Qatardaǵy adam qalai radikaldanady? Olardy kóp jamaǵattyń arasynan sáláftar qalai tanyp, qandai ádispen oqshaýlap alady? Qazaq jastaryn sonaý Siriiaǵa deiin alyp baratyn qandai kúsh? Osy jáne basqa da máseleler tóńireginde islamtanýshy, ǵalym Qairat Joldybaiulymen suhbattastyq.
– Qairat Joldybaiuly, bizdiń áńgimemiz buryn aitylyp júrgen baǵytta órbýi múmkin, biraq solardy júielep tarqatyp kórelikshi. Qarapaiym adam qalai radikaldanady? Olardy kóptegen jamaǵattyń arasynan sáláftar qandai ádispen oqshaýlap, tanyp alady?
– Sáláfizmniń negizi, onyń ideologiiasy býkvalizmge negizdelgen. Býkvalizm degenimiz – aiat-hadisterdiń mán-mazmunyn tereńinen úńilip-túsinbei, ústinen jelip ótip, qudailyq maqsatyna, adamǵa paidasyna qaramai, qoǵamda bolyp jatqan ózgerister men sharttardy eskermei, týra maǵynasynda uǵynýǵa talpyný. Olardyń ideologiiasy osy – býkvalizm. Bul bolǵan jerde aqyl-esti shekteý bar. Óitkeni, sáláftar dindi basqasha keń oilaýǵa múmkindik bermei, "Olai oilanýǵa bolmaidy, bul – filosofiia, dindi aqylmen túsingen durys emes" degen sekildi ár túrli qaǵidattardy oilap tapqan. Sol arqyly adamdy oilandyrmai, dogmalyq jaǵdaiǵa ákelip tirep tastaidy. Osynyń saldarynan teris aǵymǵa ergen jastar oilanbaityn kúige túsedi.
Al jańadan dinge kelgen adam aiattyń, hadistiń astaryna úńilýge dármensiz, ondai bilimi de joq. Aiat pen hadisti túisingen bolady, biraq, qarsy shyǵýǵa úkiminen qorqady. Sodan keiin ol aiat pen hadisti sáláftar sińirgen, uǵyndyrǵan qalypta qabyldap alady da, basqasha oilaýdy «tozaqtyq» dep senedi. Osydan soń, "sáláftardyń joly durys, aiqyn eken" degen paiymǵa barady. Qoǵamda bolyp jatqan keibir túsiniktemesi bar máselelerdi olar túsiniktemesi joq, qate qubylys siiaqty túsindiredi de, ózderinikin durys etip aiat-hadistermen shegelep aitady. Aiat-hadispen "aiqyndalǵan" soń, kóptegen jastarymyz sol uqqan pikirinen ainymai, sáláf bolyp ketip jatyr.
Hanafi mázhaby bolsyn, basqa mázhabtar bolsyn, dinge keń qaraǵandyqtan, onyń túsindirmesin qandai da bir erejelerge bailap baryp jetkizetindikten, kúrdelileý kórinedi, azdap oilanýdy talap etedi. Paiymdaýdy, tujyrymdaýdy qajet etedi. Mine, biz paiymdap, tujyrymdap, saralap túsindiremiz dep júrgende, olardiki tóte jol bolyp shyǵa keledi. Osylai tikelei tartqandyqtan, kóptegen jastarymyz aiat-hadisterdiń aldyna kóldeneń tura almai, bastapqy pikirlerinen, ustanymdarynan qorqyp, ainymaidy.
"Sáláfiler kimdi jaǵalaidy?"
Sáláfitterdiń ishinde ár túrli aǵymdar bar. Máselen, qalypty sáláfitter – taýhit pen bidǵattyń aýqymyn tereńge boilatyp, kóptegen is-áreketterdi shirkke, kúpirge balap, quryǵyna túsken jannyń qandai adam ekeni mańyzdy emes, tek dindi bilmese boldy. Hanafi mázhabyn túsinbese, halqynyń ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, mán-mazmunyn uqpasa boldy, birden aqyl-esin shekteýge kúsh salyp, ýaǵyzdaryn júrgize bastaidy. Onyń áleýmettik-turmystyq ahýaly, qyzmeti, laýazymy, meshitte júr me, basqa jaqta júr me, mańyzdy emes.
Ekinshi bir top bar, olar ánshi-aqyndardy, bai-manaptardy, sońynan adam ilesedi-aý degen "juldyzdardy" jaǵalaidy. Olarǵa ár túrli tásildermen ideologiiasyn sińiredi: áleýmettik jaǵdailaryn sheship beredi, basqa jaǵynan kómektesedi, áiteýir ózderine bailaýǵa tyrysady.
Al jihadqa shaqyratyn, Siriiaǵa tartatyn, qolyna qarý ustatatyn toby, ásirese, ómirden túńilgen nemese "toiǵan" adamdardy izdeidi. Bul qatarǵa qoǵamdaǵy keibir jaǵdailardy kótere almaityn, aqshasy bar, biraq ómirden jirenip ketken, minezi "túsiniksiz" kisiler de qosylyp ketip jatady.
Depressiiaǵa túsken jandy jihadqa tartý ońai
– Qarapaiym qazaq jastaryn sonaý Siriiaǵa deiin alyp baratyn qandai kúsh?
– Birinshi toptaǵy sáláfiler aqyl-esi shektelip qalǵandyqtan, belgili bir ýaqyttardan keiin mynaý qoǵamnan túńilip ketedi. Óitkeni, "anaý haram, mynaý bidǵat, anaý shirk, mynanyń bári adasqan" deitin sáláfizmniń ideologiiasynyń ózi soǵan aparady. Taǵy bir ýaqyttardan keiin qoǵammen syiysa almaidy, eń áýeli jora-joldas, tanystarynan jirenedi. Ile-shala týǵan-týystaryn mansuqtaidy. Osylaisha, jeke qalyp, oqshaýlanyp, jyraqtanady. Taǵy bir belgili ýaqytta jumysynan shyǵady, áielimen ajyrasady, bala-shaǵasymen túsinise almaidy. Sodan keiin mynaý ómir qara túnekke, keń dúnie tar qapasqa ainalyp sala beredi. Bul qoǵamnan qutylǵysy keledi, ainalasynyń bárin kúnáhar, bidǵatshy, shirkshi dep biledi. Osydan baryp "Bir jaqqa ketý kerek" dep sheshedi. "Qaida?" "Jumaqqa?" "Onyń joly qandai?" "Siriia!" Osyndai depressiiaǵa túsken adamǵa jihadqa shaqyratyn bir ǵana ýaǵyz jetip artylady. "Meniń izdep júrgenim osy ǵoi" deidi. Óitkeni, onyń kóńil-kúii, jaǵdaiy sony talap etip tur.
Al keibir adamdar sáláfizm jolynda júrip, ózderin ómir súrip otyrǵan qoǵamnan oqshaýlap alady. Máselen, bazardan bir núkte ashyp, shaǵyn kásipkerlikpen ainalysady. Bir-birimen ǵana aralasady, quttyqtaityn kezinde quttyqtaidy, toilaityn kezde toilaidy. Qoǵamnyń ishinen mundai qoǵam quryp alǵandar taryqqannan ketpeýi múmkin jihadqa, biraq ideologiialyq demeýmen, sanalarynyń ýlanýymen ketedi. Ózge de sebepteri kóp, árine.
– Al bularǵa eń alǵashqy dini bilimdi kimder beredi?
– Meniń bilýimshe, olarǵa buryn sáláfizm virýsyn juqtyrǵan adamdar ǵalamtordaǵy túrli bailanys jelileri arqyly, kitaptary arqyly, tipti, betpe-bet kezdesip, nasihattaryn júrgizedi. Keibireýleri ǵalamtordy "kezip" júrip urynyp qalýy múmkin. Keibireýler umra qajylyǵyna baryp, sol jerde kórgenderin durys dep sanap, óz betinshe izdenip, aqyr aiaǵy sáláfizmge ushyraidy.
"Raiynan qaitatyndar saýsaqpen sanarlyq"
– Mamandar "pálen qandasymyz jat aǵymnyń jeteginen qaitty, dástúrli islamǵa oraldy" degen pikir bildirip jatady. Jalpy sáláfizm shyrmaýyndaǵylardy raiynan qaitarý múmkin be?
– Ǵidaiat, týra jol – Allanyń qolynda. Qaitsa, qaitýy múmkin keibir adamdar. Biraq olar kóp emes, saýsaqpen sanarlyq qana. Oilaý qabileti damyǵan, fýndamentaldy, qalyptasqan, ózindik pikiri bar, aq pen qarany ajyrata alatyndai kózqarasy bar jandar ǵana qaita alady. Sol aǵymǵa qatty sińip ketse de, "Men qaida bara jatyrmyn, qoǵamnan nege bólshektenip kettim" dep ózine analiz jasai alatyn, ózge de kitaptardy aqtaryp, saralap, oilaryn basqara alatyn adamdar ustanymdaryn ózgertýi múmkin. Shyndyǵynda, bizdiń qoǵamda ondai adamdar az.
Al jańaǵy mamandar, keibir sáláftar qoldaryna qarý alýǵa bekinip, ol railarynan qaityp jatady, mine solardy aitýy ǵajap emes. Durysynda, olar sáláf aǵymynan shyǵyp ketpeidi, al álgi statistika "tól dinimizge oraldy" dep qate aqparat berip júr. Qolyna qarý alatyn toptyń, qolyna qarý almaityn topqa ótýi nemese ótken siiaqty kórinýi Hanafi mázhabyna qaitty degen sóz emes. Mysaly, keibir abaqtyda otyrǵan kisiler, "raiymyzdan qaittyq" deýi múmkin. Árine, qaitady, tórt qabyrǵanyń ishinde otyr, oilanýǵa múmkindigi bar. "Hanafi mázhabyna qaittym" dese, jazasy jeńilder. Jaqsy kórinýi úshin solai aitýǵa májbúr bolǵan, bálkim. Óitkeni, sońǵy oqiǵalardan kórdik, sotty bolǵandar qaitadan teris áreketterin qaitalaýǵa beiim.
"Sáláfilerdi karantinge qoiý kerek…"
– Al bizdiń qoǵamda radikaldanýdy tejeý, sáláfizmge toqtaý salý úshin qandai amaldar usynar edińiz?
– Men muny kóp jerde aityp júrmin, birinshi, derti "asqynyp" ketken sáláfilerge virýsyn basqalarǵa juqtyrmaý úshin zań turǵysynan "karantin" qoiý kerek. Kez kelgen aýrýdy emdeýdiń aldynda qoǵamǵa taralyp ketpes úshin karantin jasaidy ǵoi, sol siiaqty karantin kerek. Bul – shart. Dese de, 1937-38 jyldardaǵy qýǵyn-súrgin siiaqty abaqtyǵa qamap, tuqymdaryn tuzdai qurtý emes, birinshi kezekte ýaǵyzdaryna, ádebietterine tosqaýyl qoiý qajet. Zańmen osylai tyiym jasalsa, kásipkerler de emin-erkin qoldaý kórsete almaidy.
Ekinshiden, aǵartýshylyq jol. Iaǵni, mamandardy jaqsylap daiarlap, olardyń árbir dáiekterine, dálelderine ýájdi túrde tereń mán-maǵynamen jaýap qatsaq. "Nur-múbárak" ýniversitetiniń janynan ashylyp jatqan imamdardy ekstremizm men terrorizmge qarsy daiyndaityn bilimdi tereńdetý ortalyǵyn, menińshe, der kezinde qolǵa alýda. Osyny ary qarai damytyp, munymen shektelmei, dini medreseler men mektepterdegi mamandardy da tórt jyl boiy daiyndaǵanymyz jón.
Sodan keiin "Nur-múbárak" ýniversitetiniń ishindegi Ábý Hanifa ortalyǵyn jandandyra túsken abzal. Sol ortalyqta ózimizdiń Ábý Hanifa men Matýrýdi muralaryn zerttep, zerdelep, jaryqqa shyǵarý – kezek kúttirmes másele. Osy ortalyq arqyly jat aǵymdardyń árbir sózine dáiekti jaýap berip, ol bárine pátýa ispetti bolǵany jón. Ortalyq aitty ma, soǵan toqtaý kerek.
Taǵy da aitarym, bir dini internet-portal qajet. Onda ǵalamtor kózinde sáláfit-ýahabitterdiń túrli qisyq suraqtary men pikirlerine aiqyn jaýaptar turýy tiis. Kúmándi dúnie bolsa, sol portalǵa júginetindei jaǵdaiǵa jetý kerek. Álgi ortalyqta kórermen talabyna sai qysqa metrajdy filmderdi, rolikterdi sapaly túsiretin stýdiia qurylǵany durys. Oǵan kásibi din mamandary, sarapshylar, operatorlar jinalsa. Memleket tarapynan da radikaldaný men jat aǵymdardyń aldyn alý maqsatynda derekti, kórkem filmder túsirilip jatsa, quba-qup. Ony halyq jappai qyzyǵa tamashalaý úshin shym-shytyryq syndy oqiǵalarǵa negizdese, tipti, keremet bolary sózsiz.
Balabaqshadan, mektepterden bastap salt-dástúrimizdi oqytsaq, jat aǵymdardyń belgilerin úiretsek, úlken jetistik bolar edi. Mine, osylai istegende ǵana sáláfizmnen de, ózge de jat uiymdardan da irge uzatamyz.
– Áńgimeńizge kóp rahmet!
Áńgimelesken Danagúl Álqoja
