Búginde din máselesi kezek kúttirmeitin ózekti máselege ainalǵan. Elimizde kóp ultty azamattar ǵana emes, birneshe din, birneshe dini aǵymdar da ómir súredi. Sáikesinshe azamattardyń dini ustanymdary da ártúrli. Biz osy oraida elge kóp qaýip tóndirgen jat aǵymdar týraly elimizdegi tuńǵysh islam ǵylymy doktory, Nur-Múbarak ýniversitetiniń prorektory Qairat Qurmanbaevty áńgimege tarttyq.
– Bizde islam boiynsha 30-ǵa jýyq aǵym bar eken. Jat aǵymǵa ketken azamattarmen jumys qalai júrgizilip jatyr?
– Iá, aǵymdardy 30-ǵa jýyq dep júrmiz. Biraq olardyń tirkelgen-tirkelmegeni, resmi-besresmii bar, sondyqtan sanyn naqty aita almaimyz. Salystyrmaly túrde bireýdiń kózqarasynda aǵymǵa tiesili, ol aǵymǵa tiesili emes degen siiaqty ǵoi. Onyń sany da naqty emes bolǵandyqtan, qansha jasymyz, qansha azamatymyz aǵym jeteginde ekenin naqty aitý qiyn. Óitkeni keibir aǵymdardyń naqty ólshemderi joq. Degenmen, qazirgi tańda kóp alńdatyp otyrǵan, bul shekten shyqqan, jalpy halyqtyń arasynda sáláfizm baǵyty bar, sáláfizmniń ózi de sońǵy kezde ózara birqatar baǵyttarǵa bólindi. Madhalizm, sýrýrizm jáne takfirizm degen siiaqty. Negizgi qoǵamda kózge túsip júrgen osy shekten shyǵýshy top. Iaǵni shekten shyǵýshy degende keibir kózqarastarynda, dini ustanymdarynda radikaldanǵan dini baǵyttar bar. Sonymen qatar, jamaǵat retinde tanylǵan túrik jamaǵattary da bar. Keibireýleri sopylyq baǵytqa negizdeledi, iaǵni negizderin sývinizmnen alady. Biraq keibir metodologiialarynda, dindi túsindirý quraldarynda erekshelik bar. Oqyǵan kitaptarymen, keibir dini túsinikterimen erekshelenedi. Biraq túp negizi bizdiń osy «dástúrli islam» degen bizdiń tarihi dini jadymyzǵa qaishy kele bermeidi. Hanafilyq turǵydan, quqyqtyq hanafi mektebin ustanady. Senimdilik mektep te, mátúridi mektepterin de ustanatyn túrik jamaǵattary bar. Olardyń ózderiniń dini-saiasi, keibireýleriniń dini-filosofiialyq, keibireýleriniń taza dini ustanymdary, kózqarastary bar. Osy jerde birinshiden Fethýllah Gúlenniń sońynan ergen jamaǵattardy aitýǵa bolady. Olardyń qoǵamda dini sipat almaityn ózindik keibir is-áreketteri bar, ol aqiqat. Olar osy qoǵamda jumys isteidi, biraq kóp kózge túspeýge tyrysady. Jáne sol sekildi súleimanshylar bar. Jańa joǵaryda aittym, hanafilik, mýhamilik jaǵynan kóp problema týyndatpaidy. Bul jerde de keibir dini kózqarastary, dini ustanymdary jáne keibir dindi jetkizý quraldary, ádis-tásilderinde erekshelenedi. Dini ustanym, kózqarastary da bar jalpy. Nurshylar, gúlenshiler, súleimanshylar, sosyn sopylyqqa negizdelgen Qurbanaly jamaǵaty bar.
– Biraq biz munyń bárine emes, keibirine ǵana tyiym salyp otyrmyz ǵoi?
– Iá, joǵaryda atalǵan jamaǵattar zańdyq negizde tyiym salynbaǵan. Al Tabliǵi jamaǵatqa tyiym salynǵan. Sosyn Shákárim, Abailardyń sózderin aityp júretin Ismattýlanyń jamaǵatyna tyiym salyndy. Zikirshilerge tyiym salynǵan. Bulardyń keibir keibir dini ustanymdary, keibir dini kózqarastary bizge qaishy keledi.
– Sózińiz aýzyńyzda, osy oraida sizderdi, iaǵni Nur-Múbarak ýniversitetinde bilim beretinder men bilim alatyndardy da aiyptaǵandar tabyldy ǵoi?
– Iá, onyńyz ras. Bizdi keibir sopylyq ustanshýlar bizdi de aiyptaýy múmkin. Bular arabtar, arabtardyń bári sáláfitter deýi múmkin. Muny endi taiaz túsinik dep qabyldaimyn. Biz arabtarmen klassiakalyq ár sala boiynsha jumys isteimiz. Onyń ishinde islam teologiiasy, musylmandyq quqyqtyq nezideri, islam metodologiiasynda arab tilindegi klassikalyq kitaptardy oqytamyz, sony paidalanamyz, soǵan júginemiz. Ol qajetti dúnie. Islamtanýda orta ǵasyrda jazylǵan dúnielerdiń bári arab tilinde jazyldy, arab tiliniń osyndai mańyzdylyǵy bolǵandyqtan, biz arab tilinde jumys isteimiz. Óitkeni sol klassikalyq kitaptardy oqý úlken kómegin tigizedi. Keide bireý arabsha bir hadis oqysa boldy, ol arabtanǵan degen siiaqty aiyptaýlar bar. Mysaly meditsinada latyn tilin oqidy. Biz onyń bári latyndanyp ketken dep aitpaimyz ǵoi. Nemese qazir keibir ǵylym salalarynda filosofiia, zań salasynda bolsyn, ózindik terminder bar. Batys terminologiiasyn qoldanady. Frantsýz tilindegi terminderdi qoldanady. Al bular batystanyp ketken dep eshkim aitpaidy ǵoi. Sol siiaqty islamda da ózindik terminder bar. Keibir terminder qazaq tiline aýdarylmaidy. Aýdarsaq, máni, maǵynasy joiyladyǵ sol úshin arab tilinde qoldanylady. Al aýyzekide keibir sózder aitylyp ketýi múmkin arab tilinde Inshalla, Mashalla degen sekildi. Keibireýler sonymen de ólshep jatady.
Biraq jalpy, biz QMDB-nyń aiasynda jáne bizdiń memleketimizdiń dini ustanymy negizinde osy 18 jyldan beri jumys istep kele jatyr. Qanshama túlekterimiz elimizdiń túkpir-túkpirinde dinge qyzmet etip júr. Olardan biz tek qana jaqsy jaǵynan kórip júrmiz.
Eger bir túlegimizden kemshilik bolyp jatsa, ol bizdiń kinámiz emes. Birinshiden, oǵan kim baǵa berip otyr? Ekinshiden, qandai máselede? Mine, osyndai saýaldardyń jaýabyn izdeý kerek. Bir adamnyń adami aiyby úshin oǵan ýniversitetti aiyptai almaimyz ǵoi. Bir otbasynan jaqsy da, jaman da bala shyǵady. Ol úshin ata-anasy sondai tárbie bergen dep aiyptaýǵa bolmaidy. Sol siiaqty bitirip ketken túlektiń aiybyn ýniversitetten kórip jatsa, bul – synyqqa syltaý izdeýdiń áreketi. Ondai jaǵdai ýniversitettiń kemshiligi emes, ol tulǵalyq kemshilik bolýy múmkin
Bizdiń túlekter kóp jerde jumys istedi, qanshama túrmelerge kirip, zerttep jatyr. Qanshama halyqtyń dini saýatyn ashýda meshit janyna beturbysty. Qanshama dini radikaldarmen pikir talastyryp, solarmen qyzyl keńirdek bolyp, júikesin tozdyryp júr. Sanasy nebir aýyr virýs jailaǵan, fiziologiialyq turǵydan da ziiany basym túrmede qyzmet etedi. Biraq ony eshkim baǵalap jatqan joq. Kishkentai bir kemshilikterin kórse, ony bir úlken másele qylyp kóterip aiyptaýlary múmkin. Árine, qanshama túlekterimiz osy kezge deiin qanshama ailyq bermese de, 18 jyldan beri nemese 10 jyldan astam ýaqyt ailyqsyz din salasynda halyqqa qyzmet etip kele jatyr. Olarǵa azdaǵan aqsha usynyp jatsa, ol sony qabyldap jatsa, sony bir úlken másele qylady. Árine ólgen adamnyń denesin ustaý, ony jýý, ony qaraý, ol da psihologiialyq úlken áser etetin nárse. Kúndelikti bir ǵana máiit emes, qanshama máiit jýýy múmkin, bul úlken jumys. Ol máiit jatyp qalýy múmkin, nebir bakteriialar bolýy múmkin, ony kim eskerip jatyr? Imamdar sol qyzmetti atqarady. Bir emes, birneshe, neshe túrli máiitterge barady, ony jýady, arýlaidy. Rásimin atqarady. Aiazda baryp, jerleýge, rásimge qatysady. Onyń bári jumys. Sol eńbegine 500 teńge alsa, sony úlken másele qylady. Basqa jaqta túk istemei, milliondap jumys istep jatqandar bar ǵoi, mysaly. Sondyqtan din adamdarynda eńbek bar, ony baǵalaný kerek. Áleýmettik turǵydan olar memlekettik kezekke turyp úi de ala almaidy. Óitkeni memleketten ailyq ta berilmeidi, zeinetaqy qorynda da aqshasy júrmeidi, memlekettik qyzmetker qataryna da kirmeidi. Biz ony eskerýimiz kerek, baǵalaýymyz kerek.
– Jat aǵymnyń jeteginde ketken adamdarmen ońaltý jumystary júzege qalai asylyryp jatyr?
– Árine, jat aǵymda adasýshy adamnyń ońalýy ábden múmkin. Salystyrmaly túrde aitsaq, bul – naýqastyq. Ár aýrýdyń emi bar. Kóbine rýhani psihologiialyq, senimdik kesel desek te bolady. Jalpy meditsinada kesel, naýqastyq emdeledi. Bul adam anatomiiasyna qatysty. Al adamnyń psihologiiasyna qatysty senimi, rýhaniiatyna qatysty kúrdeli der edim. Degenmen, praktikada ońaltý jumystarynyń nátijesi kórinis berip otyr. Biraq biz qalai ońaltamyz? Bul – másele. Birinshi kezekte birinshi ýniversitettiń ózi dini sapaly kadr shyǵarsaq, demek sol kadr shekten shyqqan toptarmen jumys isteidi. Biz dini málimet bermeimiz, dini-ǵylymi saýatyn kóteremiz, jáne memleketten diplom berip, qyzmetke ornalastyramyz. Iaǵni birinshi kezekte ýniversitettiń ózi radikaldanýdyń aldyn alyp otyr. Ekinshiden, shyqqan mamandarymyz basqa jastarǵa bilim berý arqyly, basqa jastardyń shekten shyǵyp ketýine jol bermeidi. Protsess júrip jatyr. Ońaltý degen kezde, tek qana biz deradikalizatsiia deidi, bul jaqta reablitatsiia da bar. Aldyn alý da bar. Iaǵni aldyn alýdyń ózi úlken jumys. Ekinshiden adasqan nemese shekten shyqqan adamdardy toptan qaitarý úlken keshendi jumysty qajet etedi. Bizdiń maman ek qana teologiialyq akpektisinen jumys isteýi múmkin, onyń basqa da qyrlary bar. Onyń sotsiologiialyq, psihologiialyq, tipti saiasi... Basynda ony emdetý kerek. Sanaǵa sińgen nárseni ózgertý múmkin. Ýlanǵan sana buryn durys sana bolyp, keiinnen ýlandy. Demek oda durys nárse bar. Tek jaman nársege ózgerdi, endi ony qaitadan jaqsyǵa ózgertýge bolady. Biraq onymen óte keshendi jumys júrgizý kerek. Onyń negizgi problemasyn anyqtaý kerek. Sosyn keibireýlerin baiaý ońalýy múmkin, bireýler tez degen siiaqty. Degenmen ońalý ońai emes, qiyn.
– Ondai qiyn jaǵdaida qalai jumys isteý kerek?
– Meniń oiymsha, ońalýy qiyndarǵa iaǵni túbegeili qaitpaityndarǵa ortaq qundylyqtardy kórsetýimiz kerek. Ortaq qundylyqtardy saqtaý kerek, boldy. Óz ustanymyń ózińe, biraq ortaq qundylyqtar bar dep túsindirý kerek. Ol saǵan da, maǵan da, oǵan da. Saǵan dep otyrǵanym shekten shyqqan topqa, maǵan, jáne oǵan basqa din nemese múldem dinsiz bolýy múmkin. Bárimizge ortaq qundylyqtar bar. Ol qoǵamnyń, memlekettiniń turaqtylyǵy. Bul dinsizge de, dindárǵa da, shekten shyǵýshylarǵa da ortaq. Óitkeni árbir top, radikaldy top bolsyn, orta jol ustanǵan bolsyn, barlyq adamǵa qoǵam kerek. Durys ári tynysh ómir súrý úshin turaqty qoǵam kerek. Sol sekildi sondai adami ortaq qundylyqtar bar. Adamǵa adam retinde qaraý, ádildik, tazalyq sekildi bárine birdei. Osy qundylyqtardy saqtaýdy biz úndeýimiz kerek. Ǵylym ortaq. Eshkim ǵylymnyń damýyna keri áser ete almaýy kerek. Mádeniet qundylyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaidy. Qarsy kúres jasaýǵa bolmaidy. Mysaly, Eýropada azǵyn adamdar, nebir toptar, bári ómir súre beredi. Biraq zań arqyly, t.b júieler arqyly ortaq qundylyqqa shaqyrady. Mundai toptarmen kúresýshilerdiń arnaiy oqýy joq. Shekten shyqqan toptardyń birinshi etaptaǵy problemasy – teologiialyq problema, dini problema, dini fýndamentaldy problema. Bizdiń negizgi mamandarymyzdyń barlyǵy din negizderin, islamtaný negizderin, ekstremizmmen, terrrorizmmen, radikaldanýmen kúrestiń alǵashqy etapyn oqyp. Biraq onyń kelesi etaptary bar, psihologiialyq, konflitologiialyq, sotsiologiialyq t.b turǵydan olardy ońaltý jumystary degendei...
– Sizder osy baǵytqa arnaiy oqytyp jatyrsyzdar ma? Iaǵni ońaltý jumystaryna daiyn mamandardy arnaiy oqytasyzdar ma?
– Rasyn aitqanda, biz irikteimiz. Deradikalizatsiia salasynda bizdiń kadrlar, túlekter ishinde soǵan ikemi bar, pikirtalasqa, ózin dáleldeýge, olarǵa kontr-argýment jetkizýge myqtylaryn biz suryptaimyz. Sosyn olarǵa arnaiy kýrstar júrgizemiz. Bizde ýniversitet janynda bilikti maman Asqar Sabdin jetekshilik etetin Ekstremizmniń aldyn alý salasyndaǵy mamandardy qaita daiarlaý institýty bar. Sol AsqarSabdinniń jetekshiligimen seminarlar uiymdastyramyz. Sonymen qatar, endi biz jalpy 4-kýrsty bitirip jatqan qazirgi túlekterimizge osy semestrde deradikalizatsiia pánderin engizdik. Syrttan da mamandar shaqyryp, jalpy osy baǵyt boiynsha mán berip jatyrmyz. Demek, endi aldaǵy ýaqytta arnaiy pánder engizý jospar bar.
Ǵylymi, teoriia jaqtan magistrant-doktoranttarymyzǵa osy baǵytta taqyryptar beriledi. Olar endi, mine, alda qorǵaidy. Osy radikaldy toptardyń úlken problemasyn zerttep, magistrlyq, doktorlyq jumystar jazyp jatyr. Birqatar ǵylymi ortalyqtar osyǵan jaýap beretin birqatar oqý quraldaryn, iaǵni kómekshi quraldaryn shyǵaraiyn dep jatyrmyz. Ýniversitette jalpy oqytylsa, soǵan ikemi bar túlekterimiz arnaiy oqytylady.
Joǵaryda atalǵan institýtqa kezinde men de jetekshilik etkenmin. Sol kezde birqatar is-sharalar ótkizdik. Mysaly, ár óńirde oblystarda astana, Almatydan eki mamannan, basqa óńirlerde bir-bir mamannan osy baǵytta júrgen radikal toptarmen kezdesip, pikirtalastyryp júrgen mamandardyń biliktiligin arttyrý úshin eki ailyq seminardy úsh ret uiymdastyrdyq. Birinshisin osy ýniversitet qarjysyna, ekinshisin jeke qarjylarǵa, úshinshisin memleket qarjysyna uiymdastyrdyq. Qazaqstandaǵy eń myqty Ulttyq qaýipsizdik komiteti akademiiasynan, QazUÝ, Óner akademiiasynan mamandardy, professorlardy shaqyryp, biz óte sapaly jumys istep, ýniversitettiń eki jyldyq baǵdarlamasyn eki aida oqytqan kezderimiz boldy. Olardan nátije de kórinis tapty. Teoriia oqytyp qana qoimai, biz olardy praktikaǵa jiberip, praktikalyq bilimderin shyńdadyq. Qazir Asqar Sabdinniń jetekshiligimen bul jumys qaitadan qolǵa alynyp otyr. Asqar Sabdin ózi Qazaqstan oblystaryna ǵana emes, osy TMD elderin aralap lektsiialar oqyp, tájiribe almasyp, oqý ornymyz ben elimizdiń abyroiyn asyryp júr.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Aqbota MUSABEK
