Qazaq rýhaniiatynyń beiresmi kóshbasshysy bolǵan tulǵa

Talasbek Ásemqulov aramyzda bolsa, bul kúnderi alpys bir jasqa tolar edi…

Ónerdi  murat tuta otyryp,  bar bol­mysyn, búkil sanaly ǵumyryn shyn mánisinde ultyna qaltqysyz qyzmet etýge arnap ótken Tulǵalar sanaýly. Sol sanaýlylardyń biri – Talasbek ÁSEMQULOV. Ónerdi óziniń dara joly etip tańdaǵan tulǵa. Jazýshy, synshy, aýdarmashy, kinodramatýrg,  mádeniet­tanýshy, ónertanýshy, úl­ken mektep kórgen kúishi-domby­rashy, ulttyq ónerdiń tamyrshysy,   oishyl,  bilimdar.

Ulttyq topyraǵy myqty, ómir boiy ózin-ózi baptap, tárbielegen, halyq danalyǵy men búkil jeti ǵalamnyń  bilim-ilimin boiyna jinaǵan jáne jinaǵanynyń bárin kádege jaratyp, Ultyna, týǵan halqyna qyzmet etý­diń biik úlgisin kórsetip  ótken,  hal­qyn súietin, tarihyn, ónerin qaster­leitin,  bilimge qushtar árbir jas pen jasamystyń dosy bolǵan úlken Tulǵa.  Táýelsiz elimizdiń, memle­keti­mizdiń rýhani bailyǵy.

Álimsaqtan belgili: ultty, etnosty ózgeden erek tanytatyn – mádenieti, onyń ishinde ádebieti, óneri, salt-dástúri. Osy arqyly ulttyń dúnietanym, ómir sezimi tanylady, dili, bolmysy tanylady. T.Ásemqulovtyń ádebiet, mýzyka, bei­neleý, kino, dástúrli óner, tarih, etno­grafiia, mifologiia salalaryndaǵy shyǵar­malary, iaǵni,  jan-jaqty da kóp qyrly shyǵarmashylyǵy –ulttyń ózin-ózi jete tanýy, tereń zerdeleýi, rýhani túleýine bastaidy. Ónerdi, mádenietti jáne osylar arqyly qoǵamda da  ótip jatqan úderisterdi túsinip-paiymdaýǵa úlken úles qosady.

T.Ásemqulov ulttyq bastaýdan qanyp ishken, dástúrdiń ózinen shyqqan, sondyqtan da oi júlgesi ornyqty,  tili bai da kórkem,  qoǵamy men ýaqytyna sergek  sýretker.Onyń 80-jyldardaǵy alǵashqy áńgime-povesterinen bastap, jańa ǵasyrda jazylǵan, negizgi keiipkerleri Sabyt kúishi men nemeresi Ájigerei bolyp keletin «Taltús» povesi, ókinishke  qarai, aiaqtalmaǵan «Táttimbet seri» romany,  «Birjan sal», «Tumar padisha», «Qunan­bai», «Kókbalaqtyń ólimi», «Jeztyrnaq» kinoromandary  búgingi qazaq prozasynyń ózindik bir erekshe júlgesin tanytady.

Talasbek ómir-tirshilikti tym jaqsy bilgen, ómirlik te, ónerlik te bilimi men tájiribesi bai jazýshy bolǵandyqtan da  shyǵarmalarynyń barlyǵynda derlik oqyrmandary úshin  beitanys keńistikter ashylady. Bul keńistikter, ásirese, óner, onyń ishinde dástúrli óner, tarih, etnografiia, mifologiia salalaryndaǵy eńbekterinde  aýqymdana túsedi. Ony óz ultynyń taǵdyryn álemdik órkenietpen bir aiada qarastyra otyryp, ulttyq beiresmi tarihymyzdaǵy kóptegen aqtańdaqtardy ashqan, balamaly nusqalar usynǵan  úlken tarihshy deýge bolady. Onyń kórkem shy­ǵar­ma­laryn bylai qoiǵanda, álemdik órkenietter týraly esseleri;  álemdik tarihtan jazǵan  Mysyr piramidalary, tamplierler týraly, Babyldyń kúireýi týraly, Sion paiǵam­barlarynyń protokoldary; Tomiris – Tumar padisha týraly,  saqtar men parsylar, qańlylar tarihy týraly;  Qondyger, Ket-Buǵa, Shyńǵyshan týraly, sondai-aq, qazaq bastan keshken nebir náýbetterdiń – asharshylyq pen soǵystardyń túp tarihtary týraly, taǵy da basqa kóptegen  maqala, zertteý, esseleri jalpy qazaq  tarihynda alǵash ret sony qyrynan qozǵalyp, jazylǵan taqyryptar.  Jazýshynyń prozasynda,  kórkem esse­lerinde  keiingi qazaq tarihy – Abylai han, Qunanbai, Abai, Birjan, Táttimbet, Súgir, Baijigit, taǵy da basqa kóptegen ónerpazdar tulǵalanyp shyqty.

Dáýlesker dombyrashy, qazaq áni men kúiiniń bilgiri,   dástúrli óner tájiribesi men teoriiasyn tel alyp júrgen óner iesi T.Ásemqulov shyǵarma­shylyǵynyń úlken bir salasy – óner­tanýshylyq zertteýleri. Bul zertteýleri dástúrli óner, qazaq án-kúiiniń  kómeskilene bastaǵan uǵym-tanymdaryn jarqyrata ómirge oraltady, oqyrman-tyńdarmanyn ulttyq qaǵys, yrǵaq, boiaý-reńkterge  oraltady. Bul  tusta, jalpy, Talasbektiń jadynda saqtai bilý fenomeni erekshe bolǵanyn aitý kerek. Ol jazba ádebiettiń kórnekti ókili bola tura, qazaqtyń aýyzeki áńgime dástúrin qatty ustanǵany, quimaqulaqtyǵy shyǵar­ma­shylyǵynda úlken nátije berdi. Baijuma kúilerin búginge jetkizgen, baiyrǵy mýzykalyq terminologiiany jańǵyrtqan, ózi de dombyra jasaýshy sheber onyń bul saladaǵy orasan eńbegi dástúrli ónerdiń zertteýshisi ǵana emes, tikelei murageri-jalǵasy bolýymen de qymbat.

Jalpy,  Talasbek shyǵarmashy­lyǵy­nyń daralyǵy – onyń qai saladaǵy eńbek­terinde de   ǵylymi negizdilik jáne erkin suhbattastyq qatar órilip otyratyndyǵy ekenin qadap aitýymyz kerek. Qai taqyrypta, qai salada jazsa da tizgin bermes tulpardai júitkigen onyń jazýyn­daǵy taǵy bir ereksheligi – balaǵa da, danaǵa da túsinikti qarapaiymdylyǵynda. Nurly bilimimen qatar zamanǵa sai oishyl­dyǵynda. Búgingi zamannyń mádeni-rýhani ahýalyn zerde­lei, konstrýktsiialai biletin jańashyl­dyǵynda. Iaǵni,  jańa maǵynalar týdyra alǵandyǵynda.  Sondyqtan da onyń jazǵandary yjdaǵatpen oqyǵan janǵa paidaly bilim kózi. Kim-kimmen de bilim, parasat-paiymyna sai sóilesip, pikir­lesken  T. Ásemqulovtyń suhbattary da oiǵa dertip tura­dy. Týǵan halqynyń jaqsysyna súiinip, jamanyna kúiinip, múmkin keide ashylaý da aitqan, jazǵan  tustary bar, biraq, bul ómirdegi  jáne ónerdegi biik ólshemderge degen adaldyǵynan týyndady.

T.Ásemqulov ónerde ómir keshý, ónermen ómir keshý salty, tanym-talǵam, dástúr jáne jańashyldyq, etika men estetika jazyqtyqtarynda únemi keńinen oi tolǵap otyrdy. Ómirdegi jáne ónerdegi ustanymdary, izdenis, ósý-jetilý joldary Talasbektiń  ózi «uly ustazym» dep tanyǵan, qazaq rýhaniiatynyń kórnekti tulǵasy – dástúrshil de jańashyl kórkem shyǵarmalarymen, asqan bilimdarlyǵy, tereń parasaty, ultjandylyǵymen  halqyna qaltqysyz qyzmet etip ótken Asqar Súleimenov týraly «Kemeńger ómirinen bir úzik syr» atty tórt essesinde jaqsy júlgelenedi. Kezinde «Almaty aqshamynda» jariialanyp, qalyń kópshilik yqylastana oqyǵan osy esseler – asqar­tanýdyń  erekshe bir úlgisi. Jáne jalpy qazaq ádebietinde tap mundai formada jazylǵan esse,  osynsha demo­kratiialyq ta, elitarlyq deńgeide tal­danǵan sýretker bolmaǵan shyǵar. «Ke­meńger ómirinen bir úzik syr»  – Talas­bektiń ustazyna degen erekshe saǵynysh-iltipaty ǵana emes, óziniń keiingi urpaqqa aityp ketken ósieti de siiaqty seziledi.

T.Ásemqulov ádebiet pen ónerge ótken ǵasyrdyń 80-jyldary kelgenimen, shyǵarmashylyǵynyń dáýirleý kezeńi osy ǵasyrda bastalyp, esimi men óneri sońǵy onshaqty jylda dúiim qazaqqa belgili boldy. Bul, bir esepten, elimiz Táýel­sizdigimen – rýhani-aqparattyq keńisti­gimizge  Qazaq eliniń alǵashqy beiresmi de mazmundy basylymy «Altyn Orda» aptalyǵynyń shyǵýyna bailanysty edi.Talasbek talantynyń kózin ashqan, jazǵandaryn qalyń qazaqqa pash etip, bir útirin de qaldyrmai  jariialap, qulashyn keńge jaiǵyzǵan – kezinde osy «Altyn Orda» aptalyǵynda Bas redaktorlyq etken Meiirhan Aqdáýletulyndai bilim­dar aǵa-dos tulǵa boldy. Sál keiinirekte osy aptalyqta basshylyq jasaǵan talantty, rýhtas ini-dosy Dáýren Qýat, sodan keiin Ulttyq kitaphanada Bas direktor bolyp turǵan kezinde birneshe jyl jaryq kórgen «Ait» jýrna­lynyń shyǵýyna qoldaý kórsetken  qazaqtyń bilimdar, dana uly Murat Áýezov, sońǵy bes-alty jylda búkil jazǵan­daryn jarqyratyp «Almaty aqshamynda» jurtqa tanyt­qan Qali Sársenbaidai Bas redaktor, bilikti zamandasy ekenin aitpasqa bolmaidy. Jaqsy aǵa demekshi, ómiriniń sońǵy onshaqty jylynda Doshan Joljaq­synovtai aǵa-dosqa jolyǵyp, rýhani qýanyshqa keneldi, ózi úshin jańa bir salada qyrýar eńbek jasady.

Talasbek qai salada eńbek etsin – alǵan nysanyn, materialynyń ózin, ainaladaǵy konteksin búge-shigesine deiin zertteitin, sonsoń óziniń ushqyr sýretkerlik qiialyna,  parasatty kórkem sózge júginetin. Ónerdegi biik ólshem degende – onyń ómiriniń sońǵy kezeńindegi qazaqtyń kórkem kinosy salasyndaǵy eńbekteri atalýy kerek. Onyń kinoromandarynyń birazyn joǵaryda atap óttik. Al, T.Ásemqulov stsenariileri negizinde rejisser D.Jol­jaqsynov túsirgen «Birjan sal» qazaqtyń ózin ózimen tabystyrǵan, umyt bolyp bara jatqan jadysyn oiatyp, halyq retindegi mártebe maqtanyshyn tanytatyn; «Qunanbai» filmi ulttyq  tarihtaǵy tulǵanyń orny men rólin jańasha zerdelegen kórkem film bolyp, ulttyq kinomyzǵa olja saldy.

Talasbek «Tumar padisha» stsenariii boiynsha gollivýdtyq «Aleksandr», «Gladiator»  siiaqty  film túsirilse dep qatty armandaýshy edi… Osy tusta taǵy bir ókinishimizdi aitpai qala almadyq. Ol – qazirgi tańda respýblika Memlekettik syilyǵyna laiyqty usynylyp otyrǵan «Qunanbai» kórkem filmi avtorlarynyń qatarynda  kórnekti stsenarist T.Ásem­qulov aty-jóniniń bolmaýy. Olai deitinimiz,  stsenarii avtory filmniń ideiasy men túsirilimi kezeńderine bastan-aiaq qatysyp,  túsirilim aiaqtalǵan soń dúnie saldy. Demek, film ekranǵa shyqqan kezde joǵary baǵa alǵan, sondai-aq, film syilyqqa usynylýyna bailanysty respýblika­lyq baspasózde «…kótergen júgi tarihi jaǵynan salmaqty stsenarii,.. bai mazmunda jazylǵan kórkem…» («Taý tulǵadan taǵylym tarqatqan», «Egemen Qazaqstan», 04.08.2016)  dep atap kórse­tilgen kinostsenarii avtorynyń syilyqqa usynylýǵa ábden haqy bar edi. Bul jáitti  Qazaqstan Kinematografister odaǵy, ásirese, ana tilimizdiń mártebesin qor­ǵaityn «Qazaq tili» qoǵamy nege eskermedi eken degen ókinish bar. Talasbektei talantty tizimge qosýǵa áli de bolatyn shyǵar, talqylaý áli aiaqtalǵan joq qoi…

Sergek jandy sýretker T.Ásemqulov úshin ómirdiń barlyq sáti qymbat, barlyq qubylysy ardaqty boldy. Kez-kelgen oqiǵadan úlken maǵyna tabatyn, kez-kelgen qubylystyń mánin aiyra biletin ol  ómirdi, adamdardy súidi. Sondyqtan da  adamnyń qadirin, jardyń jáne perzenttiń qadirin, jaqsynyń qadirin, ustazdyń qadirin, aǵanyń qadirin, ininiń qadirin, dostyń qadirin, shákirttiń qadirin bildi.  Jany jaqsyǵa ashyq boldy, talantty  tez tanyp, rýhani qoldaý kórsetýge kelgende aldyna jan salmady. Onyń   Meiirhanmen (Aqdáýletuly) birigip sonaý Mańǵystaýda bir ózi bir institýt bolyp óz betinshe jumys jasap, qazaq mifologiiasyn múldem jańa sapalyq biikke kótergen Serikbol Qondybaidy tanyp, oǵan bilik tara­pynan kómek  kórsetilýine qozǵaý salýy,  óz tarapynan da rýhani qoldaý kórsetýi – osynyń bir anyq kórinisi.

Talasbek talantty jastardy qatty qoldady, olar týraly qýana jazdy. Onyń syni taldaýlary da ózgeshe sipatty – maqala-esselerinde shyǵarmanyń jazylý konteksi, izdenister júlgesi, qurylymy taldanyp, túiin nátijege alyp shyǵady. Munyń jarqyn bir mysaly – Talasbek synshynyń osy «Almaty aqshamynda» jariialanǵan, ózindik klassikalyq taldaýynyń úzdik bir úlgisi – «Operator jaily ańyz nemese Didar Amantaidyń «Kózińnen ainaldym…» áńgimesin oqyǵanda týǵan oilar» atty maqalasy. Synshynyń qai maqalasy da zerdeli jastar  úshin bilim kózi boldy desek, artyq emes. Shyǵar­malary týraly azdy-kópti pikir bildirgen jastardyń jetistikterimen qatar, oilanýy tiis tustary týraly da aq adal pikirin bildirip otyrǵan ol bilimdi, bilikti, ónerli zamandastaryn týysyndai kórip ótti. Ol tek qana kólgirlikti, jalǵan kóshbas­shylyqty, qalyń oqyrman-kórermen-tyńdarmanǵa  arzan aldanysh –aqyl­mandyqty, qyzyl sózdi sapyrǵan ótirik bilimsinýdi sýqany súimedi…

Óz  ǵumyrynda kóp nárse tyndyrǵan, oilaý júiesi erekshe,  dara sýretker T.Ásemqulov  endigi jerde ózi ustazy týraly aitqanyndai, «adamzattyń rýhani bailyǵyn eselep ósiretin nurly tul­ǵalardyń qatarynda» turady.Onyń mol rýhani murasyn «ultym» degen aqjoltai jas urpaq oqyp-zerttep, sýsyndai­tynyna kúmán joq.Onyń shyǵarma­shylyǵy týraly az-kem oi-pikirimizdi óziniń myna bir pikirimen qorytyndylaý oryndy. «…Asqar Súleimenovtiń jazba murasynan, aýyzsha aitqandarynan siz eshqashanda radikaldyq, dissidenttik oi-pikir ushyrastyra almaisyz. Onyń jalǵyz ǵana eleýsiz qarýy – óner tý­raly, jalpy mádeniet týraly beitarap, beibit pikiri edi. Biraq, bul máseleniń syrt kórinisi ǵana edi. Oily, aqyldy pikir adamnyń ishki dúniesin jańǵyr­tady, atadan balaǵa mura bolyp aýysqan jalǵan idealdardan, jasandy qundy­lyqtardan aryltady. Al, urpaq rýhani quldyqtan qutylǵanda saiasi kúrestiń keregi de bolmai qalady. Siz maqsaty­ńyzǵa jettińiz. Baiaǵy atalary­myzdai almas qylyshpen emes, sertke berik qalam jáne ala qaǵazben…».  Bul pikir­ler HHI ǵasyr basynda qazaq rýhaniia­tynda beiresmi kóshbasshy bolǵan T.Ásem­qulovtyń óz shyǵar­mashylyǵyna da bek qatysty.

Sóz sońynda  Talasbektei tulǵanyń qunar­ly da mol rýhani murasymen qalyń jurt­shylyqty qaýyshtyrý jolynda úlken eńbek etip, «Otuken» saitynyń jumysyn jalǵas­tyryp, urpaǵyn álpeshtep tárbielep otyrǵan aiaýly jary, kórnekti mádeniet­tanýshy, mifolog, filosof Zira Naýryz­baevaǵa úlken yrzashylyq. Bul kúnderi týǵanyna alpys bir jyl tolǵan Asyl dostyń jany jánnatta bolǵai dep tileiik.

Áliia Bópejenova

"Almaty aqshamy"