قاتارداعى ادام قالاي راديكالدانادى? ولاردى كٶپ جاماعاتتىڭ اراسىنان سەلەفتار قالاي تانىپ, قانداي ەدٸسپەن وقشاۋلاپ الادى? قازاق جاستارىن سوناۋ سيريياعا دەيٸن الىپ باراتىن قانداي كٷش? وسى جەنە باسقا دا مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە يسلامتانۋشى, عالىم قايرات جولدىبايۇلىمەن سۇحباتتاستىق.
– قايرات جولدىبايۇلى, بٸزدٸڭ ەڭگٸمەمٸز بۇرىن ايتىلىپ جٷرگەن باعىتتا ٶربۋٸ مٷمكٸن, بٸراق سولاردى جٷيەلەپ تارقاتىپ كٶرەلٸكشٸ. قاراپايىم ادام قالاي راديكالدانادى? ولاردى كٶپتەگەن جاماعاتتىڭ اراسىنان سەلەفتار قانداي ەدٸسپەن وقشاۋلاپ, تانىپ الادى?
– سەلەفيزمنٸڭ نەگٸزٸ, ونىڭ يدەولوگيياسى بۋكۆاليزمگە نەگٸزدەلگەن. بۋكۆاليزم دەگەنٸمٸز – ايات-حاديستەردٸڭ مەن-مازمۇنىن تەرەڭٸنەن ٷڭٸلٸپ-تٷسٸنبەي, ٷستٸنەن جەلٸپ ٶتٸپ, قۇدايلىق ماقساتىنا, ادامعا پايداسىنا قاراماي, قوعامدا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەر مەن شارتتاردى ەسكەرمەي, تۋرا ماعىناسىندا ۇعىنۋعا تالپىنۋ. ولاردىڭ يدەولوگيياسى وسى – بۋكۆاليزم. بۇل بولعان جەردە اقىل-ەستٸ شەكتەۋ بار. ٶيتكەنٸ, سەلەفتار دٸندٸ باسقاشا كەڭ ويلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەي, "ولاي ويلانۋعا بولمايدى, بۇل – فيلوسوفييا, دٸندٸ اقىلمەن تٷسٸنگەن دۇرىس ەمەس" دەگەن سەكٸلدٸ ەر تٷرلٸ قاعيداتتاردى ويلاپ تاپقان. سول ارقىلى ادامدى ويلاندىرماي, دوگمالىق جاعدايعا ەكەلٸپ تٸرەپ تاستايدى. وسىنىڭ سالدارىنان تەرٸس اعىمعا ەرگەن جاستار ويلانبايتىن كٷيگە تٷسەدٸ.
ال جاڭادان دٸنگە كەلگەن ادام اياتتىڭ, حاديستٸڭ استارىنا ٷڭٸلۋگە دەرمەنسٸز, ونداي بٸلٸمٸ دە جوق. ايات پەن حاديستٸ تٷيسٸنگەن بولادى, بٸراق, قارسى شىعۋعا ٷكٸمٸنەن قورقادى. سودان كەيٸن ول ايات پەن حاديستٸ سەلەفتار سٸڭٸرگەن, ۇعىندىرعان قالىپتا قابىلداپ الادى دا, باسقاشا ويلاۋدى «توزاقتىق» دەپ سەنەدٸ. وسىدان سوڭ, "سەلەفتاردىڭ جولى دۇرىس, ايقىن ەكەن" دەگەن پايىمعا بارادى. قوعامدا بولىپ جاتقان كەيبٸر تٷسٸنٸكتەمەسٸ بار مەسەلەلەردٸ ولار تٷسٸنٸكتەمەسٸ جوق, قاتە قۇبىلىس سيياقتى تٷسٸندٸرەدٸ دە, ٶزدەرٸنٸكٸن دۇرىس ەتٸپ ايات-حاديستەرمەن شەگەلەپ ايتادى. ايات-حاديسپەن "ايقىندالعان" سوڭ, كٶپتەگەن جاستارىمىز سول ۇققان پٸكٸرٸنەن اينىماي, سەلەف بولىپ كەتٸپ جاتىر.
حانافي مەزھابى بولسىن, باسقا مەزھابتار بولسىن, دٸنگە كەڭ قاراعاندىقتان, ونىڭ تٷسٸندٸرمەسٸن قانداي دا بٸر ەرەجەلەرگە بايلاپ بارىپ جەتكٸزەتٸندٸكتەن, كٷردەلٸلەۋ كٶرٸنەدٸ, ازداپ ويلانۋدى تالاپ ەتەدٸ. پايىمداۋدى, تۇجىرىمداۋدى قاجەت ەتەدٸ. مٸنە, بٸز پايىمداپ, تۇجىرىمداپ, سارالاپ تٷسٸندٸرەمٸز دەپ جٷرگەندە, ولاردٸكٸ تٶتە جول بولىپ شىعا كەلەدٸ. وسىلاي تٸكەلەي تارتقاندىقتان, كٶپتەگەن جاستارىمىز ايات-حاديستەردٸڭ الدىنا كٶلدەنەڭ تۇرا الماي, باستاپقى پٸكٸرلەرٸنەن, ۇستانىمدارىنان قورقىپ, اينىمايدى.
"سەلەفيلەر كٸمدٸ جاعالايدى?"
سەلەفيتتەردٸڭ ٸشٸندە ەر تٷرلٸ اعىمدار بار. مەسەلەن, قالىپتى سەلەفيتتەر – تاۋحيت پەن بيدعاتتىڭ اۋقىمىن تەرەڭگە بويلاتىپ, كٶپتەگەن ٸس-ەرەكەتتەردٸ شيرككە, كٷپٸرگە بالاپ, قۇرىعىنا تٷسكەن جاننىڭ قانداي ادام ەكەنٸ ماڭىزدى ەمەس, تەك دٸندٸ بٸلمەسە بولدى. حانافي مەزھابىن تٷسٸنبەسە, حالقىنىڭ ەدەت-عۇرپىن, سالت-دەستٷرٸن, مەن-مازمۇنىن ۇقپاسا بولدى, بٸردەن اقىل-ەسٸن شەكتەۋگە كٷش سالىپ, ۋاعىزدارىن جٷرگٸزە باستايدى. ونىڭ ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق احۋالى, قىزمەتٸ, لاۋازىمى, مەشٸتتە جٷر مە, باسقا جاقتا جٷر مە, ماڭىزدى ەمەس.
ەكٸنشٸ بٸر توپ بار, ولار ەنشٸ-اقىنداردى, باي-ماناپتاردى, سوڭىنان ادام ٸلەسەدٸ-اۋ دەگەن "جۇلدىزداردى" جاعالايدى. ولارعا ەر تٷرلٸ تەسٸلدەرمەن يدەولوگيياسىن سٸڭٸرەدٸ: ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارىن شەشٸپ بەرەدٸ, باسقا جاعىنان كٶمەكتەسەدٸ, ەيتەۋٸر ٶزدەرٸنە بايلاۋعا تىرىسادى.
ال جيھادقا شاقىراتىن, سيريياعا تارتاتىن, قولىنا قارۋ ۇستاتاتىن توبى, ەسٸرەسە, ٶمٸردەن تٷڭٸلگەن نەمەسە "تويعان" ادامداردى ٸزدەيدٸ. بۇل قاتارعا قوعامداعى كەيبٸر جاعدايلاردى كٶتەرە المايتىن, اقشاسى بار, بٸراق ٶمٸردەن جيرەنٸپ كەتكەن, مٸنەزٸ "تٷسٸنٸكسٸز" كٸسٸلەر دە قوسىلىپ كەتٸپ جاتادى.
دەپرەسسيياعا تٷسكەن جاندى جيھادقا تارتۋ وڭاي
– قاراپايىم قازاق جاستارىن سوناۋ سيريياعا دەيٸن الىپ باراتىن قانداي كٷش?
– بٸرٸنشٸ توپتاعى سەلەفيلەر اقىل-ەسٸ شەكتەلٸپ قالعاندىقتان, بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتاردان كەيٸن مىناۋ قوعامنان تٷڭٸلٸپ كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, "اناۋ حارام, مىناۋ بيدعات, اناۋ شيرك, مىنانىڭ بەرٸ اداسقان" دەيتٸن سەلەفيزمنٸڭ يدەولوگيياسىنىڭ ٶزٸ سوعان اپارادى. تاعى بٸر ۋاقىتتاردان كەيٸن قوعاممەن سىيىسا المايدى, ەڭ ەۋەلٸ جورا-جولداس, تانىستارىنان جيرەنەدٸ. ٸلە-شالا تۋعان-تۋىستارىن مانسۇقتايدى. وسىلايشا, جەكە قالىپ, وقشاۋلانىپ, جىراقتانادى. تاعى بٸر بەلگٸلٸ ۋاقىتتا جۇمىسىنان شىعادى, ەيەلٸمەن اجىراسادى, بالا-شاعاسىمەن تٷسٸنٸسە المايدى. سودان كەيٸن مىناۋ ٶمٸر قارا تٷنەككە, كەڭ دٷنيە تار قاپاسقا اينالىپ سالا بەرەدٸ. بۇل قوعامنان قۇتىلعىسى كەلەدٸ, اينالاسىنىڭ بەرٸن كٷنەھار, بيدعاتشى, شيركشٸ دەپ بٸلەدٸ. وسىدان بارىپ "بٸر جاققا كەتۋ كەرەك" دەپ شەشەدٸ. "قايدا?" "جۇماققا?" "ونىڭ جولى قانداي?" "سيرييا!" وسىنداي دەپرەسسيياعا تٷسكەن ادامعا جيھادقا شاقىراتىن بٸر عانا ۋاعىز جەتٸپ ارتىلادى. "مەنٸڭ ٸزدەپ جٷرگەنٸم وسى عوي" دەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ونىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ, جاعدايى سونى تالاپ ەتٸپ تۇر.
ال كەيبٸر ادامدار سەلەفيزم جولىندا جٷرٸپ, ٶزدەرٸن ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامنان وقشاۋلاپ الادى. مەسەلەن, بازاردان بٸر نٷكتە اشىپ, شاعىن كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسادى. بٸر-بٸرٸمەن عانا ارالاسادى, قۇتتىقتايتىن كەزٸندە قۇتتىقتايدى, تويلايتىن كەزدە تويلايدى. قوعامنىڭ ٸشٸنەن مۇنداي قوعام قۇرىپ العاندار تارىققاننان كەتپەۋٸ مٷمكٸن جيھادقا, بٸراق يدەولوگييالىق دەمەۋمەن, سانالارىنىڭ ۋلانۋىمەن كەتەدٸ. ٶزگە دە سەبەپتەرٸ كٶپ, ەرينە.
– ال بۇلارعا ەڭ العاشقى دٸني بٸلٸمدٸ كٸمدەر بەرەدٸ?
– مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, ولارعا بۇرىن سەلەفيزم ۆيرۋسىن جۇقتىرعان ادامدار عالامتورداعى تٷرلٸ بايلانىس جەلٸلەرٸ ارقىلى, كٸتاپتارى ارقىلى, تٸپتٸ, بەتپە-بەت كەزدەسٸپ, ناسيحاتتارىن جٷرگٸزەدٸ. كەيبٸرەۋلەرٸ عالامتوردى "كەزٸپ" جٷرٸپ ۇرىنىپ قالۋى مٷمكٸن. كەيبٸرەۋلەر ۇمرا قاجىلىعىنا بارىپ, سول جەردە كٶرگەندەرٸن دۇرىس دەپ ساناپ, ٶز بەتٸنشە ٸزدەنٸپ, اقىر اياعى سەلەفيزمگە ۇشىرايدى.
"رايىنان قايتاتىندار ساۋساقپەن سانارلىق"
– ماماندار "پەلەن قانداسىمىز جات اعىمنىڭ جەتەگٸنەن قايتتى, دەستٷرلٸ يسلامعا ورالدى" دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرٸپ جاتادى. جالپى سەلەفيزم شىرماۋىنداعىلاردى رايىنان قايتارۋ مٷمكٸن بە?
– عيدايات, تۋرا جول – اللانىڭ قولىندا. قايتسا, قايتۋى مٷمكٸن كەيبٸر ادامدار. بٸراق ولار كٶپ ەمەس, ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ويلاۋ قابٸلەتٸ دامىعان, فۋندامەنتالدى, قالىپتاسقان, ٶزٸندٸك پٸكٸرٸ بار, اق پەن قارانى اجىراتا الاتىنداي كٶزقاراسى بار جاندار عانا قايتا الادى. سول اعىمعا قاتتى سٸڭٸپ كەتسە دە, "مەن قايدا بارا جاتىرمىن, قوعامنان نەگە بٶلشەكتەنٸپ كەتتٸم" دەپ ٶزٸنە اناليز جاساي الاتىن, ٶزگە دە كٸتاپتاردى اقتارىپ, سارالاپ, ويلارىن باسقارا الاتىن ادامدار ۇستانىمدارىن ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن. شىندىعىندا, بٸزدٸڭ قوعامدا ونداي ادامدار از.
ال جاڭاعى ماماندار, كەيبٸر سەلەفتار قولدارىنا قارۋ الۋعا بەكٸنٸپ, ول رايلارىنان قايتىپ جاتادى, مٸنە سولاردى ايتۋى عاجاپ ەمەس. دۇرىسىندا, ولار سەلەف اعىمىنان شىعىپ كەتپەيدٸ, ال ەلگٸ ستاتيستيكا "تٶل دٸنٸمٸزگە ورالدى" دەپ قاتە اقپارات بەرٸپ جٷر. قولىنا قارۋ الاتىن توپتىڭ, قولىنا قارۋ المايتىن توپقا ٶتۋٸ نەمەسە ٶتكەن سيياقتى كٶرٸنۋٸ حانافي مەزھابىنا قايتتى دەگەن سٶز ەمەس. مىسالى, كەيبٸر اباقتىدا وتىرعان كٸسٸلەر, "رايىمىزدان قايتتىق" دەۋٸ مٷمكٸن. ەرينە, قايتادى, تٶرت قابىرعانىڭ ٸشٸندە وتىر, ويلانۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار. "حانافي مەزھابىنا قايتتىم" دەسە, جازاسى جەڭٸلدەر. جاقسى كٶرٸنۋٸ ٷشٸن سولاي ايتۋعا مەجبٷر بولعان, بەلكٸم. ٶيتكەنٸ, سوڭعى وقيعالاردان كٶردٸك, سوتتى بولعاندار قايتادان تەرٸس ەرەكەتتەرٸن قايتالاۋعا بەيٸم.
"سەلەفيلەردٸ كارانتينگە قويۋ كەرەك…"
– ال بٸزدٸڭ قوعامدا راديكالدانۋدى تەجەۋ, سەلەفيزمگە توقتاۋ سالۋ ٷشٸن قانداي امالدار ۇسىنار ەدٸڭٸز?
– مەن مۇنى كٶپ جەردە ايتىپ جٷرمٸن, بٸرٸنشٸ, دەرتٸ "اسقىنىپ" كەتكەن سەلەفيلەرگە ۆيرۋسىن باسقالارعا جۇقتىرماۋ ٷشٸن زاڭ تۇرعىسىنان "كارانتين" قويۋ كەرەك. كەز كەلگەن اۋرۋدى ەمدەۋدٸڭ الدىندا قوعامعا تارالىپ كەتپەس ٷشٸن كارانتين جاسايدى عوي, سول سيياقتى كارانتين كەرەك. بۇل – شارت. دەسە دە, 1937-38 جىلدارداعى قۋعىن-سٷرگٸن سيياقتى اباقتىعا قاماپ, تۇقىمدارىن تۇزداي قۇرتۋ ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ۋاعىزدارىنا, ەدەبيەتتەرٸنە توسقاۋىل قويۋ قاجەت. زاڭمەن وسىلاي تىيىم جاسالسا, كەسٸپكەرلەر دە ەمٸن-ەركٸن قولداۋ كٶرسەتە المايدى.
ەكٸنشٸدەن, اعارتۋشىلىق جول. ياعني, مامانداردى جاقسىلاپ دايارلاپ, ولاردىڭ ەربٸر دەيەكتەرٸنە, دەلەلدەرٸنە ۋەجدٸ تٷردە تەرەڭ مەن-ماعىنامەن جاۋاپ قاتساق. "نۇر-مٷبەراك" ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان اشىلىپ جاتقان يمامداردى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى دايىندايتىن بٸلٸمدٸ تەرەڭدەتۋ ورتالىعىن, مەنٸڭشە, دەر كەزٸندە قولعا الۋدا. وسىنى ارى قاراي دامىتىپ, مۇنىمەن شەكتەلمەي, دٸني مەدرەسەلەر مەن مەكتەپتەردەگٸ مامانداردى دا تٶرت جىل بويى دايىنداعانىمىز جٶن.
سودان كەيٸن "نۇر-مٷبەراك" ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەبۋ حانيفا ورتالىعىن جانداندىرا تٷسكەن ابزال. سول ورتالىقتا ٶزٸمٸزدٸڭ ەبۋ حانيفا مەن ماتۋرۋدي مۇرالارىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, جارىققا شىعارۋ – كەزەك كٷتتٸرمەس مەسەلە. وسى ورتالىق ارقىلى جات اعىمداردىڭ ەربٸر سٶزٸنە دەيەكتٸ جاۋاپ بەرٸپ, ول بەرٸنە پەتۋا ٸسپەتتٸ بولعانى جٶن. ورتالىق ايتتى ما, سوعان توقتاۋ كەرەك.
تاعى دا ايتارىم, بٸر دٸني ينتەرنەت-پورتال قاجەت. وندا عالامتور كٶزٸندە سەلەفيت-ۋاحابيتتەردٸڭ تٷرلٸ قيسىق سۇراقتارى مەن پٸكٸرلەرٸنە ايقىن جاۋاپتار تۇرۋى تيٸس. كٷمەندٸ دٷنيە بولسا, سول پورتالعا جٷگٸنەتٸندەي جاعدايعا جەتۋ كەرەك. ەلگٸ ورتالىقتا كٶرەرمەن تالابىنا ساي قىسقا مەتراجدى فيلمدەردٸ, روليكتەردٸ ساپالى تٷسٸرەتٸن ستۋدييا قۇرىلعانى دۇرىس. وعان كەسٸبي دٸن ماماندارى, ساراپشىلار, وپەراتورلار جينالسا. مەملەكەت تاراپىنان دا راديكالدانۋ مەن جات اعىمداردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا دەرەكتٸ, كٶركەم فيلمدەر تٷسٸرٸلٸپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. ونى حالىق جاپپاي قىزىعا تاماشالاۋ ٷشٸن شىم-شىتىرىق سىندى وقيعالارعا نەگٸزدەسە, تٸپتٸ, كەرەمەت بولارى سٶزسٸز.
بالاباقشادان, مەكتەپتەردەن باستاپ سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ وقىتساق, جات اعىمداردىڭ بەلگٸلەرٸن ٷيرەتسەك, ٷلكەن جەتٸستٸك بولار ەدٸ. مٸنە, وسىلاي ٸستەگەندە عانا سەلەفيزمنەن دە, ٶزگە دە جات ۇيىمداردان دا ٸرگە ۇزاتامىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن داناگٷل ەلقوجا
