Foto: azattyq-ruhy.kz
Táýelsiz el bolǵaly 30 jyldan astam ýaqyt ótse de, elimizde qazaq tilin bilmeý máselesi áli kúnge deiin ózekti ekeni jasyryn emes. Sarapshylar qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli artyp kele jatqanmen, qoldaný aiasyna qatysty máseleler bar ekenin aitady. Sondyqtan qazaq tilindegi kontentterdiń mazmunyn, sapasyn arttyrý kerek dep esepteidi.
Til máselesin tereńirek qaýzaǵan kezde eń áýeli mynadai saýal týyndaidy: qazaqtar qazaqsha sóileýge uiala ma, álde orys tilinde sóileý sánge ainalǵan ba? Kei mamandar muny orystandyrý saiasatynyń saldarymen bailanystyrady.
Al A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri Ermuhamet Maralbek qazaq tilinde sóilemeitinderdiń kóbeiýi otarlyqtyń saldary dep aita salýǵa bolǵanmen, biraq shyn máninde olai emes deidi.
«Otar bolǵan tek biz ǵana emes, 14 respýblika túgel otar boldy. Olarda da tildik saiasat eshkimdi de kúshtemedi, degenmen olarda ulttyq sana men otbasyndaǵy úlkender óz ana tiliniń sondai mártebeli ekenin túsingen jáne ony jastarǵa túsindire bilgen», – deidi ǵylymi qyzmetker.
Onyń sózinshe, qazaq tiline jany ashityn adam, ony damytqysy keletin adam eń áýeli ózinen bastaýy qajet.
«Ult ziialylary «qazaq tili quryp bara jatyr» degen sekildi qur sózdi aita bergennen góri, bireýi bolsa da óz keńistiginde qazaq tilinde sóileýge, qazaq tiliniń ǵylymi áleýetiniń artýyna, qazaq tildegi aqparattardyń kóbeiýine, qazaq tilindegi zamanaýi qurylǵylardyń paida bolýyna yqpal etpei jatsa, bul ziialylardyń kinási. Mine, sonyń nátijesi bizdiń búgingi urpaqtar. Biz tek nátijesin kórip, onyń sebebine mán bermeimiz», – deidi ol.
MNU Joǵary gýmanitarlyq mektebiniń professory, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Sálima Simbaeva qazaq tilinde sóileýden uialý qalyptasyp qalǵan stereotip ekenin aitady.
«Bul jerde qazaq tilin mensinbeý dep birjaqty aitýǵa bolmas. Birde sýper markettegi satýshydan suraǵan edim: «qate oryssha sóilegenshe, ádemilep qazaqsha nege sóilemeisiz» dep, sonda ol: «oryssha qosyp sóilesek, aýyldan kelgenimizdi bildirmeýge bolady» dep jaýap berdi. Sodan beri men kóbinese muny stereotip degen oidamyn», – deidi ol.
«Kalkasyz qazaq tili» Telegram kanalynyń avtory, filolog Nazgúl Qojabek qazaq tilin kóbisi kereksiz kóredi, al qajettilik bolýy úshin ár azamat júrgen jerinde ana tilin birinshi orynǵa qoiý kerek dep esepteidi.
«Joǵary oqý ornynda bilimniń bári oryssha, sabaq qana qazaqsha ótkenimen, oqý quraldary kóbinese oryssha bolǵan soń, ári «jumysqa turý úshin oryssha bilmeseń bolmaidy» degen stereotiptiń yqpalymen oryssha sóileýge tyrysady. Jastardyń ulttyq sanasy, «men qazaqpyn, qazaq tili birinshi turýy kerek» degen oiy qalyptaspaiynsha, jaǵdai ózgermeidi», – deidi Nazgúl Qojabek.
Til mamandary jastardyń oryssha kóp sóileýi aqparattyq qaýipsizdiktiń qamtamasyz etilmeýinen jáne oryssha kontenttiń bizdiń naryqta kóp taraýynan dep túsindiredi.
«Qazaq tilindegi kontentter endi kóbeiip keledi, kóptegen aqparat orys tilinde qoljetimdi, al qazaq tilinde, mysaly, ǵylymi eńbekterdi tabý qiyndyq týdyrady. Al mazmundy, jaqsy eńbekter aqyly. Qazaq tilindegi habarlardyń mazmuny jaqsartýdy talap etedi. Sol siiaqty sebepter jeterlik. Eger tilimizdiń tartymdylyǵyn arttyryp, kóbirek aqparat berip, jarnamalasa, jastar da bet burar edi», – deidi Sálima Simbaeva.
Astana qalasyndaǵy MNU ýniversitetiniń 2 kýrs stýdenti Almaz Saǵyndyq kishkentai kezinde óz ortasyna bailanysty oryssha sóilep ketkenin aitady. Ata-anasy men muǵalimderi onyń eki tildi de meńgerip alatynyna sengen. Alaida onyń tek orys tili ǵana damyp, qazaq tilinde sóileýi qiyndai túsken.
«11-synypqa deiin orys tilinde oqydym. Oqý protsesinde qazaq tili men ádebiet pánderi boldy, biraq shyny kerek, olardyń ótkizilý sapasy asa jaqsy deńgeide emes edi. Muǵalimder tildi jaqsy biletindermen jumys istedi, ol balalar árine jaqsy nátije kórsete bastady. Al men olarǵa qaraǵanda qazaq tili deńgeiim tómen bolǵandyqtan, olarmen teń dárejede meńgere almadym», – deidi Almaz.
Onyń aitýynsha, qazaq tiline degen qyzyǵýshylyq óse kele paida bolǵan. Qazir ártúrli múmkindikterdi qoldaný arqyly qazaq tilinde sóileýge jattyǵyp júr.
«Men úshin sol kezde qazaq tiliniń qajettiligi bolmady. Sebebi meni qyzyqtyratyn qazaqsha kontentter joq edi. Sonymen qatar, týǵan tiliniń mańyzyn ańǵarmaǵanmyn. Eseigen saiyn, qazaq tiliniń qanshalyqty qajet ekenin túsindim. Óz bolmysymdy tereńirek túsinýge jáne osy álemde óz ornymdy tabýǵa qatysty qazaq tilin úirene bastadym. Bul tek aldyma qoiǵan mansap jolyndaǵy maqsatym úshin ǵana emes, rýhani damý úshin de mańyzdy», – deidi 2-kýrs stýdenti.
Onyń sózinshe, búginde ana tilindegi trekter, filmder, klipter, arttar, fanfikter jáne t. b. kóbeiip, óz mádenietimizdi tamashalaýǵa múmkindik beredi.
Sarapshylardyń aitýynsha, eger biz qazaq tiliniń qoldanys aiasyn keńeitkimiz kelse, qazirgi zaman suranysyna sai tilimizdi elektrondy keńistikke kóshirýimiz kerek. Ekinshiden, onyń ǵylymi áleýetin nyǵaitý kerek.
Sonymen qatar, A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri Qymbat Sliambek qoǵam qazaq tilinde sóileýi úshin zań júzinde máseleni qolǵa alý qajettiligin aitty.
«Kóp ideialar aityldy, usynystar boldy. Saiasi qoǵamdyq salalarda qazaq tili qoldanylýǵa tiis, mindetti degen normalar bolý kerek. Bul bolmasa basqa usynystar negizsiz. Zańdyq turǵydan qazaq tilin qamtamasyz etý qajet. Sonda ǵana qazaq tili qoldanyla bastaidy», – deidi Sliambek.
Aqlima Bolatqyzy
