Qazaq oqyrmany qashan qalyptasady? Sanany mazalar suraq týsa boldy, jaýapty basqa jaqtan izdei ketemiz. Shet elde qalai? O jaqta kitap basý, kitap oqý, ony jan-jaqty jarnamalaý syndy úrdister naryqqa beiimdelip, jyldam damyp keledi. Eýropada teatr óneri qalai baǵalansa, kitap oqý, jańa kitap shyǵarý isiniń saltanaty odan bir kem túspeidi. Damyǵan elderde tehnologiianyń sát saiyn qaryshtap jatqanyna qaramastan, dástúrli kitapqa degen kózqaras ózgere qoimady. Bir sózben aitqanda, «aipad», «aifony» bar aǵaiynnyń qolynan áli kún kitap túse qoimady.
Bizdi mazalǵan másele – Qazaqstandaǵy kitap isiniń áli durys jolǵa qoiylmai jatqany. Kiná kimnen? Aiyp neden?
Oqyrman portreti
Túrli statistkalyq derekter ár jyl saiyn, kitaptyń sany artyp, baspalardyń belsendiligi kóbeigeni týraly aqparat beredi. Biraq bizdiń qoǵamda kitap oqý mádenietiniń áli de tómen ekenin moiyndaǵan jón. Dástúrli kitapqa qyzyǵýshylyqtyń tómendeýi – álemdik úrdis, zańdylyq delik, alaida elektrondy kitapty oqyp otyrǵandar da kóp emes.
Ámirhan Balqybek aitqan «súzgiden, sandyq kórsetkishten turaqty sapalyq deńgeige ótip jatqan» oqyrman áli tolyq qalyptasqan joq. Álde bar gáp kóp ishindegi «asyrasilteýshilikten ada, suranysy shynaiy» oqyrmandar qanaǵatynyń ótelmeýinde jatyr ma eken?..
Qazaqstannyń barlyq aýmaǵyna zertteý jasaý áli qolǵa alynbasa da, Almaty turǵyndary arasynan kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyn anyqtaý maqsatynda Kitap palatasy áleýmettik zertteý júrgizdi. Zertteýdiń eń birinshi nysany – kitaphanalar boldy.
Kitaphana qyzmetkerleri usynylǵan anketa qorytyndysy boiynsha, oqyrmandardyń negizgi bóligi (80 % shamasynda) 18-40 jas aralyǵynda eken. Bulardyń deni stýdentter men ǵylymi qyzmetkerler bolyp shyqty. Olardy kórkem shyǵarmalar, ekonomika jáne tarih taqyrybyndaǵy kitaptar jáne memleket pen quqyq máseleleri jaiy qyzyqtyrady.
Keshegi keńes dáýirinde «jappai kitap oqyǵyshtar» qazir biraz jasty alqymdap qaldy desek, olardyń kitapqa degen mahabbatynyń tez óship qalǵany kóńilge kúdik uialatady. Olardyń bul saýalnamada 20%-ǵa da jetpeýin qundylyqtardyń almasýynan kóremiz be, álde kitap jinaýdy sán kórý dáýiri kelmeske ketti dep túiindesek bola ma? «Jastar kitap oqymaidy» dep jaǵy talmai aitatyn aiǵaishyl aǵa býynnyń kitap oqýǵa degen «adaldyǵy» anaý ǵasyrdyń enshisinde qalyp ketken sekildi.
Bundai saýalnama jastarǵa da (stýdentter men áleýmettik jeli qoldanýshylary) júrgizildi. Zertteýdiń bir maqsaty kóp oqylymdy avtorlardy da anyqtaý edi.
Nátije tómendegidei: Birinshi orynda - qazaq ádebietiniń klassikteri (Abai, M.Áýezov, M.Maqataev, I.Esenberlin, t.b.) bolsa, odan keiin - XXI ǵasyrdaǵy qazaqstandyq avtorlar (Á. Nurshaiyqov, M.Shahanov, O.Súleimenov, Á.Kekilbaev, t.b.). «Súiikti kitabyńyz» suraǵyna barlyq fakýltet stýdentteri D. Roýlingtiń «Garri Potter» týraly kitaptar seriialary, «Abai joly» jáne «Kóshpendiler» kitabyn ataǵan.
Búginde Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynda 800-ge tarta múshe bar delik, sonda qazaq balalary áli kún Áýezovten basqa jazýshyny tanymai ma, «Kóshendilerden» ózge shyǵarma kózderine túspegen be? Iaǵni, bul qazirgi qalamgerlerdiń oqyrman arasyndaǵy nasihatynyń áli de tómen ekendigin kórsetedi.
Kitaby joq kitaphanalar
Jaqsy kitap jerde qalmaýy kerek. Qazaqstanda ónimdi tutynýshyǵa jetkizý – kitap salasyndaǵy ózekti máselelerdiń biri.
Baspa, kitaphana isiniń mamandary bul máseleni sheshý úshin kitapty teledidar arqyly jarnamalaý, merzimdi basylymdardaǵy tanymal betterge shyǵarý sekildi usynystar aitýda. Otandyq baspalardan shyǵatyn kitaptardyń taralymy óte az. Mysaly, memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptar 2 myń dana ǵana bolady. Qazir burynǵydai qoishy aýylǵa deiin kitap taratpaq túgili, kitaphanalarymyzdy tolyq qamtamasyz ete almai otyrmyz. Kóptegen kitaphanalar kitap taralymynyń kóbeigenin qalaidy. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblystyq ámbebap ǵylymi kitaphanasy oblysta 437 kitaphana bolsa, bir ataýmen bar bolǵany 180 dana kitap túsetinin aitady. San bar jerde sapa artady. Keńes ókimeti kezindegidei san myńdaǵan taralymmen kitap baspasaq ta, oqyrmandarymyzdyń qalaý-tilegin oryndaý úshin áreket etken jón.
Kitap –taýar
Respýblikadaǵy barlyq aimaqtarǵa kitap ónimderin taratýdy tejep otyrǵan faktorlardyń biri – logistika. Almaty Qazaqstanda turǵyndarynyń tutynýshylyq qabileti óte joǵary qalalardyń biri. Tólem qabilettiligi jaǵynan Astana, al turǵyndar sany jaǵynan Qaraǵandy, Shymkent qalalary uqsas, munda turǵyndardyń tabysy asa joǵary emes.
Bólshektep satýdyń alǵa qoiylmaýy da kitap isiniń damýyn tejeidi. Naryqtaǵy barlyq basylymdardy respýblika dúkenderiniń barlyǵy derlik satyp ala almaidy.
Kitapty dástúrli túrde baspalar, kitaphanalar, kitap ónimderin bólshektep satýmen ainalysatyn saýda bólimderi taratady. Qazaqstanda kitap taratýdyń ereksheligi jyldaǵydai – Resei kitap ónimderiniń kitap saýdasy basym. Mamandardyń aitýy boiynsha, ártúrli kitap satý mekemelerinde Resei basylymdary 65-90%-dy quraidy.
Resei kitaptarynyń ishinde kórkem ádebietter, sonyń ishinde balalar (kórkem jáne damytýshy) jáne oqý ádebietteri kóbirek suranysqa ie. Osy oraida, otandyq kitaptardyń shetelde de satylymda tuǵanyn aita ketken jón. Máskeýdegi kitap dúkeninde Qazaqstan baspagerleri shyǵarǵan kitaptar satatyn arnaiy bólim bar.
P.S. Shet memlkette ár kósheniń boiynashn kitaphanalar men kitap dúkenderin, býkkrosing, jyljymaly kitap avtobýsyn kóresiz. Kitap oqý úshin qalanyń úsh-tórt jerinde ǵana ornalasqan kitaphanaǵa baryp, ýaqyt ketirýdiń qajeti joq. Kóshedegi tamaqtanatyn oryndardyń ózinen QR-kod arqyly kitaptyń elektrondyq nusqasyn júktep, kerek aqparatty ala alasyz. Tipti Eýropada jańa shyqqan kitap bir aidyń ishinde satylyp ketedi eken. Eger qoǵamdyq oryndarda, kinoteatrlarda kitaptyń jarnamasy jarqyrap tursa, baspa men oqyrmandy bailanystyratyn ádebi agentter jumys jasasa otandyq kitaptyń taǵdyry da dál osylai bolar ma edi...
Ardaq Álimbetova,
"Qazaq ádebieti" gazeti
