Adam balasy kez kelgen sátte ajalmen betpe-bet kelip, o dúniege attanyp ketýi múmkin ekenin biledi. Jyǵylyp qalyp, jer jastanýyń da, uiyqtap ketip, qaita oianbaýyń da múmkin. Biz ondai kezdeisoq ólimnen qoryqpaimyz, al dáriger qaterli isikke shaldyqqanymyzdy aitsa – qaradai qorqamyz. Ajaldyń quryǵyna ilingenimizdi túsinip, sharasyzdyqtan sharq uramyz. Al shyn máninde bul dert sonshalyqty qaýipti me? Qazaqstanda jylyna osy dertke qansha adam shaldyǵyp, qansha adam kóz jumady? Onyń aldyn alý joldary bar ma? Bul dertti halyq emimen emdep, tipti oidyń kúshi arqyly jeńýge bola ma? Baq.kz tilshisi osy jáne basqa da suraqtar tóńireginde Astana qalalyq «Onkologiia ortalyǵynyń» bas dárigeri Tóleýtaev Muhtar Esenjanulymen suhbattasty.
«Elimizde jylyna 36 myń adamǵa qaterli dert diagnozy qoiylady»
- Biz kez kelgen sátte ajalmen betpe-bet kezdesýimiz múmkin ekenin bilemiz jáne odan jasqanbaimyz. Al qaterli isik dertine shaldyqqanymyz týraly estigende ne sebepti sonshalyqty qorqamyz?
- Óitkeni ajaldyń dál qai kúni, qai sátte keletinin bilmeimiz, sol sebepti onyń áli kelmeitinine úmittenip júre beremiz. Ony Allanyń isi dep qabyldaimyz. Qaterli isik derti de taǵdyrdyń jazǵany. Osyndai diagnoz qoiylǵan adamǵa dárigerler shamamen qansha ómiri qalǵanyn aityp jatady, sol sebepti boiymyzdy qorqynysh bileidi. Adam óz densaýlyǵyna salǵyrt qaramaý arqyly bul derttiń aldyn ala alady. Tym bolmaǵanda diagnozdy ýaqytynda anyqtaý kerek. Bul dertke shaldyqqan adamnyń el qatarly uzaq jyl ómir súrý múmkindigi bar. Ony emdeý joldary da, dári-dármekter de kóp. Tipti ony sozylmaly aýrýlardyń bir túri dep qana qaraýǵa bolady. Qaterli isiktiń kóp kezdesetin túrlerine arnalǵan arnaiy skriningten ótý baǵdarlamasy bar. Eger odan ýaqytyly ótip otyrsa, ol adamnyń boiyndaǵy bul diagnozdy erterek anyqtaýǵa kómektesedi, nátijesinde júz paiyz jazylyp ketý múmkindigine ie bolady.
- Qaterli isik degen qandai dert jáne paida bolý sebepteri qandai?
- Qaterli isik – aǵzadaǵy mýtatsiialanǵan jasýshalardan paida bolatyn dert. Ol salaýatty ómir saltyn ustamaýdan, shylym sheýden, durys tamaqtanbaýdan, immýnitettiń tómendeýinen, sozylmaly derttiń asqynýynan, radiatsiiadan paida bolady degen boljamdy sebepter bar, al naqty sebebi áli kúnge deiin belgisiz. Mysaly, kún sáýlesiniń astynda kóp júrgen adam teri ragyna shaldyǵýy múmkin. Sozylmaly gastrit pen asqazan jarasynyń paida bolýyna sebep bolatyn helikobakter pilori dep atalatyn mikroaǵza bar. Eger ony emdep, aǵzadan shyǵarmasa, asqazannyń qaterli isigine alyp keledi.
- Qazaqstanda jylyna qansha adam rak dertine shaldyǵady?
- Jalpy Qazaqstan boiynsha 160 myńnan astam adam qaterli isik diagnozy boiynsha tirkeýde tur. Jylyna 35-36 myń adamǵa osy diagnoz qoiylady jáne osy dertten jyl saiyn 15-17 myń adam kóz jumady. Astana qalasy boiynsha shamamen 9500 adam tirkeýde tursa, onyń 150-i – bala.
- Elimizde raktyń qai túri kóp jáne qai aimaqta jii kezdesedi?
- Dúnie júzinde de, Qazaqstanda da áielderdiń sút bezi ragy kóp kezdesedi. Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar oblystary men Kókshetaý qalasynyń turǵyndary bul dertke jii shaldyǵady. Boljamdy túrde aitqanda, óńirdiń ekologiialyq ahýalyna, klimat áserine bailanysty bolýy múmkin. Ol aimaqtardyń qysy tym sýyq, al jazy tym ystyq bolady. Oǵan da beiimdelý kerek, onyń bári adam aǵzasy úshin ońai emes.
«Qaterli dertti emdeý úshin kerosin ishetinder bar»
- Kei adamdar qaterli isikti kóz tiiý, til tiiýmen bailanystyryp jatady. Bul qanshalyqty durys?
- Birinshiden, adam bul dertke til-kóz tigennen shaldyqpaidy, onyń boljamdy sebepterin joǵaryda aityp óttik. Ekinshiden, halyq emimen emdelip, jazylyp ketken adam kórgen emespin. Adam bul dertke shaldyqqanyn moiyndaǵysy kelmei, tyǵyryqtan shyǵatyn basqa jol izdei bastaidy. Tipti emdelý úshin kerosin, janýardyń maiyn iship, ýly sańyraýqulaq jeitinder bar. Olar aýrýy ábden asqynǵan kúide, qanshama ýaqyt joǵaltyp baryp aldymyzǵa keledi. Ondai kezde biz sharasyz bolyp qalamyz.
- Bul dert tuqym qýalaityn aýrý túrlerine jata ma?
- Rak dertiniń bári tuqym qýalamaidy. Tuqym qýalaýmen bailanysty eki túri bar: sút bezi obyry men toq ishektiń qaterli isigi. Ekinshi jaǵdai bizdiń elde kezdespeidi.
- Osyndai jaǵdaiǵa ushyraǵan adamǵa jaqyndary qalai kómektesýi kerek?
- Bul – juqpaly aýrý emes, sondyqtan qorqynyshpen qaraýdyń qajeti joq. Syrqattanǵanǵa deiin ol adammen qandai qarym-qatynasta boldyńyz, sondai qarym-qanynasta bolyp júre berińiz. Oǵan taiaý arada ólip qalatyn adam retinde qaraý – múlde durys emes.
«Qazaqstannan basqa eshbir memleket bul dertti tegin emdemeidi»
- Qaterli isikti emdeý Qazaqstannan basqa qai memleketterde tegin júzege asyrylady?
- Qazaqstanda bul diagnozdy anyqtaý úshin ótetin saraptamalar aqyly túrde bolady, al diagnoz qoiylǵannan keiin emdelý – tegin. Shetelde bul dertti tek aqyly túrde anyqtap, aqyly túrde ǵana emdeidi. Bul «Meditsinalyq týrizm» dep atalady. Ońtústik Koreiada meditsinalyq týrizmmen shuǵyldanbaityn bir emhanasy joq, sondai-aq Izrail, Germaniia elderinde de meditsinalyq týrizm keńinen taraǵan. Al Qazaqstanda dál sol diagnozdy ol jaqtan on emes, júzdegen ese arzan baǵada anyqtap, tegin túrde emdeidi. Osydan 8-9 jyl buryn elimizde qaterli isikti birinshi, ekinshi satysynda anyqtaý kórsetkishi 45-46 paiyz bolsa, qazir 60 paiyzdan asty. Bul qalalyq emhana dárigerleriniń birigip jasaǵan jumysynyń nátijesi. Al shetelderde birinshi, ekinshi satysynda diagnoz qoiý kórsetkishi – 70 paiyz.
- Qaterli isik diagnozyn bastapqy kezde anyqtaý boiynsha shetelmen terezemiz teńesip qaldy deýge bolady eken ǵoi?
- Árine, solai deýge bolady. Bizdiń ortalyqta 135 dáriger jumys isteidi. Jyl saiyn onyń jartysyna jýyǵy alys, jaqyn shetelderdiń emhanalaryna baryp, bilimderin jetildirip keledi. Shetelde qandai emdeý ádisteri qoldanady, bizde de sondai ádister men dári-dármekter qoldanady.
«Jurttyń bári Lýiza Hei emes»
- Amerikalyq jazýshy, psiholog Lýiza Heidi óziniń jatyrynda paida bolǵan qaterli isikti oidyń kúshimen emdegen alǵashqy adam retinde bilemiz. Oǵan dárigerler derti tym asqynyp ketkenin, 2-3 ailyq ómiri ǵana qalǵanyn aitqan kezde ol salyn sýǵa jibermegen. Lýiza Heidiń ózi bul týraly «Qaterli isik – tereń jan jarasynan, ishte saqtap júrgen qupiiany eshkimmen bólisip aita almaýdan, qaiǵy-qasiretten paida bolatyn dert. Adam óziniń qateligin ózi keshirip, ótken ómirine mahabbatpen qarai bilgen jaǵdaida ǵana bul dertten saýyǵa alady» dep jazady. Buǵan qatysty oiyńyz qandai?
- Lýiza Heidiń qaterli dertti oidyń kúshimen emdep alǵany, onyń psiholog retinde jazǵan eńbekteri osy dertke shaldyqqan kóptegen adamǵa úmit syilady. Ol moiymaityn, jasymaityn, júrekti adam jáne ondai adamdar kóp emes. Degenmen, jazylmas dep sanaityn dertti jeńe bilgen jandar bizdiń de tájiribemizde bar. Adamnyń aǵzasy, jaratylysy tańǵajaiypqa toly. Tipti, adam týberkýlez dertin de dárisiz emdei alý qasietine ie. Tájiribemizde ondai da jaǵdailar boldy: adamnyń ókpesin arnaiy qurylǵymen teksergen kezde buryn týberkýlezge shaldyqqananyn bildiretin iz kórýge bolady, ol izdi basqa derttermen shatastyryp alý múmkin emes. Eń qyzyǵy, ol adam qai ýaqytta týberkýlez bolyp, qai ýaqytta jazylyp ketkenin sezbei qalǵan. Sol siiaqty qaterli isik dertine shaldyqqanyn sezbei, dárigerdiń kómeginsiz qulan-taza jazylyp ketkender bar.
- Meditsina salasynda júrgeli qansha adamǵa ota jasadyńyz?
- Osy salada júrgenime 36 jyl boldy. 1983 jyly Semei memlekettik meditsinalyq institýtyn «emdeý isi» mamandyǵy boiynsha támamdadym. Eńbek jolym Semei qalalyq aýrýhanasynda hirýrg bolýdan bastaldy. Bastapqyda kimge ota jasaǵanymdy, qansha adamǵa jasaǵanymdy sanap júretinmin, al qazir múlde sanamaimyn. Dárigerler kúnine ortasha eseppen 4-5 ota jasaidy.
- Qyzmet jolyn hirýrg bolýdan bastap, keiin perzenthanada jalǵastyrǵanyńyzdy aittyńyz. Nege basqa emes, meditsinanyń dál osy salasyna aýystyńyz?
- 49 jyl buryn ákem osy syrqattan qaitys boldy. Bul – áli de zerttei túsýdi qajet etetin sala. Ózime bul derttiń aldyn alý joldaryn zerttep, naýqastarǵa kómektesýge sert bergenmin. Qalai ýaqytyly diagnoz qoiyp, emdeý joldaryn úirenip, ony basqa da dárigerlerge úiretkim keldi. 1992 jyly Semei qalalyq balalar aýrýhanasynyń bas dárigeriniń orynbasary bolǵan kezde qan ragyna shaldyqqan balalarǵa kómektesip, aǵylshyn, nemis tilderin meńgerip, sheteldegi dárigerlermen bailanysta boldym. Sóitip, Germaniiada qoldanatyn em túrin óńirde qoldana bastadyq.
«Onkologiia salasyn tańdaǵan mamannyń kúizeliske túsýge qaqysy joq»
- Ota qaiǵyly jaǵdaimen aiaqtalǵan jaǵdailar boldy ma? Ondai kezde qandai sezimde bolasyz?
- Meniń tájiribemde ota ústinde nemese ota aiaqtala salysymen adamnyń ómirden ozyp ketý jaǵdaiy bolyp kórgen joq. Ondai ókinishti jaǵdai bolmas úshin naýqasty aldyn ala daiyndap, meditsinalyq tekseristen ótkizemiz. Birde qaterli isiktiń úshinshi jáne tórtinshi satysynyń ortasyndaǵy áielge ota jasadym. Ol 65 jasta edi. Onyń qant diabeti, sozylmaly bronhit siiaqty qosymsha syrqattary boldy. Sondai-aq, ótinde tas bar eken. Ol ota jasar kezde jatyr isigimen birge ótti de alyp tastaýymdy surady. Sóitip bir emes, birneshe ota jasaýǵa týra keldi. Otadan keiin naýqas insýlt alyp, úsh kúnnen keiin júrektiń infarktisi bolyp qaldy. Ony sol dertten de aman-esen alyp shyqtyq.
- Kún saiyn aldyńyzǵa qaterli dertke shaldyqqan qanshama adam keledi. Naýqaspen qosa onyń jaqyndaryna da jaǵdaidy túsindirip aitasyz. Ózińizdiń kúizeliske túsip ketetin sátterińiz bolmai ma?
- Bul mamandyqty, onyń ishinde onkologiia salasyn tańdaǵannan adam kúizeliske túsýge quqysy da, ýaqyty da bolmaidy. Aldymyzǵa kelgen naýqasty úlken-kishi dep bólmeimiz. Eńbektegen baladan 90-daǵy qariialarǵa da ota jasaimyz. Aldymyzǵa kelgen naýqasqa qalai kómektesýge bolatynyn, qalai durys sheshim qabyldaý kerek ekenin oilap turamyz. Ota jasaǵan kezde kóp qan ketip nemese ota jasaityn aǵzanyń qasyndaǵy basqa da aǵzalar zaqymdanǵan bolýy múmkin. Sondai kezde ota jasaý barysynda qosymsha sheshim qabyldaýǵa týra keletin kezder bolady. Mysaly, asqazan obyry bolsa, ol onyń janyndaǵy uiqy bezi, baýyr, kókbaýyrǵa tarap ketýi múmkin. Mundai jaǵdaida osy múshelerdiń bárine ota jasaýǵa týra keledi. Al naýqaspen birge kúizeliske ushyrap ketsek, oǵan kim kómektesedi?
- Ózińizden suhbat alýǵa kelisý úshin 3-4 apta ýaqytymyz ketti. Jumys kesteńiz tyǵyz bolǵandyqtan, bizge ýaqyt tabý siz úshin qiyn boldy. Jumystaǵy bir kúnińiz qalai ótedi?
- Tańǵy jetiden kete jumysqa kelip, keshki toǵyzǵa qarai úige qaitam. Osy aralyqtaǵy ýaqyt naýqastardy qabyldap, olarǵa jaǵdaidyń qalai ekenin túsindirýge, dárigerlermen keńes ótkizýge, ota jasaýǵa qatysty sheshim qabyldaýǵa ketedi. Bul jer dárigerlerdiń ekinshi úii bolyp ketti deýge bolady.
- Suhbatyńyz úshin rahmet!
.jpeg)