قاتەرلٸ دەرتكە شالدىققان ادام دا ۇزاق ٶمٸر سٷرە الادى

«ەلٸمٸزدە جىلىنا 36 مىڭ ادامعا قاتەرلٸ دەرت دياگنوزى قويىلادى»

- بٸز كەز كەلگەن سەتتە اجالمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋٸمٸز مٷمكٸن ەكەنٸن بٸلەمٸز جەنە ودان جاسقانبايمىز. ال قاتەرلٸ ٸسٸك دەرتٸنە شالدىققانىمىز تۋرالى ەستٸگەندە نە سەبەپتٸ سونشالىقتى قورقامىز?

- ٶيتكەنٸ اجالدىڭ دەل قاي كٷنٸ, قاي سەتتە كەلەتٸنٸن بٸلمەيمٸز, سول سەبەپتٸ ونىڭ ەلٸ كەلمەيتٸنٸنە ٷمٸتتەنٸپ جٷرە بەرەمٸز. ونى اللانىڭ ٸسٸ دەپ قابىلدايمىز. قاتەرلٸ ٸسٸك دەرتٸ دە تاعدىردىڭ جازعانى. وسىنداي دياگنوز قويىلعان ادامعا دەرٸگەرلەر شامامەن قانشا ٶمٸرٸ قالعانىن ايتىپ جاتادى, سول سەبەپتٸ بويىمىزدى قورقىنىش بيلەيدٸ. ادام ٶز دەنساۋلىعىنا سالعىرت قاراماۋ ارقىلى بۇل دەرتتٸڭ الدىن الا الادى. تىم بولماعاندا دياگنوزدى ۋاقىتىندا انىقتاۋ كەرەك. بۇل دەرتكە شالدىققان ادامنىڭ ەل قاتارلى ۇزاق جىل ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. ونى ەمدەۋ جولدارى دا, دەرٸ-دەرمەكتەر دە كٶپ. تٸپتٸ ونى سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ بٸر تٷرٸ دەپ قانا قاراۋعا بولادى. قاتەرلٸ ٸسٸكتٸڭ كٶپ كەزدەسەتٸن تٷرلەرٸنە ارنالعان ارنايى سكرينينگتەن ٶتۋ باعدارلاماسى بار. ەگەر ودان ۋاقىتىلى ٶتٸپ وتىرسا, ول ادامنىڭ بويىنداعى بۇل دياگنوزدى ەرتەرەك انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ, نەتيجەسٸندە جٷز پايىز جازىلىپ كەتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى.

- قاتەرلٸ ٸسٸك دەگەن قانداي دەرت جەنە پايدا بولۋ سەبەپتەرٸ قانداي?

- قاتەرلٸ ٸسٸك – اعزاداعى مۋتاتسييالانعان جاسۋشالاردان پايدا بولاتىن دەرت. ول سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستاماۋدان, شىلىم شەۋدەن, دۇرىس تاماقتانباۋدان, يممۋنيتەتتٸڭ تٶمەندەۋٸنەن, سوزىلمالى دەرتتٸڭ اسقىنۋىنان, رادياتسييادان پايدا بولادى دەگەن بولجامدى سەبەپتەر بار, ال ناقتى سەبەبٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن بەلگٸسٸز. مىسالى, كٷن سەۋلەسٸنٸڭ استىندا كٶپ جٷرگەن ادام تەرٸ راگىنا شالدىعۋى مٷمكٸن. سوزىلمالى گاستريت پەن اسقازان جاراسىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولاتىن حەليكوباكتەر پيلوري دەپ اتالاتىن ميكرواعزا بار. ەگەر ونى ەمدەپ, اعزادان شىعارماسا, اسقازاننىڭ قاتەرلٸ ٸسٸگٸنە الىپ كەلەدٸ.

- قازاقستاندا جىلىنا قانشا ادام راك دەرتٸنە شالدىعادى?

- جالپى قازاقستان بويىنشا 160 مىڭنان استام ادام قاتەرلٸ ٸسٸك دياگنوزى بويىنشا تٸركەۋدە تۇر. جىلىنا 35-36 مىڭ ادامعا وسى دياگنوز قويىلادى جەنە وسى دەرتتەن جىل سايىن 15-17 مىڭ ادام كٶز جۇمادى. استانا قالاسى بويىنشا شامامەن 9500 ادام تٸركەۋدە تۇرسا, ونىڭ 150-ٸ – بالا.

- ەلٸمٸزدە راكتىڭ قاي تٷرٸ كٶپ جەنە قاي ايماقتا جيٸ كەزدەسەدٸ?

- دٷنيە جٷزٸندە دە, قازاقستاندا دا ەيەلدەردٸڭ سٷت بەزٸ راگى كٶپ كەزدەسەدٸ. سولتٷستٸك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار وبلىستارى مەن كٶكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى بۇل دەرتكە جيٸ شالدىعادى. بولجامدى تٷردە ايتقاندا, ٶڭٸردٸڭ ەكولوگييالىق احۋالىنا, كليمات ەسەرٸنە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن. ول ايماقتاردىڭ قىسى تىم سۋىق, ال جازى تىم ىستىق بولادى. وعان دا بەيٸمدەلۋ كەرەك, ونىڭ بەرٸ ادام اعزاسى ٷشٸن وڭاي ەمەس.

«قاتەرلٸ دەرتتٸ ەمدەۋ ٷشٸن كەروسين ٸشەتٸندەر بار»

- كەي ادامدار قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ كٶز تييۋ, تٸل تييۋمەن بايلانىستىرىپ جاتادى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس?

- بٸرٸنشٸدەن, ادام بۇل دەرتكە تٸل-كٶز تيگەننەن شالدىقپايدى, ونىڭ بولجامدى سەبەپتەرٸن جوعارىدا ايتىپ ٶتتٸك. ەكٸنشٸدەن, حالىق ەمٸمەن ەمدەلٸپ, جازىلىپ كەتكەن ادام كٶرگەن ەمەسپٸن. ادام بۇل دەرتكە شالدىققانىن مويىنداعىسى كەلمەي, تىعىرىقتان شىعاتىن باسقا جول ٸزدەي باستايدى. تٸپتٸ ەمدەلۋ ٷشٸن كەروسين, جانۋاردىڭ مايىن ٸشٸپ, ۋلى ساڭىراۋقۇلاق جەيتٸندەر بار. ولار اۋرۋى ەبدەن اسقىنعان كٷيدە, قانشاما ۋاقىت جوعالتىپ بارىپ الدىمىزعا كەلەدٸ. ونداي كەزدە بٸز شاراسىز بولىپ قالامىز.

- بۇل دەرت تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ تٷرلەرٸنە جاتا ما?

- راك دەرتٸنٸڭ بەرٸ تۇقىم قۋالامايدى. تۇقىم قۋالاۋمەن بايلانىستى ەكٸ تٷرٸ بار: سٷت بەزٸ وبىرى مەن توق ٸشەكتٸڭ قاتەرلٸ ٸسٸگٸ. ەكٸنشٸ جاعداي بٸزدٸڭ ەلدە كەزدەسپەيدٸ.

- وسىنداي جاعدايعا ۇشىراعان ادامعا جاقىندارى قالاي كٶمەكتەسۋٸ كەرەك?

- بۇل – جۇقپالى اۋرۋ ەمەس, سوندىقتان قورقىنىشپەن قاراۋدىڭ قاجەتٸ جوق. سىرقاتتانعانعا دەيٸن ول اداممەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولدىڭىز, سونداي قارىم-قانىناستا بولىپ جٷرە بەرٸڭٸز. وعان تاياۋ ارادا ٶلٸپ قالاتىن ادام رەتٸندە قاراۋ – مٷلدە دۇرىس ەمەس.

«قازاقستاننان باسقا ەشبٸر مەملەكەت بۇل دەرتتٸ تەگٸن ەمدەمەيدٸ»

- قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ ەمدەۋ قازاقستاننان باسقا قاي مەملەكەتتەردە تەگٸن جٷزەگە اسىرىلادى?

- قازاقستاندا بۇل دياگنوزدى انىقتاۋ ٷشٸن ٶتەتٸن ساراپتامالار اقىلى تٷردە بولادى, ال دياگنوز قويىلعاننان كەيٸن ەمدەلۋ – تەگٸن. شەتەلدە بۇل دەرتتٸ تەك اقىلى تٷردە انىقتاپ, اقىلى تٷردە عانا ەمدەيدٸ. بۇل «مەديتسينالىق تۋريزم» دەپ اتالادى. وڭتٷستٸك كورەيادا مەديتسينالىق تۋريزممەن شۇعىلدانبايتىن بٸر ەمحاناسى جوق, سونداي-اق يزرايل, گەرمانييا ەلدەرٸندە دە مەديتسينالىق تۋريزم كەڭٸنەن تاراعان. ال قازاقستاندا دەل سول دياگنوزدى ول جاقتان ون ەمەس, جٷزدەگەن ەسە ارزان باعادا انىقتاپ, تەگٸن تٷردە ەمدەيدٸ. وسىدان 8-9 جىل بۇرىن ەلٸمٸزدە قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ ساتىسىندا انىقتاۋ كٶرسەتكٸشٸ 45-46 پايىز بولسا, قازٸر 60 پايىزدان استى. بۇل قالالىق ەمحانا دەرٸگەرلەرٸنٸڭ بٸرٸگٸپ جاساعان جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ. ال شەتەلدەردە بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ ساتىسىندا دياگنوز قويۋ كٶرسەتكٸشٸ – 70 پايىز.

- قاتەرلٸ ٸسٸك دياگنوزىن باستاپقى كەزدە انىقتاۋ بويىنشا شەتەلمەن تەرەزەمٸز تەڭەسٸپ قالدى دەۋگە بولادى ەكەن عوي?

- ەرينە, سولاي دەۋگە بولادى. بٸزدٸڭ ورتالىقتا 135 دەرٸگەر جۇمىس ٸستەيدٸ. جىل سايىن ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى الىس, جاقىن شەتەلدەردٸڭ ەمحانالارىنا بارىپ, بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸرٸپ كەلەدٸ. شەتەلدە قانداي ەمدەۋ ەدٸستەرٸ قولدانادى, بٸزدە دە سونداي ەدٸستەر مەن دەرٸ-دەرمەكتەر قولدانادى.

«جۇرتتىڭ بەرٸ لۋيزا حەي ەمەس»

- امەريكالىق جازۋشى, پسيحولوگ لۋيزا حەيدٸ ٶزٸنٸڭ جاتىرىندا پايدا بولعان قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ ويدىڭ كٷشٸمەن ەمدەگەن العاشقى ادام رەتٸندە بٸلەمٸز. وعان دەرٸگەرلەر دەرتٸ تىم اسقىنىپ كەتكەنٸن, 2-3 ايلىق ٶمٸرٸ عانا قالعانىن ايتقان كەزدە ول سالىن سۋعا جٸبەرمەگەن. لۋيزا حەيدٸڭ ٶزٸ بۇل تۋرالى «قاتەرلٸ ٸسٸك – تەرەڭ جان جاراسىنان, ٸشتە ساقتاپ جٷرگەن قۇپييانى ەشكٸممەن بٶلٸسٸپ ايتا الماۋدان, قايعى-قاسٸرەتتەن پايدا بولاتىن دەرت. ادام ٶزٸنٸڭ قاتەلٸگٸن ٶزٸ كەشٸرٸپ, ٶتكەن ٶمٸرٸنە ماحابباتپەن قاراي بٸلگەن جاعدايدا عانا بۇل دەرتتەن ساۋىعا الادى» دەپ جازادى. بۇعان قاتىستى ويىڭىز قانداي?

- لۋيزا حەيدٸڭ قاتەرلٸ دەرتتٸ ويدىڭ كٷشٸمەن ەمدەپ العانى, ونىڭ پسيحولوگ رەتٸندە جازعان ەڭبەكتەرٸ وسى دەرتكە شالدىققان كٶپتەگەن ادامعا ٷمٸت سىيلادى. ول مويىمايتىن, جاسىمايتىن, جٷرەكتٸ ادام جەنە ونداي ادامدار كٶپ ەمەس. دەگەنمەن, جازىلماس دەپ سانايتىن دەرتتٸ جەڭە بٸلگەن جاندار بٸزدٸڭ دە تەجٸريبەمٸزدە بار. ادامنىڭ اعزاسى, جاراتىلىسى تاڭعاجايىپقا تولى. تٸپتٸ, ادام تۋبەركۋلەز دەرتٸن دە دەرٸسٸز ەمدەي الۋ قاسيەتٸنە يە. تەجٸريبەمٸزدە ونداي دا جاعدايلار بولدى: ادامنىڭ ٶكپەسٸن ارنايى قۇرىلعىمەن تەكسەرگەن كەزدە بۇرىن تۋبەركۋلەزگە شالدىققانانىن بٸلدٸرەتٸن ٸز كٶرۋگە بولادى, ول ٸزدٸ باسقا دەرتتەرمەن شاتاستىرىپ الۋ مٷمكٸن ەمەس. ەڭ قىزىعى, ول ادام قاي ۋاقىتتا تۋبەركۋلەز بولىپ, قاي ۋاقىتتا جازىلىپ كەتكەنٸن سەزبەي قالعان. سول سيياقتى قاتەرلٸ ٸسٸك دەرتٸنە شالدىققانىن سەزبەي, دەرٸگەردٸڭ كٶمەگٸنسٸز قۇلان-تازا جازىلىپ كەتكەندەر بار.

- مەديتسينا سالاسىندا جٷرگەلٸ قانشا ادامعا وتا جاسادىڭىز?

- وسى سالادا جٷرگەنٸمە 36 جىل بولدى. 1983 جىلى سەمەي مەملەكەتتٸك مەديتسينالىق ينستيتۋتىن «ەمدەۋ ٸسٸ» ماماندىعى بويىنشا تەمامدادىم. ەڭبەك جولىم سەمەي قالالىق اۋرۋحاناسىندا حيرۋرگ بولۋدان باستالدى. باستاپقىدا كٸمگە وتا جاساعانىمدى, قانشا ادامعا جاساعانىمدى ساناپ جٷرەتٸنمٸن, ال قازٸر مٷلدە سانامايمىن. دەرٸگەرلەر كٷنٸنە ورتاشا ەسەپپەن 4-5 وتا جاسايدى.

- قىزمەت جولىن حيرۋرگ بولۋدان باستاپ, كەيٸن پەرزەنتحانادا جالعاستىرعانىڭىزدى ايتتىڭىز. نەگە باسقا ەمەس, مەديتسينانىڭ دەل وسى سالاسىنا اۋىستىڭىز?

- 49 جىل بۇرىن ەكەم وسى سىرقاتتان قايتىس بولدى. بۇل – ەلٸ دە زەرتتەي تٷسۋدٸ قاجەت ەتەتٸن سالا. ٶزٸمە بۇل دەرتتٸڭ الدىن الۋ جولدارىن زەرتتەپ, ناۋقاستارعا كٶمەكتەسۋگە سەرت بەرگەنمٸن. قالاي ۋاقىتىلى دياگنوز قويىپ, ەمدەۋ جولدارىن ٷيرەنٸپ, ونى باسقا دا دەرٸگەرلەرگە ٷيرەتكٸم كەلدٸ. 1992 جىلى سەمەي قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دەرٸگەرٸنٸڭ ورىنباسارى بولعان كەزدە قان راگىنا شالدىققان بالالارعا كٶمەكتەسٸپ, اعىلشىن, نەمٸس تٸلدەرٸن مەڭگەرٸپ, شەتەلدەگٸ دەرٸگەرلەرمەن بايلانىستا بولدىم. سٶيتٸپ, گەرمانييادا قولداناتىن ەم تٷرٸن ٶڭٸردە قولدانا باستادىق.

«ونكولوگييا سالاسىن تاڭداعان ماماننىڭ كٷيزەلٸسكە تٷسۋگە قاقىسى جوق»

- وتا قايعىلى جاعدايمەن اياقتالعان جاعدايلار بولدى ما? ونداي كەزدە قانداي سەزٸمدە بولاسىز?

- مەنٸڭ تەجٸريبەمدە وتا ٷستٸندە نەمەسە وتا اياقتالا سالىسىمەن ادامنىڭ ٶمٸردەن وزىپ كەتۋ جاعدايى بولىپ كٶرگەن جوق. ونداي ٶكٸنٸشتٸ جاعداي بولماس ٷشٸن ناۋقاستى الدىن الا دايىنداپ, مەديتسينالىق تەكسەرٸستەن ٶتكٸزەمٸز. بٸردە قاتەرلٸ ٸسٸكتٸڭ ٷشٸنشٸ جەنە تٶرتٸنشٸ ساتىسىنىڭ ورتاسىنداعى ەيەلگە وتا جاسادىم. ول 65 جاستا ەدٸ. ونىڭ قانت ديابەتٸ, سوزىلمالى برونحيت سيياقتى قوسىمشا سىرقاتتارى بولدى. سونداي-اق, ٶتٸندە تاس بار ەكەن. ول وتا جاسار كەزدە جاتىر ٸسٸگٸمەن بٸرگە ٶتتٸ دە الىپ تاستاۋىمدى سۇرادى. سٶيتٸپ بٸر ەمەس, بٸرنەشە وتا جاساۋعا تۋرا كەلدٸ. وتادان كەيٸن ناۋقاس ينسۋلت الىپ, ٷش كٷننەن كەيٸن جٷرەكتٸڭ ينفاركتٸسٸ بولىپ قالدى. ونى سول دەرتتەن دە امان-ەسەن الىپ شىقتىق.

- كٷن سايىن الدىڭىزعا قاتەرلٸ دەرتكە شالدىققان قانشاما ادام كەلەدٸ. ناۋقاسپەن قوسا ونىڭ جاقىندارىنا دا جاعدايدى تٷسٸندٸرٸپ ايتاسىز. ٶزٸڭٸزدٸڭ كٷيزەلٸسكە تٷسٸپ كەتەتٸن سەتتەرٸڭٸز بولماي ما?

- بۇل ماماندىقتى, ونىڭ ٸشٸندە ونكولوگييا سالاسىن تاڭداعاننان ادام كٷيزەلٸسكە تٷسۋگە قۇقىسى دا, ۋاقىتى دا بولمايدى. الدىمىزعا كەلگەن ناۋقاستى ٷلكەن-كٸشٸ دەپ بٶلمەيمٸز. ەڭبەكتەگەن بالادان 90-داعى قارييالارعا دا وتا جاسايمىز. الدىمىزعا كەلگەن ناۋقاسقا قالاي كٶمەكتەسۋگە بولاتىنىن, قالاي دۇرىس شەشٸم قابىلداۋ كەرەك ەكەنٸن ويلاپ تۇرامىز. وتا جاساعان كەزدە كٶپ قان كەتٸپ نەمەسە وتا جاسايتىن اعزانىڭ قاسىنداعى باسقا دا اعزالار زاقىمدانعان بولۋى مٷمكٸن. سونداي كەزدە وتا جاساۋ بارىسىندا قوسىمشا شەشٸم قابىلداۋعا تۋرا كەلەتٸن كەزدەر بولادى. مىسالى, اسقازان وبىرى بولسا, ول ونىڭ جانىنداعى ۇيقى بەزٸ, باۋىر, كٶكباۋىرعا تاراپ كەتۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا وسى مٷشەلەردٸڭ بەرٸنە وتا جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ. ال ناۋقاسپەن بٸرگە كٷيزەلٸسكە ۇشىراپ كەتسەك, وعان كٸم كٶمەكتەسەدٸ?

- ٶزٸڭٸزدەن سۇحبات الۋعا كەلٸسۋ ٷشٸن 3-4 اپتا ۋاقىتىمىز كەتتٸ. جۇمىس كەستەڭٸز تىعىز بولعاندىقتان, بٸزگە ۋاقىت تابۋ سٸز ٷشٸن قيىن بولدى. جۇمىستاعى بٸر كٷنٸڭٸز قالاي ٶتەدٸ?

- تاڭعى جەتٸدەن كەتە جۇمىسقا كەلٸپ, كەشكٸ توعىزعا قاراي ٷيگە قايتام. وسى ارالىقتاعى ۋاقىت ناۋقاستاردى قابىلداپ, ولارعا جاعدايدىڭ قالاي ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋگە, دەرٸگەرلەرمەن كەڭەس ٶتكٸزۋگە, وتا جاساۋعا قاتىستى شەشٸم قابىلداۋعا كەتەدٸ. بۇل جەر دەرٸگەرلەردٸڭ ەكٸنشٸ ٷيٸ بولىپ كەتتٸ دەۋگە بولادى.

- سۇحباتىڭىز ٷشٸن راحمەت!