Reseige uzaq jyldardan beri jalǵa berilip kelgen Embi synaq poligony jýyrda elimizdiń menshigine qaitarylǵan bolatyn. Mamandardyń aitýynsha, Embi poligonynyń Resei menshiginen qaitarylýy jergilikti sharýalarǵa tiimdi eken. Biraq Embi synaq alańyn jalǵa berý toqtatylǵanymen, Qazaqstanda odan ózge de birneshe iri áskeri-synaq alańdary bar. Olardyń bári keńestik júie boiynsha Qazaqstan men Resei qarýly Kúshteriniń múddesine jumys isteidi.
El menshigine ótken Embi
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Reseige jalǵa berilgen áskeri-synaq poligondar aýmaǵynyń bóligi qaitaryla bastady. Osyǵan orai, ótken jyldyń sońyna qarai Reseidiń Qorǵanys ministri Sergei Shoigý elimizdegi Embi poligonyn jalǵa alý jáne paidalaný boiynsha kelisimdi toqtatý týraly qazaqstandyq-reseilik memleketaralyq hattamaǵa qol qoiǵan bolatyn. Atalǵan hattamaǵa sáikes, alpys jylǵa jýyq qarý synalǵan Embi poligonyn paidalaný jáne jalǵa berý sharttary týraly kelisimniń kúshi joiyldy. Sóitip, 300 myńǵa jýyq gektar jer jalǵa alý aimaǵynan shyǵarylady. Keńes Odaǵy kezinde ýaqytsha paidalanýǵa berilgen jer telimderin Resei ary qarai paidalaný úshin jaramdy jaǵdaida qaitarýǵa mindetti.
Al jalǵa berý merzimi toqtatylǵan poligonnyń 250 myń gektarǵa jýyq aýmaǵy shabyndyqqa ainalmaq. Alaida kópshiliktiń kókeiinde bir suraq bar. Qarý-jaraqtar synaqtan ótkizilgen bul aýmaqta aýyl sharýashylyǵymen ainalysý qanshalyqty tiimdi bolmaq? Jyldar boiy áskeri qarý-jaraqtar synaqtan ótken jerdiń qunarlylyǵy qanshalyqty saqtaldy? Bul aýmaqty shabyndyq retinde paidalaný sharýalardy shyǵynǵa batyrmai ma? Qorǵanys ministriniń orynbasary Oqas Saparovtyń aitýynsha, poligondy jaldaýdan shyǵarý aimaqtyń ekonomikalyq damýyna oń yqpal etedi. «Poligondy jaldaýdan shyǵarý aimaqtyń ekonomikalyq damýyna qolaily áser etedi. Onyń ishinde qaitarylǵan jerlerdi aýyl sharýashylyǵymen ainalysatyn kásipkerlerdiń, paidaly qazbalardy barlaý jáne tabý salasynda óz qyzmetin júzege asyratyn uiymdardyń múddesi úshin ary qarai paidalanýǵa bolady», – dep atap ótti vitse-ministr. Sondai-aq, poligon aýmaǵyndaǵy ýchaskeler Aqtóbe oblysyndaǵy áleýmettik mańyzy bar infraqurylym jobalarynyń qurylysy úshin paidalanylýy da yqtimal.
Jalpy, Embi poligony 1960 jyly qurlyq áskerleriniń áýege qarsy qorǵanysy úshin qurylǵan. Sóitip, synaq alańy atalǵan baǵyttaǵy zertteý-synaq jumystaryn, túrli jattyǵýlardy júrgizý úshin qoldanyldy. Bul poligonda qurlyq áskerleriniń «Týngýska», «S-300», «Krýg», «Kýb», «Býk», «Tor» syndy áýege qarsy qorǵanys qarýlary synaqtan ótkizildi. Al mundai synaqtar júrgizilgen aýmaqtyń qanshalyqty ziiansyz bolatyndyǵy belgisiz. Qorǵanys ministrligi mundai synaqtar kezinde ziiany az otyndardyń paidalanylǵandyǵyn alǵa tartady. Desek te, Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda depýtat Muratbai Joldasbaev kópshiliktiń kókeiindegi saýaldy tikesinen qoidy. «Embi synaq poligonynda qandai qarý túrleri synaqtan ótkeni týraly derekter bar ma? Jalpy, qabyldap alar aldynda qandai da bir ekologiialyq nemese topyraqtyq-himiialyq taldaý jasaldy ma? Biz sol jerlerimizdi qandai jai-kúide qaitaryp alyp otyrǵanymyzdy túsingimiz keledi», – dedi senator. Depýtattyń bul saýalyna jaýap bergen Qorǵanys ministriniń orynbasary Oqas Saparov ákimdikpen birlesip, ótken jyly topyraq synaqtamasy alynǵanyn, jergilikti jerdiń zerttelgenin atap aitty. Onyń aitýynsha, zerthanalyq taldaý nátijeleri ziiandy zattardyń normadan artýyn kórsetpegen.
Keibir derek kózderine júginsek, Resei Embi poligonyn paidalanǵany úshin Qazaqstanǵa jyl saiyn 718 myń dollar, al jalǵa alǵan tórt áskeri poligony úshin 20,7 million dollar tólegen.
Jaldaý aqysy tym tómen
«Embi synaq poligony jabyldy» dep bórkimizdi aspanǵa atqanymyzben, Resei qazaq dalasynda áli úsh poligonda áskeri synaqtaryn júrgizip keledi. Kórshi el áskeri maqsatta paidalanyp otyrǵan qazaq jeriniń jalpy aýmaǵy 8 million 600 myń gektardy quraidy. Iaǵni, osynsha aýmaqta kórshiles el áskeri synaq ótkizedi. Elimizdiń territoriiasyndaǵy osynsha aýmaqta kúnde atys, kúnde jarylys degen sóz. Eń soraqysy, osy jer úshin Máskeýdiń gektaryna tóleitin aqshasy 1000 teńgege de jetpeidi eken. Bul soma kúnde jarylys bolyp jatqan aýmaqqa kelgen ziiandy múldem aqtamaityny anyq. Sheteldik áskerilerge qaraǵanda otandyq sharýalardyń jaǵdaiy qiyn. Jai jaiylymnyń quny budan 5 ese qymbat. Bul másele talai ret sóz bolǵanymen, sheshimi kóńil kónshiterliktei bolmaǵany aqiqat. Ótken jyldyń basynda bul taqyryp depýtattar arasynda da qyzý talqylanǵan-dy. Sonda depýtat Qýanysh Aitahanov: «Poligonnyń qyzmeti jalǵa berilgen jerlerde qorshaǵan ortaǵa, halyqqa yqtimal qaýip tóndirilýde. Ony da esepteýimiz kerek. Sonyń bárin eseptegende jalǵa berilgen árbir gektardyń quny óte tómen dep esepteimin. Biz halyqqa jaiylymdy ár gektaryna 2 myń teńgeden, al poligonǵa synaq jasaý úshin 424 teńgeden beremiz», – dep narazylyq bildirgen.
Qazaqstan men Resei Federatsiiasynyń arasyndaǵy kelisimge sáikes, Batys Qazaqstan oblysynyń Bókeiorda jáne Jańaqala aýdandarynyń 1,456 million gektar jeri Kapýstin Iar poligonyna berilgen. Al Kapýstin Iar poligonynda túrli áskeri synaqtardyń jasalyp jatqany belgili. Derekterge súiensek, 1950 jyldan 2013 jylǵa deiin Kapýstin Iar poligonynda 11 iadrolyq jarylys jasalǵan. Olar 300 metrden bastap 5,5 km deiin ártúrli biiktikte jasalǵan kórinedi. Bul iadrolyq jarylystardyń jalpy qýaty 1945 jyly Hirosimaǵa tastalǵan amerikalyq atom bombasynyń 65 danasyna teń. Iaǵni, 65 ese qaýipti, 65 ese kóp radiatsiia tarady degen sóz. Onyń ústine Kapýstin Iarda sol jyldardan beri 25 myń basqarylatyn zymyran, 177 túrli jańa áskeri tehnika synaqtan ótkizilgen.
Sheteldikterge jalǵa berilgen áskeri poligondar túitkili shyn máninde alańdatatyn dúnie. Óitkeni áskeri poligondarda qandai qarý synaqtan ótip jatqany jaiynda naqty aqparat joq. Onyń ústine, elimizdiń batysy tek Kapýstin Iar poligonynyń ǵana zardabyn tartyp otyrǵan joq. Batystyń Azǵyr poligonynda da talai synaq ótkizilgen. Atyraýdaǵy Taisoiǵan poligony taǵy bar. Sol sebepti turǵyndar arasynda aýrý-syrqaý kóbeiip ketkendigin alǵa tartatyndar jeterlik.
Synaqtyń zardabyn halyq tartady
Rasynda da, synaq poligonynyń zardaby jergilikti turǵyndar úshin aýyr bolary sózsiz. Alaida bul máselege kelgende biz tek Semei poligonynyń zardaptaryn aitýmen shektelemiz. Búgingi kúni túrli áskeri qarý-jaraqtar synalyp jatqan aimaqtardyń qanshalyqty zardap shegip otyrǵanyn jii sóz qyla bermeimiz. Eger poligonnyń zardaby san urpaqty jarymjan etpegen bolsa, búkil álem mundai synaqtardan bas tartpas edi. Derekterge súiener bolsaq, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda iadrolyq qarýlar synalǵan aimaqtardyń kólemi mynandai: Aqtóbe oblysynda – 4207,5, Atyraý – 2635,3, Shyǵys Qazaqstan – 11,1, Jambyl – 2576,1, Batys Qazaqstan – 1558,8, Ortalyq Qazaqstan – 19,6, Mańǵystaý – 21,4, Pavlodar – 717,0, Ońtústik Qazaqstan – 8,1, Semei – 941,2 myń gektar aýmaqty qamtyǵan. Jalpy, 1950-1994 jyldar aralyǵynda jer betinde 2049 iadrolyq synaq júrgizilgen eken. Atom qarýy synalǵan eldermen salystyrsaq, AQSh-ta 1032, Qazaqstanda 600-den astam jarylys jasalǵan. Osynyń ózinen Qazaqstan jeriniń qanshalyqty zardap shekkendigin kórýge bolady.
Jalpy, jerimizde jyldar boiy bomba jarylyp, jer-sýymyzdyń jaramsyz bolyp qalǵany barshaǵa belgili. Synaqtan ótkiziletin zymyrandarǵa quiylatyn janarmaidyń zardabynan áli de qutyla qoiǵanymyz joq deidi sarapshylar. Áskeri mamandar zymyran otyndary aýada túgel janyp ketedi dep aldarqatqanymen, munyń jai sóz ekendigin rastaityndardyń qatary kóp. Iaǵni, qalǵan otyn zymyranmen birge jerge tógiledi. Al munyń ekologiiaǵa qanshalyqty kesirin tigizetini aitpasa da túsinikti. Tipti, arnaiy júrgizilgen zertteýler qorytyndysy boiynsha, zymyran apatqa ushyraǵan aimaqtardaǵy geptildiń mólsheri 158 ese ósip ketkendigi belgili bolǵan. 2013 jyly Qyzylorda oblysynda «Proton» qulaǵanda, apat saldarynan 600 tonna ýly geptil jerge tógilgeni barshaǵa aian. Keiin otandyq mamandar sol apattan qorshaǵan ortaǵa 14 milliard teńgege ziian kelgenin anyqtady.
Poligon zardaby týraly áli de talai ashylmaǵan qupiianyń bary ras. Resmi derekterge júginsek, 1949-1989 jyldar aralyǵynda Semei jerinde 456 synaq jasalǵan. Onyń keibiriniń qýattylyǵy Hirosimaǵa tastalǵan bombadan 2500 ese kúshti bolǵany belgili. Al 1996-2012 jyldar aralyǵynda Semeide Qazaqstan, Resei jáne AQSh elderiniń qupiia operatsiiasy júrgizilip, synaqtan qalǵan 200 keli plýtonii jinalyp, kómilgen. Atyraý oblysynda ornalasqan «Azǵyr» poligonynda 1979-1996 jyldary jer astynda 17 iadrolyq qarý synaqtan ótken. Onyń qýattylyǵy Japoniiaǵa qulaǵan qarýdan 45 myń ese kúshti. Atyraýdaǵy «Taisoiǵan» poligonynda 1962 jyldan bastap, 40 jyl ishinde árqaisysy 5,3 tonnany quraityn 300-ge jýyq SS-20 tasyǵysh-zymyrany joiylǵan.
Al poligon aimaqtaryndaǵy halyqtyń densaýlyǵynyń nasharlyǵyn tipti BUU-nyń damý baǵdarlamasynyń kómegimen jasalǵan ǵylymi zertteýler de dáleldep berdi. Jalpy, poligondar mańynda turatyn turǵyndarda qaterli isik aýrýlary elimizdiń basqa óńirlerine qaraǵanda 10-12 ese, sýitsid 6-7 esege kóp. Qazirgi ýaqytta poligonnyń zardabyn tartqan jandarǵa qatysty resmi derek tek Semei poligonymen ǵana bailanystyrylady. Mamandardyń aitýynsha, Semei jerindegi zardaptyń saldarynan atadan balaǵa tarap, búgingi kúnge deiin japa shekkender sany 1,5 millionǵa jetken. Radiatsiianyń kesiri 180 jylǵa deiin jalǵasatyn kórinedi. Semei poligonyna sharýashylyq jaiylymdar men egistik jerler tartyp alynyp berilip, sonyń saldarynan aimaq ekonomikalyq jáne áleýmettik daǵdarysqa ushyrady. Bastapqysynda adamdarǵa, janýarlar men tabiǵatqa tikelei zardabyn tigizgen ashyq synaqtar jasaldy. Halyq óte aýyr jáne sozylmaly sáýlelenýge ushyrap, synaq zardaptary Hirosima men Nagasakidegi atomdyq bombalaýdan 2,5 ese asyp tústi. Odan ári synaqty jer astyna jasai bastady. Semei mańyndaǵy radiatsiialyq áser aimaǵynda turatyn 500 myńdai adam osy synaqtan azap shekti.
Negizi sońǵy on jylda Qazaqstannyń Semei poligonynan zardap shekkenderge ótemaqy tóleý úshin jáne sol aimaqtardyń ekologiialyq jaǵdaiyn az da bolsa qalypqa keltirý maqsatymen óz qaltasynan 100 million teńgeden astam shyǵyn shyǵarǵany málim. Halyqaralyq uiymdardan da 20 million dollar bólinse kerek. Alaida sarapshylardyń esebinshe bul tym az, áli de 1 milliard dollar qajet.
Odan bólek, elimizde ótken ǵasyrdyń 60-70 jyldary 1,5 millionǵa jýyq kiik bolǵan edi, olardyń sany qazir tipten azaiyp ketti. Keibir mamandar muny da álgi synaq alańdaryndaǵy ekologiianyń nasharlaýynan kórip otyr. 2015 jyly elimizde 130 myńǵa jýyq kiik belgisiz sebepten qyrylyp qalǵany kópshiliktiń esinde bolar. Sol kezde de qazaq dalasyn meken etken sulý janýardyń ólimine ýly geptil sebep boldy degen boljamdar basym bolǵan. Biraq ókiletti organdar bul boljamdy joqqa shyǵaryp, aqbókender pasterellez aýrýynan jappai qyryldy degen qorytyndyǵa toqtaǵan-dy.
Shynynda da, el aýmaǵynda ornalasqan poligondarda áskeri synaq júrgizýdiń aitarlyqtai ziian keltiretini, synaq alańdaryndaǵy jaǵdailardyń ekologiialyq ahýaldy nasharlatatyny sózsiz. Tipti, poligondar jabylǵannan keiin de onyń zardaby birden joiyla qoimaidy. Osyny eskerer bolsaq, el menshigine qaitqan Embi aýmaǵyn birden paidalanýǵa berý qaýipti bolýy da múmkin.
Ásel Ánýarbek, "Túrkistan"
