قايتارىلعان جەر – ەلگە قۇت

رەسەيگە ۇزاق جىلداردان بەرٸ جالعا بەرٸلٸپ كەلگەن ەمبٸ سىناق پوليگونى جۋىردا ەلٸمٸزدٸڭ مەنشٸگٸنە قايتارىلعان بولاتىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەمبٸ پوليگونىنىڭ رەسەي مەنشٸگٸنەن قايتارىلۋى جەرگٸلٸكتٸ شارۋالارعا تيٸمدٸ ەكەن. بٸراق ەمبٸ سىناق الاڭىن جالعا بەرۋ توقتاتىلعانىمەن,  قازاقستاندا ودان ٶزگە دە بٸرنەشە ٸرٸ ەسكەري-سىناق الاڭدارى بار. ولاردىڭ بەرٸ كەڭەستٸك جٷيە بويىنشا قازاقستان مەن رەسەي قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەيدٸ.

ەل مەنشٸگٸنە ٶتكەن ەمبٸ

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن رەسەيگە جالعا بەرٸلگەن ەسكەري-سىناق پوليگوندار اۋماعىنىڭ بٶلٸگٸ قايتارىلا باستادى. وسىعان وراي, ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي رەسەيدٸڭ قورعانىس مينيسترٸ سەرگەي شويگۋ ەلٸمٸزدەگٸ ەمبٸ پوليگونىن جالعا الۋ جەنە پايدالانۋ بويىنشا كەلٸسٸمدٸ توقتاتۋ تۋرالى قازاقستاندىق-رەسەيلٸك مەملەكەتارالىق حاتتاماعا قول قويعان بولاتىن.  اتالعان حاتتاماعا سەيكەس, الپىس جىلعا جۋىق قارۋ سىنالعان ەمبٸ پوليگونىن پايدالانۋ جەنە جالعا بەرۋ شارتتارى تۋرالى كەلٸسٸمنٸڭ كٷشٸ جويىلدى. سٶيتٸپ, 300 مىڭعا جۋىق گەكتار جەر جالعا الۋ ايماعىنان شىعارىلادى. كەڭەس وداعى كەزٸندە ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرٸلگەن جەر تەلٸمدەرٸن رەسەي ارى قاراي پايدالانۋ ٷشٸن جارامدى جاعدايدا قايتارۋعا مٸندەتتٸ.

ال جالعا بەرۋ مەرزٸمٸ توقتاتىلعان پوليگوننىڭ 250 مىڭ گەكتارعا جۋىق اۋماعى شابىندىققا اينالماق. الايدا كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندە بٸر سۇراق بار. قارۋ-جاراقتار سىناقتان ٶتكٸزٸلگەن بۇل اۋماقتا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ قانشالىقتى تيٸمدٸ بولماق? جىلدار بويى ەسكەري قارۋ-جاراقتار سىناقتان ٶتكەن جەردٸڭ قۇنارلىلىعى قانشالىقتى ساقتالدى? بۇل اۋماقتى شابىندىق رەتٸندە پايدالانۋ شارۋالاردى شىعىنعا باتىرماي ما? قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى وقاس ساپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, پوليگوندى جالداۋدان شىعارۋ ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدٸ. «پوليگوندى جالداۋدان شىعارۋ ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قولايلى ەسەر ەتەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە قايتارىلعان جەرلەردٸ اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كەسٸپكەرلەردٸڭ, پايدالى قازبالاردى بارلاۋ جەنە تابۋ سالاسىندا ٶز قىزمەتٸن جٷزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ارى قاراي پايدالانۋعا بولادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ۆيتسە-مينيستر. سونداي-اق, پوليگون اۋماعىنداعى ۋچاسكەلەر اقتٶبە وبلىسىنداعى ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىم جوبالارىنىڭ قۇرىلىسى ٷشٸن پايدالانىلۋى دا ىقتيمال.

جالپى, ەمبٸ پوليگونى 1960 جىلى قۇرلىق ەسكەرلەرٸنٸڭ ەۋەگە قارسى قورعانىسى ٷشٸن قۇرىلعان. سٶيتٸپ, سىناق الاڭى اتالعان باعىتتاعى زەرتتەۋ-سىناق جۇمىستارىن, تٷرلٸ جاتتىعۋلاردى جٷرگٸزۋ ٷشٸن قولدانىلدى. بۇل پوليگوندا قۇرلىق ەسكەرلەرٸنٸڭ «تۋنگۋسكا», «س-300», «كرۋگ», «كۋب», «بۋك», «تور» سىندى ەۋەگە قارسى قورعانىس قارۋلارى سىناقتان ٶتكٸزٸلدٸ. ال مۇنداي سىناقتار جٷرگٸزٸلگەن اۋماقتىڭ قانشالىقتى زييانسىز بولاتىندىعى بەلگٸسٸز. قورعانىس مينيسترلٸگٸ مۇنداي سىناقتار كەزٸندە زييانى از وتىنداردىڭ پايدالانىلعاندىعىن العا تارتادى. دەسەك تە, پارلامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات مۇراتباي جولداسباەۆ كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ ساۋالدى تٸكەسٸنەن قويدى. «ەمبٸ سىناق پوليگونىندا قانداي قارۋ تٷرلەرٸ سىناقتان ٶتكەنٸ تۋرالى دەرەكتەر بار ما? جالپى, قابىلداپ الار الدىندا قانداي دا بٸر ەكولوگييالىق نەمەسە توپىراقتىق-حيمييالىق تالداۋ جاسالدى ما? بٸز سول جەرلەرٸمٸزدٸ قانداي جاي-كٷيدە قايتارىپ الىپ وتىرعانىمىزدى تٷسٸنگٸمٸز كەلەدٸ», – دەدٸ سەناتور. دەپۋتاتتىڭ بۇل ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى وقاس ساپاروۆ ەكٸمدٸكپەن بٸرلەسٸپ, ٶتكەن جىلى توپىراق سىناقتاماسى الىنعانىن, جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ زەرتتەلگەنٸن اتاپ ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, زەرتحانالىق تالداۋ نەتيجەلەرٸ زيياندى زاتتاردىڭ نورمادان ارتۋىن كٶرسەتپەگەن.

كەيبٸر دەرەك كٶزدەرٸنە جٷگٸنسەك, رەسەي ەمبٸ پوليگونىن پايدالانعانى ٷشٸن قازاقستانعا جىل سايىن 718 مىڭ دوللار, ال جالعا العان تٶرت ەسكەري پوليگونى ٷشٸن 20,7 ميلليون دوللار تٶلەگەن.

جالداۋ اقىسى تىم تٶمەن

«ەمبٸ سىناق پوليگونى جابىلدى» دەپ بٶركٸمٸزدٸ اسپانعا اتقانىمىزبەن, رەسەي قازاق دالاسىندا ەلٸ ٷش پوليگوندا ەسكەري سىناقتارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. كٶرشٸ ەل ەسكەري ماقساتتا پايدالانىپ وتىرعان قازاق جەرٸنٸڭ جالپى اۋماعى 8 ميلليون 600 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ياعني, وسىنشا اۋماقتا كٶرشٸلەس ەل ەسكەري سىناق ٶتكٸزەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ تەرريتوريياسىنداعى وسىنشا اۋماقتا كٷندە اتىس, كٷندە جارىلىس دەگەن سٶز. ەڭ سوراقىسى, وسى جەر ٷشٸن مەسكەۋدٸڭ گەكتارىنا تٶلەيتٸن اقشاسى  1000 تەڭگەگە دە جەتپەيدٸ ەكەن. بۇل سوما كٷندە جارىلىس بولىپ جاتقان اۋماققا كەلگەن زيياندى مٷلدەم اقتامايتىنى انىق. شەتەلدٸك ەسكەريلەرگە قاراعاندا وتاندىق شارۋالاردىڭ جاعدايى قيىن. جاي جايىلىمنىڭ قۇنى بۇدان 5 ەسە قىمبات. بۇل مەسەلە تالاي رەت سٶز بولعانىمەن, شەشٸمٸ كٶڭٸل كٶنشٸتەرلٸكتەي بولماعانى اقيقات. ٶتكەن جىلدىڭ باسىندا بۇل تاقىرىپ دەپۋتاتتار اراسىندا دا قىزۋ تالقىلانعان-دى. سوندا دەپۋتات قۋانىش ايتاحانوۆ: «پوليگوننىڭ قىزمەتٸ جالعا بەرٸلگەن جەرلەردە قورشاعان ورتاعا, حالىققا ىقتيمال قاۋٸپ تٶندٸرٸلۋدە. ونى دا ەسەپتەۋٸمٸز كەرەك. سونىڭ بەرٸن ەسەپتەگەندە جالعا بەرٸلگەن ەربٸر گەكتاردىڭ قۇنى ٶتە تٶمەن دەپ ەسەپتەيمٸن. بٸز حالىققا جايىلىمدى ەر گەكتارىنا 2 مىڭ تەڭگەدەن, ال پوليگونعا سىناق جاساۋ ٷشٸن 424 تەڭگەدەن بەرەمٸز», – دەپ نارازىلىق بٸلدٸرگەن.

قازاقستان مەن رەسەي  فەدەراتسييا­سىنىڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمگە سەيكەس, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ  بٶكەيوردا جەنە جاڭاقالا  اۋداندارىنىڭ 1,456 ميلليون گەكتار جەرٸ  كاپۋستين يار  پوليگونىنا  بەرٸلگەن. ال  كاپۋستين يار پوليگونىندا تٷرلٸ ەسكەري سىناقتاردىڭ جاسالىپ جاتقانى  بەلگٸلٸ.  دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, 1950 جىلدان 2013 جىلعا دەيٸن  كاپۋستين يار پوليگونىندا  11 يادرولىق  جارىلىس جاسالعان.  ولار 300 مەتردەن  باستاپ 5,5 كم  دەيٸن ەرتٷرلٸ  بيٸكتٸكتە   جاسالعان كٶرٸنەدٸ.  بۇل  يادرولىق  جارىلىستاردىڭ  جالپى قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان  امەريكالىق اتوم بومباسىنىڭ 65 داناسىنا تەڭ. ياعني, 65 ەسە قاۋٸپتٸ, 65 ەسە كٶپ رادياتسييا تارادى دەگەن سٶز.  ونىڭ ٷستٸنە  كاپۋستين ياردا  سول جىلداردان بەرٸ  25 مىڭ  باسقارىلاتىن زىمىران, 177  تٷرلٸ جاڭا ەسكەري تەحنيكا سىناقتان ٶتكٸزٸلگەن.

شەتەلدٸكتەرگە جالعا  بەرٸلگەن ەسكە­ري پوليگوندار تٷيتكٸلٸ شىن مەنٸندە الاڭداتاتىن دٷنيە. ٶيتكەنٸ  ەسكەري پوليگونداردا قانداي قارۋ سىناقتان ٶتٸپ جاتقانى جايىندا ناقتى اقپارات جوق. ونىڭ ٷستٸنە, ەلٸمٸزدٸڭ باتىسى تەك كاپۋستين يار پوليگونىنىڭ عانا زاردابىن تارتىپ وتىرعان جوق. باتىستىڭ  ازعىر  پوليگونىندا دا  تالاي سىناق  ٶتكٸزٸلگەن. اتىراۋداعى تايسويعان پوليگونى تاعى بار. سول سەبەپتٸ  تۇرعىندار اراسىندا اۋرۋ-سىرقاۋ كٶبەيٸپ كەتكەندٸگٸن العا تارتاتىندار جەتەرلٸك.

سىناقتىڭ زاردابىن حالىق تارتادى

راسىندا دا, سىناق پوليگونىنىڭ زاردابى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ٷشٸن اۋىر بولارى سٶزسٸز. الايدا بۇل مەسەلەگە كەلگەندە بٸز تەك سەمەي پوليگونىنىڭ زارداپتارىن ايتۋمەن شەكتەلەمٸز. بٷگٸنگٸ كٷنٸ تٷرلٸ ەسكەري قارۋ-جاراقتار سىنالىپ جاتقان ايماقتاردىڭ قانشالىقتى زارداپ شەگٸپ وتىرعانىن جيٸ سٶز قىلا بەرمەيمٸز. ەگەر پوليگوننىڭ زاردابى سان ۇرپاقتى جارىمجان ەتپەگەن بولسا, بٷكٸل ەلەم مۇنداي سىناقتاردان باس تارتپاس ەدٸ. دەرەكتەرگە سٷيەنەر بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا يادرولىق قارۋلار سىنالعان ايماقتاردىڭ كٶلەمٸ مىنانداي: اقتٶبە وبلىسىندا – 4207,5, اتىراۋ – 2635,3, شىعىس قازاقستان – 11,1, جامبىل – 2576,1, باتىس قازاقستان – 1558,8, ورتالىق قازاقستان – 19,6, ماڭعىستاۋ – 21,4, پاۆلودار – 717,0, وڭتٷستٸك قازاقستان – 8,1, سەمەي – 941,2 مىڭ گەكتار اۋماقتى قامتىعان. جالپى, 1950-1994 جىلدار ارالىعىندا جەر بەتٸندە 2049 يادرولىق سىناق  جٷرگٸزٸلگەن ەكەن. اتوم قارۋى سىنالعان ەلدەرمەن سالىستىرساق, اقش-تا  1032, قازاقستاندا 600-دەن استام جارىلىس جاسالعان. وسىنىڭ ٶزٸنەن  قازاقستان جەرٸنٸڭ قانشالىقتى زارداپ شەككەندٸگٸن كٶرۋگە بولادى.

جالپى, جەرٸمٸزدە جىلدار بويى بومبا جارىلىپ, جەر-سۋىمىزدىڭ جارامسىز بولىپ قالعانى بارشاعا بەلگٸلٸ. سىناقتان ٶتكٸزٸلەتٸن زىمى­ران­دارعا قۇيىلاتىن جانارمايدىڭ زار­دابىنان ەلٸ دە قۇتىلا قويعانىمىز جوق دەيدٸ ساراپشىلار. ەسكەري ماماندار زىمىران وتىندارى اۋادا تٷگەل جانىپ كەتەدٸ دەپ الدارقاتقانىمەن, مۇنىڭ جاي سٶز ەكەندٸگٸن راستايتىنداردىڭ قاتارى كٶپ. ياعني, قالعان وتىن زىمىرانمەن بٸرگە جەرگە تٶگٸلەدٸ. ال مۇنىڭ ەكولوگيياعا قانشالىقتى كەسٸرٸن تيگٸزەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. تٸپتٸ, ارنايى جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەر قورى­تىندىسى بويىنشا, زىمىران اپاتقا ۇشىراعان ايماقتارداعى گەپتيلدٸڭ مٶلشەرٸ 158 ەسە ٶسٸپ كەتكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولعان. 2013 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا «پروتون» قۇلاعاندا, اپات سالدارىنان 600 توننا ۋلى گەپتيل جەرگە تٶگٸلگەنٸ بارشاعا ايان. كەيٸن وتاندىق ماماندار سول اپاتتان قورشاعان ورتاعا 14 ميلليارد تەڭگەگە زييان كەلگەنٸن انىقتادى.

پوليگون زاردابى تۋرالى ەلٸ دە تالاي اشىلماعان قۇپييانىڭ بارى راس. رەسمي دەرەكتەرگە جٷگٸنسەك,  1949-1989 جىلدار ارالىعىندا سەمەي جەرٸندە 456 سىناق جاسالعان. ونىڭ كەيبٸرٸنٸڭ قۋاتتىلىعى حيروسيماعا تاستالعان بومبادان 2500 ەسە كٷشتٸ بولعانى بەلگٸلٸ. ال 1996-2012 جىلدار ارالىعىندا سەمەيدە قازاقستان, رەسەي جەنە اقش ەلدەرٸنٸڭ قۇپييا وپەراتسيياسى جٷرگٸزٸلٸپ, سىناقتان قالعان 200 كەلٸ پلۋتونيي جينالىپ, كٶمٸلگەن. اتىراۋ وبلىسىندا ورنالاسقان «ازعىر» پوليگونىندا 1979-1996 جىلدارى جەر استىندا 17 يادرولىق قارۋ سىناقتان ٶتكەن. ونىڭ قۋاتتىلىعى جاپونيياعا قۇلاعان قارۋدان 45 مىڭ ەسە كٷشتٸ. اتىراۋداعى «تايسويعان» پوليگونىندا 1962 جىلدان باستاپ, 40 جىل ٸشٸندە ەرقايسىسى 5,3 توننانى قۇرايتىن 300-گە جۋىق سس-20 تاسىعىش-زىمىرانى جويىلعان.

ال پوليگون ايماقتارىنداعى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلىعىن تٸپتٸ بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ كٶمەگٸمەن جاسالعان عىلىمي زەرتتەۋلەر دە دەلەلدەپ بەردٸ. جالپى, پوليگوندار ماڭىندا تۇراتىن تۇرعىنداردا قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋلارى ەلٸمٸزدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸنە قاراعاندا 10-12 ەسە, سۋيتسيد 6-7 ەسەگە كٶپ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا پوليگوننىڭ زاردابىن تارتقان جاندارعا قاتىستى رەسمي دەرەك تەك سەمەي پوليگونىمەن عانا بايلانىستىرىلادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سەمەي جەرٸندەگٸ زارداپتىڭ سالدارىنان اتادان بالاعا تاراپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جاپا شەككەندەر سانى 1,5 ميلليونعا جەتكەن. رادياتسييانىڭ كەسٸرٸ 180 جىلعا دەيٸن جالعاساتىن كٶرٸنەدٸ. سەمەي پوليگونىنا شارۋاشىلىق جايىلىمدار مەن ەگٸستٸك جەرلەر تارتىپ الىنىپ بەرٸلٸپ, سونىڭ سالدارىنان ايماق ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك داعدارىسقا ۇشىرادى. باستاپقىسىندا ادامدارعا, جانۋارلار مەن تابيعاتقا تٸكەلەي زاردابىن تيگٸزگەن اشىق سىناقتار جاسالدى. حالىق ٶتە اۋىر جەنە سوزىلمالى سەۋلەلەنۋگە ۇشىراپ, سىناق زارداپتارى حيروسيما مەن ناگاساكيدەگٸ اتومدىق بومبالاۋدان 2,5 ەسە اسىپ تٷستٸ. ودان ەرٸ سىناقتى جەر استىنا جاساي باستادى. سەمەي ماڭىنداعى رادياتسييالىق ەسەر ايماعىندا تۇراتىن 500 مىڭداي ادام وسى سىناقتان ازاپ شەكتٸ.

نەگٸزٸ سوڭعى ون جىلدا قازاقستاننىڭ سەمەي پوليگونىنان زارداپ شەككەندەرگە ٶتەماقى تٶلەۋ ٷشٸن جەنە سول ايماقتاردىڭ ەكولوگييالىق جاعدايىن از دا بولسا قالىپقا كەلتٸرۋ ماقساتىمەن ٶز قالتاسىنان 100 ميلليون تەڭگەدەن استام شىعىن شىعارعانى مەلٸم. حالىقارالىق ۇيىمداردان دا 20 ميلليون دوللار بٶلٸنسە كەرەك. الايدا ساراپشىلاردىڭ ەسەبٸنشە بۇل تىم از, ەلٸ دە 1 ميلليارد دوللار قاجەت.

ودان بٶلەك, ەلٸمٸزدە ٶتكەن عا­سىردىڭ 60-70 جىلدارى 1,5 ميل­لي­ونعا جۋىق كيٸك بولعان ەدٸ, ولاردىڭ سانى قازٸر تٸپتەن ازايىپ كەتتٸ. كەيبٸر ماماندار مۇنى دا ەلگٸ سىناق الاڭدارىنداعى ەكولوگييانىڭ ناشارلاۋىنان كٶرٸپ وتىر. 2015 جىلى ەلٸمٸزدە 130 مىڭعا جۋىق كيٸك بەلگٸسٸز سەبەپتەن قىرىلىپ قالعانى كٶپشٸلٸكتٸڭ ەسٸندە بولار. سول كەزدە دە قازاق دالاسىن مەكەن ەتكەن سۇلۋ جانۋاردىڭ ٶلٸمٸنە ۋلى گەپتيل سەبەپ بولدى دەگەن بولجامدار باسىم بولعان. بٸراق ٶكٸلەتتٸ ورگاندار بۇل بولجامدى جوققا شىعارىپ, اقبٶكەندەر پاستەرەللەز اۋرۋىنان جاپپاي قىرىلدى دەگەن قورىتىندىعا توقتاعان-دى.

شىنىندا دا, ەل اۋماعىندا ورنالاسقان پوليگونداردا ەسكەري سىناق جٷرگٸزۋدٸڭ ايتارلىقتاي زييان كەلتٸرەتٸنٸ, سىناق الاڭدارىنداعى جاعدايلاردىڭ ەكولوگييالىق احۋالدى ناشارلاتاتىنى سٶزسٸز. تٸپتٸ, پوليگوندار جابىلعاننان كەيٸن دە ونىڭ زاردابى بٸردەن جويىلا قويمايدى. وسىنى ەسكەرەر بولساق, ەل مەنشٸگٸنە قايتقان ەمبٸ اۋماعىن بٸردەن پايدالانۋعا بەرۋ قاۋٸپتٸ بولۋى دا مٷمكٸن.

ەسەل ەنۋاربەك, "تٷركٸستان"