanǵan kavkazdyqtardyń biraz bóligin Pavlodarǵa əkelip túsirdi. Solardyń biri bizge esteligin aityp otyrǵan balqar Marjannyń, Atakýevtardyń otbasy bolatyn. Olar Pavlodar aýdanyna qarasty Gavrilovka (qazir bul aýyl joq) aýylyna ornalasty.
- Biz kelgen kezde aýylda kileń orys ultynyń ókilderi boldy. Keiin aýyl jabyldy. Novoiamyshevoǵa kóshtik. Mektepke bardyq. Jaǵdai túzelgen soń, elýinshi jyldardyń ortasynda ata-anamyz elge qaitty. Óz basym biraz týystarmen qazaqtardyń ortasynda qaldyq. Óitkeni, qazaq jurty bizdi ógeisigen joq, baýyrmal, jaisań, bala-shaǵasy ash otyrsa da, qoldaryna túsken bir úzim nanmen bólisedi. Keń peiildi tamasha halyq ekenine kózimiz jetti. Týǵan jer, ərine, ystyq. Biraq men kete almadym. Tek ara-tura elge baryp turdyq. Sonda anam, týystarymyz soǵys kezinde jaýdan tyǵylǵan taýǵa, biz astyna jasyrynǵan jartasqa alyp baratyn. Sońǵy jyldary densaýlyqqa bailanysty barmaǵaly biraz jyl ótti, - deidi Marjan apa.
Atakýevtardyń jumysqa jaramdy eresekteri aýyl sharýashylyǵy jumystaryna aralasty. Əielder jaǵy jip iirip, toqymamen ainalysty. Al boijetken Marjan saýynshy boldy, tipti oblys kólemindegi ozat saýynshylardyń qatarynda bolǵanyn, fotosýreti «Eńbek ekpindileri», «Sotsialistik jarystyń jeńimpazdarynyń» Qurmet taqtasynda turǵanyn maqtanyshpen aitady.
Ozat saýynshy qyz atanǵan Marjan Mədeniet Sakiianov degen qazaq jigitimen shańyraq kóterip, balaly-shaǵaly boldy. Mədeniet aǵa biraz ýaqyt mal dərigeri, keiin uzaq jyldar shopan bolyp, mal basyn kóbeitýde eseli eńbegimen kózge túsip, qurmetke bólengen azamat eken.
- Jeti balamyzdyń úlkeni aýǵan soǵysynda boldy. Qatty ýaiymdadyq. Aman-esen keldi, ishki ister salasynda abyroimen qyzmet atqardy. Biraq ǵumyry qysqa boldy, - deidi Mədeniet Sakiianov. - Osy bir ókinishimiz bolmasa, denimiz saý, basymyz aman. Ara-tura qaiyn jurtqa baryp turamyz. Balqar degenmen, túbi bir týysqan elmiz. Qazaqtyń sý, nan, ber, al degen sózderi balqar tilinde de bar, - dese, Marjan apa:
- Qazaq eline jalǵyz men, meniń əýletim ǵana emes, qiyn-qystaý kezeńde kúshpen qonys aýdarǵan Kavkaz halyqtarynyń bəri riza. «Jer aýyp, qańǵyp júrgen bular kimder?» dep eshkim tosyrqaǵan joq. Qushaq jaiyp qarsy aldy, qoldarynda baryn berdi. Ol jaqtan kelgenderdiń birazy qazaq jerinde turaqtap qaldy, bala súiip, urpaq órbittik. Tek... Marjan apa muńaiyp tómen qarady. «O ne? Nege renjidińiz?» dep eleń ettik.
- E-e, jasym seksennen asty. Qazaq bop ketkem. Biraq ara-tura balqar ekenim esime túskende qiyn eken. Ana bir jyldary úlken jiyndarda basqa aýdandardan 2-3 balqar azamatyn kezdestirip, ata-anam, tórkinimdi kórgendei bolyp edim. Qazir kórinbeidi. Pavlodar aýdanynda menen basqa balqar joq. Merekelerde «Dostyq» úiinde Assambleia uiymdastyratyn toi-sharalarǵa kelemiz. Bul jerde halyqtardyń dostyǵy, ər ulttyń óz tilderin, salt-dəstúrin umytpaýlary úshin jaqsy jaǵdai jasalǵan. Osyndai igilikter úshin qazaq halqyna alǵystan basqa aitarym joq, - dedi Marjan apa tebirenip.
Mədeniet pen Marjannyń otbasy úlken, balalary ər salada eńbek etedi, nemereleri barshylyq, shóbereler de kóripti, shóbereniń arasynda səbili bolǵandar da bar eken. Shópshek! Qandai jaqsy!
Iə, jaý bombasynan, myltyq oǵynan, surapyl kúnderden aman qalǵan titimdei balqar qyz qazaq jerinde baqytyn tapty. «Qulan da óz qaǵynan ózi jerimeidi» degen bar. Ózi aitqandai, ara-tura biik-biik taýlaryn, Kavkazyn saǵynǵany bolmasa, tórt qubylasy túgel eken. Jaqsylyq jalǵasty bolǵai!
Saia MOLDAIYP
.jpeg)