Qasym-Jomart Toqaev abaitanýshy ǵalymdarmen kezdesti, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Qazaqstan Prezidenti aldymen mádeni-sport keshenindegi kórmeni tamashalady. Memleket basshysyna Abaidyń sirek kezdesetin kitaptary, «Abai álemi» seriiasy boiynsha shyqqan kitaptar men filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor, abaitanýshy Mekemtas Myrzahmetulynyń aqyn shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kóptomdyǵy usynyldy.
Sondai-aq kórmege Shyǵys Qazaqstan óner murajaiy men Nevzorovtar otbasy atyndaǵy beineleý óneri murajaiynyń qorlaryndaǵy 18 sýret qoiyldy. Qasym-Jomart Toqaev «Uly Dala altyny» arheologiialyq kórmesin aralap kórgennen keiin abaitanýshy ǵalymdarmen kezdesti.
Prezident ult ziialylarymen qasietti topyraqta, tarihi mańyzy zor Semeidiń tórinde júzdesip otyrǵanyna qýanyshty ekenin jetkizip, Abaidyń 175 jyldyq mereitoiy álemdik pandemiiaǵa tap kelse de, uly baba rýhy aldyndaǵy perzenttik paryzymyzdy adal atqarýǵa kúsh salǵanymyzdy atap ótti. Sonymen qatar bul mereitoidan toi toilaýdy emes, taǵylym alýdy maqsat etkenimizdi aitty.
– Biyldan bastap 10-tamyz «Abai kúni» dep bekitilip, merekeler qataryna qosyldy. Aqynnyń eńbekteri on tilge aýdarylyp, álemniń bedeldi kitaphanalaryna jiberildi. Sheteldegi elshilikterimizdiń janynan Abai ortalyqtary ashyldy. Biraq bul tek alǵashqy qadam ǵana, keleshekte múmkindikke qarai Abai institýttaryn ashamyz dep oilaimyn. L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetinde Abai akademiiasy quryldy. Budan bylai akademiia aqyn shyǵarmashylyǵyn júieli zertteýmen ainalysady. «Abai» telearnasy óz jumysyn bastady. Joǵary oqý oryndarynda «Abaitaný» kýrsyn oqytý qolǵa alyndy. Qazaq qoǵamynda ózindik orny bar Semei qalasy «tarihi ortalyq» retinde belgilendi. Osyndai igi sharalar uly oishyldyń baǵa jetpes murasyn jas urpaqtyń sanasyna sińirý úshin jasaldy. Búkil túrki áleminde Abai filosofiiasyn dáripteý isinde aitarlyqtai tabysqa qol jetkizdik, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jaqynda jaryq kórgen «Abai amanaty» atty maqalasyndaǵy «Uly aqyn eldiń bolashaq baǵdaryn aiqyndap bergen rýhani temirqazyǵyna ainaldy» degen sózine toqtaldy. Sondyqtan ádebietimizdiń álemge tanymal alybyn búkil halyq bolyp ulyqtaý memleketimizdiń mereiin arttyratynyn aitty. Uly oishyldyń asyl murasyn ardaqtaý jáne jan-jaqty dáripteý – barshamyzdyń mindetimiz ekenin, onyń ár sózine jete mán berip, astaryna úńilip, parasat-paiymyna boilai bilý qajettigin jetkizdi.
– Abai – memleket isiniń múddelesi, birligi jarasqan jurt bolý ideiasynyń jaqtaýshysy. Ol óz shyǵarmalary arqyly el eńsesin tikteýge zor úles qosty. Uly aqyn ultty uiystyryp, ádiletti qoǵam qurýǵa úndeidi. Biz usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy dál osy ustanymmen sabaqtas. Túitkildi máseleni memleket pen qoǵam ókilderiniń birlese talqylaýy – órkenietti qoǵamnyń belgisi. Mundai pikir almasý halyqtyń bilikke degen senimin arttyrady, turaqtylyqty nyǵaitady. Bilik pen buqarany jaqyndastyratyn osy ideianyń bastaýynda uly Abai tur dep senimmen aita alamyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy biylǵy Joldaýynda ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý týraly aitqanyn, munyń strategiialyq mańyzy bar mindet, kezek kúttirmeitin másele ekenin aita kele, ultymyz ben jurtymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý úshin bizge Abaidan asqan aqylshy joq dedi.
– Osynaý jolda aqyn murasyn zerdeleý arqyly áreket etsek, bereket tabatynymyz anyq. Biz izdegen barlyq suraqtyń jaýaby hakim Abaidyń ólmes óleńinde, saliqaly sózinde tur. Uly oishyldyń «Paida oilama, ar oila, talap qyl artyq bilýge» degen ósieti – sonyń aiqyn dáleli. Abai ańsaǵan qoǵam – oiy ozyq, sanasy sergek «tolyq adamnyń» tolyqqandy qoǵamy. «Tolyq adam» degenimiz – bul sol zamandaǵy innovatsiialyq filosofiia úrdisi. Týrasyn aitsaq, Abai óz zamanynan ozyp shyqty degen sóz. Sebebi orys tilinde «Tselnaia natýra» ia bolmasa aǵylshyn tilinde «A person of integrity» degen túsinikter áldeqaida kesh paida boldy. Biz aqyn murasyna jáne ziialylardyń áleýetine súienip, osyndai qoǵam ornatýymyz kerek. Ol qoǵamnyń ulttyq ideiasy bilim men ilimge jeteleitin aǵartýshylyq ustanym bolýǵa tiis, – dedi Prezident.
Memleket basshysy biylǵy mereitoi kezinde elge oi salatyn, taǵylymy mol naqty sharalar atqarylǵanyn, bul úrdis Abai jylynan keiin de jalǵasa beretinin atap ótti. Sondai-aq uly Abaidyń tulǵasyn shetel jurtshylyǵyna keń aýqymda tanytý jobasy boiynsha aqynnyń shyǵarmalary aǵylshyn, ispan, arab, túrik, qytai, nemis, italian, frantsýz jáne japon tilderine aýdaryldy. Prezident aýdarmalardyń kórkemdik sapasy óte joǵary dep sanaitynyn jetkizdi.
– Abai shyǵarmalaryn álemde keń taraǵan tilderge aýdaryp, basý – biregei halyqaralyq joba. Bul jahanǵa qazaq mádenietiniń jańa qyryn tanytyp, álemdegi barsha oqyrmandarǵa Abai shyǵarmashylyǵymen, tereń filosofiiasymen jáne teńdessiz lirikasymen tanysýǵa múmkindik beredi, – dedi Memleket basshysy.
Kezdesý barysynda Qasym-Jomart Toqaev ziialy qaýym ókilderiniń qoǵamdaǵy róli men ornyna toqtalyp, olardyń qashanda ulttyq qundylyqtardy bárinen biik qoiatynyn, árdaiym mártebeli missiia atqaryp kele jatqanyn basa aitty.
– Ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda qalamgerler ulttyń rýhyn kóterdi. Ult jazýshylary jylymyq kezeńde el múddesimen ózektes shyǵarmalardy ómirge ákeldi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ziialylar halyqty bereke-birlikke shaqyrdy. Olar ult murasyn túgendep, tarihymyzdy jańǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosty. Ziialy qaýym jas memlekettiń shejiresin jasap, búgingi urpaqtyń sanasyna sińirdi. Endi olardyń qazirgi kezeńdegi mindeti – ult bolmysynyń jańa qaǵidatyn qalyptastyrý, ult sapasyn arttyrýǵa atsalysý, – dedi Prezident.
Osy rette gýmanitarlyq salany damytýdy qolǵa alǵanymyz jón dep esepteitinin jetkizip, onyń ishinde qazaq tili men ádebietin oqytýǵa jáne sapaly oqýlyq daiyndaýǵa basa mán berýimiz qajet ekenine toqtaldy.
– Biz ana tilimiz ben tól ádebietimizdiń qadir-qasietin balalarǵa mektep jasynan bastap sińirýimiz kerek. Bul baǵytta biryńǵai ustanym qajet. Osyǵan orai Almatydaǵy Abai atyndaǵy mektep-internattyń múmkindikterin tolyq paidalanǵan jón. Qazaq tili men ádebietin tereńdete oqytatyn bul mekteptiń oqý úderisi basqa mektepterge úlgi bolady dep oilaimyn. Ony zamanaýi talapqa sai jan-jaqty jetildirip, «Abai mektebi» dep atalatyn eń úzdik bilim ordasyna ainaldyrý qajet. Jalpy biz keleshekte Abai mektepterin ashý týraly oilanýymyz kerek, – dedi Memleket basshysy.
Kezdesýde Mekemtas Myrzahmetuly, Tursyn Jurtbai, Ǵarifolla Esim, Boris Sherbakov, Arap Espenbetov sekildi ǵalymdar men abaitanýshylar, «Abai oqýlary» konkýrsynyń jeńimpazy, Ridder qalasyndaǵy №16 orta mekteptiń oqýshysy Varvara Vladimirtsevalar sóz sóiledi.
Kezdesý sońynda Qasym-Jomart Toqaev abaitanýǵa aitýly eńbek sińirgen, otandyq ǵylymnyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan birqatar azamattardy memlekettik nagradalarmen marapattady.
