فوتو: azattyq-ruhy.kz
تەۋەلسٸز ەل بولعالى 30 جىلدان استام ۋاقىت ٶتسە دە, ەلٸمٸزدە قازاق تٸلٸن بٸلمەۋ مەسەلەسٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزەكتٸ ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ساراپشىلار قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندەگٸ رٶلٸ ارتىپ كەلە جاتقانمەن, قولدانۋ اياسىنا قاتىستى مەسەلەلەر بار ەكەنٸن ايتادى. سوندىقتان قازاق تٸلٸندەگٸ كونتەنتتەردٸڭ مازمۇنىن, ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
تٸل مەسەلەسٸن تەرەڭٸرەك قاۋزاعان كەزدە ەڭ ەۋەلٸ مىناداي ساۋال تۋىندايدى: قازاقتار قازاقشا سٶيلەۋگە ۇيالا ما, ەلدە ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋ سەنگە اينالعان با? كەي ماماندار مۇنى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ سالدارىمەن بايلانىستىرادى.
ال ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ەرمۇحامەت مارالبەك قازاق تٸلٸندە سٶيلەمەيتٸندەردٸڭ كٶبەيۋٸ وتارلىقتىڭ سالدارى دەپ ايتا سالۋعا بولعانمەن, بٸراق شىن مەنٸندە ولاي ەمەس دەيدٸ.
«وتار بولعان تەك بٸز عانا ەمەس, 14 رەسپۋبليكا تٷگەل وتار بولدى. ولاردا دا تٸلدٸك ساياسات ەشكٸمدٸ دە كٷشتەمەدٸ, دەگەنمەن ولاردا ۇلتتىق سانا مەن وتباسىنداعى ٷلكەندەر ٶز انا تٸلٸنٸڭ سونداي مەرتەبەلٸ ەكەنٸن تٷسٸنگەن جەنە ونى جاستارعا تٷسٸندٸرە بٸلگەن», – دەيدٸ عىلىمي قىزمەتكەر.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازاق تٸلٸنە جانى اشيتىن ادام, ونى دامىتقىسى كەلەتٸن ادام ەڭ ەۋەلٸ ٶزٸنەن باستاۋى قاجەت.
«ۇلت زييالىلارى «قازاق تٸلٸ قۇرىپ بارا جاتىر» دەگەن سەكٸلدٸ قۇر سٶزدٸ ايتا بەرگەننەن گٶرٸ, بٸرەۋٸ بولسا دا ٶز كەڭٸستٸگٸندە قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋگە, قازاق تٸلٸنٸڭ عىلىمي ەلەۋەتٸنٸڭ ارتۋىنا, قازاق تٸلدەگٸ اقپاراتتاردىڭ كٶبەيۋٸنە, قازاق تٸلٸندەگٸ زاماناۋي قۇرىلعىلاردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتپەي جاتسا, بۇل زييالىلاردىڭ كٸنەسٸ. مٸنە, سونىڭ نەتيجەسٸ بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتار. بٸز تەك نەتيجەسٸن كٶرٸپ, ونىڭ سەبەبٸنە مەن بەرمەيمٸز», – دەيدٸ ول.
MNU جوعارى گۋمانيتارلىق مەكتەبٸنٸڭ پروفەسسورى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەليما سيمباەۆا قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋدەن ۇيالۋ قالىپتاسىپ قالعان ستەرەوتيپ ەكەنٸن ايتادى.
«بۇل جەردە قازاق تٸلٸن مەنسٸنبەۋ دەپ بٸرجاقتى ايتۋعا بولماس. بٸردە سۋپەر ماركەتتەگٸ ساتۋشىدان سۇراعان ەدٸم: «قاتە ورىسشا سٶيلەگەنشە, ەدەمٸلەپ قازاقشا نەگە سٶيلەمەيسٸز» دەپ, سوندا ول: «ورىسشا قوسىپ سٶيلەسەك, اۋىلدان كەلگەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرمەۋگە بولادى» دەپ جاۋاپ بەردٸ. سودان بەرٸ مەن كٶبٸنەسە مۇنى ستەرەوتيپ دەگەن ويدامىن», – دەيدٸ ول.
«كالكاسىز قازاق تٸلٸ» Telegram كانالىنىڭ اۆتورى, فيلولوگ نازگٷل قوجابەك قازاق تٸلٸن كٶبٸسٸ كەرەكسٸز كٶرەدٸ, ال قاجەتتٸلٸك بولۋى ٷشٸن ەر ازامات جٷرگەن جەرٸندە انا تٸلٸن بٸرٸنشٸ ورىنعا قويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
«جوعارى وقۋ ورنىندا بٸلٸمنٸڭ بەرٸ ورىسشا, ساباق قانا قازاقشا ٶتكەنٸمەن, وقۋ قۇرالدارى كٶبٸنەسە ورىسشا بولعان سوڭ, ەرٸ «جۇمىسقا تۇرۋ ٷشٸن ورىسشا بٸلمەسەڭ بولمايدى» دەگەن ستەرەوتيپتٸڭ ىقپالىمەن ورىسشا سٶيلەۋگە تىرىسادى. جاستاردىڭ ۇلتتىق ساناسى, «مەن قازاقپىن, قازاق تٸلٸ بٸرٸنشٸ تۇرۋى كەرەك» دەگەن ويى قالىپتاسپايىنشا, جاعداي ٶزگەرمەيدٸ», – دەيدٸ نازگٷل قوجابەك.
تٸل ماماندارى جاستاردىڭ ورىسشا كٶپ سٶيلەۋٸ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ قامتاماسىز ەتٸلمەۋٸنەن جەنە ورىسشا كونتەنتتٸڭ بٸزدٸڭ نارىقتا كٶپ تاراۋىنان دەپ تٷسٸندٸرەدٸ.
«قازاق تٸلٸندەگٸ كونتەنتتەر ەندٸ كٶبەيٸپ كەلەدٸ, كٶپتەگەن اقپارات ورىس تٸلٸندە قولجەتٸمدٸ, ال قازاق تٸلٸندە, مىسالى, عىلىمي ەڭبەكتەردٸ تابۋ قيىندىق تۋدىرادى. ال مازمۇندى, جاقسى ەڭبەكتەر اقىلى. قازاق تٸلٸندەگٸ حابارلاردىڭ مازمۇنى جاقسارتۋدى تالاپ ەتەدٸ. سول سيياقتى سەبەپتەر جەتەرلٸك. ەگەر تٸلٸمٸزدٸڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرىپ, كٶبٸرەك اقپارات بەرٸپ, جارنامالاسا, جاستار دا بەت بۇرار ەدٸ», – دەيدٸ سەليما سيمباەۆا.
استانا قالاسىنداعى MNU ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 2 كۋرس ستۋدەنتٸ الماز ساعىندىق كٸشكەنتاي كەزٸندە ٶز ورتاسىنا بايلانىستى ورىسشا سٶيلەپ كەتكەنٸن ايتادى. اتا-اناسى مەن مۇعالٸمدەرٸ ونىڭ ەكٸ تٸلدٸ دە مەڭگەرٸپ الاتىنىنا سەنگەن. الايدا ونىڭ تەك ورىس تٸلٸ عانا دامىپ, قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ قيىنداي تٷسكەن.
«11-سىنىپقا دەيٸن ورىس تٸلٸندە وقىدىم. وقۋ پروتسەسٸندە قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەت پەندەرٸ بولدى, بٸراق شىنى كەرەك, ولاردىڭ ٶتكٸزٸلۋ ساپاسى اسا جاقسى دەڭگەيدە ەمەس ەدٸ. مۇعالٸمدەر تٸلدٸ جاقسى بٸلەتٸندەرمەن جۇمىس ٸستەدٸ, ول بالالار ەرينە جاقسى نەتيجە كٶرسەتە باستادى. ال مەن ولارعا قاراعاندا قازاق تٸلٸ دەڭگەيٸم تٶمەن بولعاندىقتان, ولارمەن تەڭ دەرەجەدە مەڭگەرە المادىم», – دەيدٸ الماز.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق تٸلٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ٶسە كەلە پايدا بولعان. قازٸر ەرتٷرلٸ مٷمكٸندٸكتەردٸ قولدانۋ ارقىلى قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋگە جاتتىعىپ جٷر.
«مەن ٷشٸن سول كەزدە قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ بولمادى. سەبەبٸ مەنٸ قىزىقتىراتىن قازاقشا كونتەنتتەر جوق ەدٸ. سونىمەن قاتار, تۋعان تٸلٸنٸڭ ماڭىزىن اڭعارماعانمىن. ەسەيگەن سايىن, قازاق تٸلٸنٸڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەنٸن تٷسٸندٸم. ٶز بولمىسىمدى تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋگە جەنە وسى ەلەمدە ٶز ورنىمدى تابۋعا قاتىستى قازاق تٸلٸن ٷيرەنە باستادىم. بۇل تەك الدىما قويعان مانساپ جولىنداعى ماقساتىم ٷشٸن عانا ەمەس, رۋحاني دامۋ ٷشٸن دە ماڭىزدى», – دەيدٸ 2-كۋرس ستۋدەنتٸ.
ونىڭ سٶزٸنشە, بٷگٸندە انا تٸلٸندەگٸ ترەكتەر, فيلمدەر, كليپتەر, ارتتار, فانفيكتەر جەنە ت. ب. كٶبەيٸپ, ٶز مەدەنيەتٸمٸزدٸ تاماشالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بٸز قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتكٸمٸز كەلسە, قازٸرگٸ زامان سۇرانىسىنا ساي تٸلٸمٸزدٸ ەلەكتروندى كەڭٸستٸككە كٶشٸرۋٸمٸز كەرەك. ەكٸنشٸدەن, ونىڭ عىلىمي ەلەۋەتٸن نىعايتۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ قىمبات سليامبەك قوعام قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ ٷشٸن زاڭ جٷزٸندە مەسەلەنٸ قولعا الۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتتى.
«كٶپ يدەيالار ايتىلدى, ۇسىنىستار بولدى. ساياسي قوعامدىق سالالاردا قازاق تٸلٸ قولدانىلۋعا تيٸس, مٸندەتتٸ دەگەن نورمالار بولۋ كەرەك. بۇل بولماسا باسقا ۇسىنىستار نەگٸزسٸز. زاڭدىق تۇرعىدان قازاق تٸلٸن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندا عانا قازاق تٸلٸ قولدانىلا باستايدى», – دەيدٸ سليامبەك.
اقليما بولاتقىزى
