Aqordanyń resmi saity Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beiresmi sammitinde sóilegen sózin jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Qurmetti memleket basshylary!
Asa qurmetti Elbasy!
Eń aldymen, usynysymyzdy qabyl alyp, búgingi beiresmi sammitke qatysýǵa kelisim bergenderińiz úshin shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin.
Bul basqosýdy bárimiz úshin qasietti Túrkistanda uiymdastyrýdy josparlaǵan edik.
Alaida, pandemiiaǵa bailanysty kúrdeli ahýalǵa orai biz sammitti onlain formatta ótkizýdi jón kórdik.
Indettiń beti qaitqan soń, burynǵydai betpe-bet júzdesemiz dep senemin.
Osy múmkindikti paidalana otyryp, barshańyzdy Naýryz meiramymen taǵy da quttyqtaimyn. Bul – kúlli túrki jurtynyń tól merekesi. Baýyrlas elderge baq-bereke tileimin!
Qurmetti jiynǵa qatysýshylar!
1992 jyly Ankarada ótken alǵashqy basqosýda Elbasy túrki elderiniń basshylary budan bylai kieli Túrkistanda kezdesip turady dep aitqan.
Túrkistan – barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qutty meken jáne ańsarly atajurt.
Babalarymyz osy óńirde ǵulama ustaz Qoja Ahmet Iasaýiden dini bilim alyp, túrki-islam mádenietin álemge taratqany belgili. Túrkiler Kishi Aziiaǵa bet burǵanda bul qundylyqtar túp-tamyrymyzdy saqtap, birligimizdi bekem ustaýǵa negiz boldy.
Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomikalyq jáne mádeni-gýmanitarlyq keńistiktiń birine ainaldyrý.
Túrki órkenietin jańǵyrtýdy, eń aldymen, Iasaýi murasy men qasietti Túrkistandy álemge tanytýdan bastaýǵa shaqyramyz.
Sol sebepti, búgingi sammit «Túrkistan – Túrki áleminiń rýhani astanasy» dep atalyp otyr.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Túrkistan qalasy túbegeili ózgerip, jańa kelbetke ie boldy.
Qurmetti áriptester!
Byltyrdan beri búkil álem teńdessiz syn-qaterlermen kúresip keledi. Soǵan qaramastan, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵy jalpy alǵanda báseńdegen joq. Búgingi otyrys – sonyń dáleli. Alaida, kúrdeli kezeńde qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin berý joldaryn birlesip oilastyrýymyz qajet. Osy maqsatta mynadai máselelerge basa nazar aýdarǵan jón dep sanaimyn.
Birinshiden, indetti toqtatýdyń birden-bir joly – azamattarymyzdy vaktsinamen jappai qamtamasyz etý ekeni aidan anyq. Bizdiń elderimiz de ekpe shyǵarýdy qolǵa aldy. Ortaq múddege sai tájiribe bólisip, bir-birimizdi qoldaýymyz qajet dep sanaimyn.
Ókinishke qarai, halyqaralyq qaýymdastyq pandemiiaǵa qarsy kúres kezinde tutasyp áreket ete almady. Negizgi iri memleketter arasynda qaishylyqtar týyndap, vaktsinalyq qaqtyǵys bastalyp ketti. Birikken Ulttar Uiymy da osyndai kúrdeli jaǵdaida óz áleýetin kórsete almady.
Osy kúrdeli kezeńde densaýlyq saqtaý jáne bioqaýipsizdik máselesiniń mańyzy arta tústi. Bul rette, Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 75-shi sessiiasynda Qazaqstan Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý týraly bastama kótergeni belgili. Sizder osy tyń ideiany qoldaisyzdar dep senemin. Agenttik bolashaqta biologiialyq qaterdiń aldyn alýǵa jáne qaýipti dert boiynsha málimet almasýǵa múmkindik bereri sózsiz.
Ekinshiden, pandemiia buryn-sońdy bolmaǵan ekonomikalyq daǵdarysqa ákep soqtyrdy. Indettiń saldarynan ózara saýda ainalymy azaiyp ketti. Naqty aitqanda, Qazaqstan men Túrki keńesine múshe elder arasyndaǵy saýda-sattyq kólemi byltyr shamamen 7 milliard dollar boldy. Bul – pandemiiaǵa deiingi kórsetkishten 11,2 paiyzǵa tómen. Sondyqtan, bizdiń elderimiz úshin alys-beristi ulǵaita túsý – basty mindettiń biri. Osy oraida, toǵyz joldyń torabynda ornalasqan Túrkistannyń investitsiialyq jáne saýda-ekonomikalyq múmkindigi zor. Onyń qomaqty tabiǵi resýrsyn, adami kapitaly men týristik áleýetin eskerip, Túrkistan óńirinde túrki elderiniń birlesken «Arnaiy ekonomikalyq aimaǵyn» qurýdy usynamyn.
Budan bólek, sý-energetika salasy – qatynastarymyzdyń taǵy bir quramdas bóligi. Óitkeni, sý máselesi bizdiń aimaqtaǵy óte mańyzdy, kúrdeli problemaǵa ainalyp otyr. Transshekaralyq sý resýrstaryn tiimdi ári ádil paidalaný – elderimizdiń turaqtylyǵy men ósip-órkendeýiniń kepili. Osy oraida, ózderińizben birlese gidroqurylymdar salý jobalaryna atsalysýǵa daiynbyz.
Pandemiia jańa tehnologiianyń kúndelikti ómirde qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. Qazir tehnologiia túrli salalarǵa jedel engizilýde. Sondyqtan, memleketterimizdi jasandy intellektini damytý, aýqymdy derekterdi taldaý, tsifrlandyrý, internet saýdasy siiaqty salalarda ortaq jobalardy júzege asyrýǵa shaqyramyn. Bul qadam innovatsiialardy igerýge jáne básekege qabiletimizdi arttyrýǵa múmkindik bereri sózsiz. Qazaqstanda bul sala basymdyqqa ie boldy. Elektrondyq úkimet
(E-gov) tabysty jumys isteýde.
Bank jáne qarjy júiesinde (FinTech) ozyq tehnologiialar men tsifrlyq sheshimder keń qoldanys tabýda. Biz osy salada sizdermen tájiribe almasýǵa ázirmiz.
Úshinshiden, Túrki investitsiia-integratsiialyq qoryn qurý jumystaryn tezdetý qajet. Bul – bizdiń elderimizge ortaq alǵashqy qarjy institýty. Bastamany barlyq múshe memleketter pysyqtaǵan soń onyń shtab-páterin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda ornalastyrýdy usynamyn. «Astana» qarjy ortalyǵy – halyqaralyq deńgeidegi qarjy institýttarynyń úzdik tájiribesi men zamanaýi múmkindikterin biriktirgen biregei alań. Munda islam bankingi jáne sýkýk quraldary keńinen qoldanylady. Bul uiym túrki elderine keń kólemde investitsiia tartýǵa jol ashatyn erekshe qurylym bolmaq.
Tórtinshiden, bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq – bolashaqtaǵy tabysty seriktestiktiń negizgi faktory. Osy rette, ortaq mádeni-aǵartýshylyq keńistik qalyptastyrǵan jón. Sol arqyly jastardyń zaman talabyna beiimdelýine jol ashylady. Ony «Uly túrkiler» bilim berý qoryn qurý arqyly júzege asyrýǵa bolar edi. Qor ýniversitetter arasynda akademiialyq utqyrlyq, taǵylymdamadan ótý, biliktilikti arttyrý isin úilestiredi. Biz baýyrlas elderdiń jastaryna Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetinde bakalavriat baǵdarlamasy boiynsha oqý úshin 50 grant bólýge daiynbyz (Iasaýi atyndaǵy stipendiia).
Besinshiden, qazirgi zamanda gýmanitarlyq jáne akademiialyq yqpaldastyqtyń ózektiligi artyp keledi. Irgetasy orta ǵasyrda qalanǵan Túrkistan shahary arheologiialyq jáne ǵylymi turǵyda áli tolyq zerttelgen joq. Sondyqtan, TÚRKSOI men Túrki akademiiasynyń Túrkistan óńirinde arheologiialyq ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizýge basa mán berýi óte oryndy. Budan bólek, tamyrlastyq simvoly retinde Túrkistanda halyqtarymyzǵa ortaq sáýlet nysanyn salsaq, quba-qup.
Altynshy, Keńesimizdiń mártebesin arttyryp, institýtsionaldyq qurylymyn nyǵaitý maqsatynda ony tolyqqandy uiymǵa ainaldyrý – ýaqyt talaby. Osy usynysty sammit qorytyndysy boiynsha qabyldanatyn Túrkistan deklaratsiiasyna engizip, bekitýdi usynamyn.
Qadirli aǵaiyn!
Qazirgi halyqaralyq saiasat pen qarym-qatynasta Túrki áleminiń mańyzy arta túskeni barshaǵa málim. Endeshe, Túrki keńesi aiasyndaǵy yntymaqtastyqtyń bolashaǵy zor dep aitýǵa tolyq negiz bar. Biz óńirlik jáne jahandyq máseleler boiynsha ózimizdiń kózqarasymyzdy bildirýimiz kerek. Bizdiń daýysymyz nyq ári aiqyn bolýǵa tiis. Osy oraida, biz barlyq bastamalar men usynystardy baýyrlas eldermen birlese júzege asyrýǵa daiynbyz.
Qurmetti áriptester!
Búgingi tarihi basqosýymyzdy túiindei kele, tutas túrki álemi úshin mańyzy zor Túrkistan deklaratsiiasyn qabyldaýdy usynamyn.
* * *
Barshańyzdy deklaratsiianyń qabyldanýymen quttyqtaimyn!
Osymen beiresmi sammitiń jumysy aiaqtaldy.
Birligimiz jarasyp, Naýryzdan Naýryzǵa birge jete bereiik!
Ystanbul qalasynda kezdeskenshe aman-saý bolaiyq!
