Qazaqstan Prezidenti Q.K.TOQAEV myrzanyń nazaryna!
...Záýde zapyran dendep, zar qysqan kúńirengen kúńgirt kezderimde «rýhymyzdy – rýshyldyqqa jyǵyp berip, namysymyzdy – nadandyqtyń tabanyna tastaǵan; qý tamaq, qaraqan bastyń qam-qareketine maltyqqan ózimizge de obal joq-aý» dep qatty yzǵar-yza býyp, tar kóilegimdi «tar-tar» aiyryp tastaǵym keledi...
Keýdesine nan pisip, mekirengen áńgúdik ákim-qaranyń túgeli – qazaqtar; ózegi talyp, óńeshi juqarǵan óńsheń qarasiraq kedeiler de – qazaqtar. Pármeni zor bilik te – qazaq, dármeni joq qýkedei de – qazaq.
«Azattyqtyń altyn kúrek jeli esip» (Qabdesh JUMADIL), elim es jiyp, etegin jinaǵan táýelsizdik tabaldyryǵynda men de ár shahzada qazaqtyń – árbir bekzada arabtan aqyly asyp, bailyǵy tasyp-tógiletindigine imandai ilanyp, selkeýsiz sengen edim...
Ońbai qatelesip, orasan opyq jedim: omaqasa, opyryla quladym...
Jeti atasy topqa kirmegen teksizdiń aiaǵy úzeńgige ilikse, ákesin tanymai, at tuiaǵymen taptaýdan taiynbaidy eken. Qursaǵy qanyp as ishpegen kústaban beishara qapelimde astatók aqmai asai qalsa, kózine shel, kókiregine nan pisip, zár-záharyn at ústinen asyra shaptyrady eken. Hakim Abaidyń: «Peiili kedei – baidan saqta» danyshpan túiini – «Sarańnyń asy piskenshe, taýdyń tasy pisetindigin» rastap, ultymnyń únjyrǵasy tústi, «Jip – jińishke jerinen úzilip», jýan azyp-tozyp, juqardy.
Arada arsyn-kúrsin otyz qystyń qary erigende, Qazaq eli jerjúzindegi keýdeli 71 memlekettiń áýpirimmen 69-ynshy tuǵyryna taban tiredi. Ómir súrý sapasy eki jurttan ǵana eńseli eldiń keýde soǵyp, maqtanatyn dáneńesi joq. At tóbelindei az qazaqtyń jumysqa jaraqty 1 millionnan astamy jutaǵan jumyssyzdar men kóńirsigen kedeilerge ainaldy. Eki qolǵa – bir kúrek taýyp bere almaǵan dymbilmesterdiń: «Qol jaiyp, úkimetten kómek surai bermei, jumys isteý kerek» deitin mánsiz mámilesi – jabaiy shybynnyń yzyńyndai zárezep qaýqardan aspady.
Tapqanymyzdy – it, arqamyzdy – bit jep jatyr. Qalyń qazaqtyń jer qazbasy men tól qazynasyn, balasynyń búgingi nápaqasy men nemere-shóberesiniń erteńgi nesibesin qańǵyp kelgen kóldeneń kók atty kelimsekter kórtyshqandai kemirip-kertip jep, taýysyp-túgesýde. «Jaz – jarlyniki, Qys – áldiniki» ekeni atamzamannan aian. Qaqaǵan qys, qasat qar, qyraý kózden qoryqpaityn maiy qalyń, jaly jýandar óńsheń ózegi ózge, bolmysy bólek bireýler. Qazaq eli milliarderleriniń toqsan paiyzy jat ult bolsa da, bizdi baiaǵy marǵaý boikúiezdik; «sen timeseń, men timen badyraq kóz» janyashymastyq jalqaý piǵyl albastydai basyp, qursaýyna qysyp tur.
«Arpa ishinde – bir bidai» atyshýly erli-zaiypty baibatsha qandastarymyzdyń aldyna biyl ákesinen alty tiyn aýyspaǵan ulty káris «qazaq oligarhy» Vladimir Kim (4,6 mlrd dollarmen 424 oryn) oiqastap shyqty. «Kimniń 2018 jylǵy tabysy jarty mlrd dollarǵa qalai ósti?» dep surap, jaýapqa tarqan bir qazaq joq.
«Quzǵyn – as tańdamaidy», Bishkekten (burynǵy Frýnze qalasy) qashqan tarihshy, búginde Izrail azamaty Aleksandr Mashkevich (bailyǵy 2,4 mlrd dollardan asady, jyldyq tabysy 100 mln dollar shamasynda) te – qazaqtyń bailyǵyn sorǵan oligarh. Ulty – tóbesine tittei tárelki-taqiia tóńkere salǵan jóit.
Qazaqtyń qazynasyn qaqshyp, ata-babasynyń túsine de kirmegen bailyqqa bókken Alijan Ibrahimov (Tabysy 2,3 mlrd dollarǵa teń) pen Patok Shodiev (Belgiia azamaty. Tapqany 2,2 mlrd dollar) te – oligarhtar. Bul aǵaiyndy qońyr qazdar – alataqiialy ózbekter.
Qazaq qazynasyn mysyqsha tartqylap, taran-tarajǵa salýǵa úndis pen qytai, amerikan men orys, aǵylshyn men jóit jabyla kiriskeli shirek ǵasyrdan asty. Ázirge toqtaý da, oqtaý da joq. Eski de esti támsil: «Kedei – «baiǵa jetsem» deidi, bai – «qudaiǵa jetsem» deidi». Qazaq qaýymy kelimsekterdiń kiristerin jyl saiyn álsin-álsin «túgendep» qoiýdan asa almady.
Bas ainalǵan sonshama mol bailyqty kelimsekter qazaqtyń jeri men elinen qalaisha barymtalady? Bul saýaldy Qazaq elindegi quqtyq-kúshtik qurylymdarynyń úsh onjylda úni óship, aýzyn býǵan ógizdei bireýi de qoia almai, ókirip otyr.
Esesine, «Etik jamaǵandy kórdik, Taqiia jamaǵandy kórmedik» demekshi, túieni túgimen jutqan bátshaǵarlardyń qurbandyqqa bes qazaq sábii «shalynyp» dúr oianǵan analarymyzǵa bólingen eki trillion teńgege ishi kúiip, talaǵy tars aiyrylyp: «Álemde birde-bir memleket kópbalaly otbasylarǵa bizdegidei syilyq jasaǵan joq» dep esirip-eskende, tilderin qyjyl, betterin qyzyl shalmady.
Esesine, elaralyq kelisimge qol qoimas buryn mańyzdy máseleni ne Úkimet (joba usynǵan), ne Parlament (joba maquldaǵan) qoǵamdyq talqyǵa salyp, jurtpen aqyldaspaidy. Shekara qurylymdaryn tehnikalyq jabdyqtaýǵa Qytaidan jyldyq 2 paiyzben almaqshy 112 mlrd teńge (2 mlrd iýan) kólemindegi qyrýar qaryzdyń (qarjynyń 70 paiyzy qural-jabdyqtar) qajettiligi qanshalyqty ózekti? «Jer betindegi 122 memleketke tehnika satatyn qytailyq kompaniia ónimderiniń sapasy Amerika jáne Eýroodaq elderiniń tehnikasynan kem emes, baǵasy 1,5 ese tómen» dep, qol-aiaǵyn jerge tigizbei, maqtap-madaqtady.
Bolashaq urpaǵymyzdyń moiynyna ilinip jatqan qaryzdaryn Úkimet músheleri men Parlament depýtattary óz qaltalarynan tólemeidi, biz ben balalarymyzdyń qaltalaryna qol salady. Bizdiń qaltamyzǵa qol salýǵa eshkim pursat bergen joq. Halyqtyń qaltasyna luqsatsyz qol salyp, aiaýsyz tonap-tandyrlatý – sumyrai sovetten qalǵan qańsyq qadet. Orys jazýshysy Fedor Dostoevskiidiń «Naqurys»-yndaǵy: «Vy ne serdites na menia... Esli serdites, to ne serdites» degenimen birdei maily-mazaq qazaqy tanymda: «Qolyńnan kelse, qonyshyńnan bas» degenge saiady. Qazirgi quzyretti qazaq shyndyqtyń betin ashyp, batpan quiryqtan qaǵylǵysy joq...
Qaraqshynyń qarmaǵyna túsip, qoldy bolǵan qazaq qazynasynyń juqanasyn jalap-jaldaýǵa táýir talpynys – qaisybir jyly qazaq jurtynda oiǵa siymdy, miǵa qonymdy bastamamen bas kóterdi. El esalań kúige túsken eleń-alańda qapersiz qazynaǵa qol salyp, «baiqamai» basyp qalǵan, shaiqamai shashyp alǵan qarjy-qarajattardy elge qaitaryp, ámise zańdastyryp alýǵa mursat-marhabat berildi.
Qaidam, janyn jaldap, imanyn aldap tapqan urlyqy dúniesin kim óz erki, yqylasty yrqymen keri qaitara qoisyn! Álimsaqtan «Alasyǵa altaý – az, Beresige beseý – kóp». Arsyz yndyn «taban aqy, mańdai terim» deýdi de arsynbaǵan. Sol sumdyq ótirik-ósegi men jarymjan jalǵandyǵyna ózi eriksiz iip, qaltqysyz sengen. Nápsiniń táttiligi, eserdiń «eptiligi» des bermedi. Eń qurysa, ileýde bir shonjar – shortandyq tanyta almady, óńsheń maishabaq maiǵa bókken bolyp shyqty. Qolynan ilip, aiaǵynan shalyp qalǵan kemel kýá, aiqyn aiǵaq joq: «Ustalmaǵan – ury emes». Is bitti – qý ketti. Áiteýir, kóz aldaý sanatynda, sóz arbaý esebinde «pálenbai aqsha aýylǵa qaitty» degen ótirik-shyndy qurǵaq qisap aitylyp, sońy siyrquiymshaq jabyldy.
Basymyz bos, erkimiz bostan bozdaqty jyldarda Táýelsizdik týyn talapaiǵa salǵandai sairan salyp, qaramyz kóbeiip, qoramyz tolmady. Qazaqtyń qatary kem, sany sirek. «Qyryq jyl qyrǵan bolsa da, ajaldy ǵana óletinge» qanyq qandasymyzdyń qarasy shirek ǵasyrda nebári 6 million jetkinshekke jetip-jyǵyldy. Bul derektiń ózi – taza qazaqqandy urpaq emes, eldegi kelimsekterdi qosqandaǵy qoiyrtpaq málimet. Qazaq elinde qazaq ulty jylyna, shamamen, 160 myń, aiyna 12 myńnan sál asatyn sábidi qatarǵa qosady. Demek, basty baǵdar – qazaqtyń tez ósip, jyldam kóbeiýi bolýy kerek. Biraq, «Qazir árkim óz tabysyn ózi paidalanatyn kezde neshe bala bolatynyn, ony qalai asyraý kerek ekenin, oqýy bar – sonyń bárin oilanýy kerek» degen memlekettiń myljyń saiasaty adamdardyń ómiri úshin ózine jaýapkershilik alǵysy kelmeidi.
Eldegi halyq naqty sanynan bastap, kúndelikti zárý azyq-túliktiń baǵasyna deiin qadaǵalap, aqiqat málimet berýge tiis qurylym Statistika agenttiginiń joǵarydan qysym arqyly jariialaityn derekterinen ádildik izdep, áýre-sarsańǵa túsýdiń ózi artyq. Halyqtyń senimi men eldiń emeýrinin qaitarý – jeńil sharýa emes. Statistika agenttigi – ministrlik deńgeige irilenip, tek Parlamentke esep berýi kerek. Ulttyq qordyń, Zeinetaqy qorynyń, memlekettik jáne jergilikti biýdjetterdiń ai saiynǵy kiris-shyǵysy ár aidyń sońynda jalpy jurtqa dástúrli túrde jariia etilýge tiis.
Eldiń árbir azamaty memleketimizdiń munaidan, astyqtan, asa sirek baǵaly metaldardan jáne basqa da tolyp jatqan qymbat ta qat eksporttyq ónimderden ai saiyn túsken qarjy kólemin bilip, onyń kóleminiń kóbeiýi men azaiýynyń sebep-saldarynan qulaǵdar bolsa, birinshiden, biliktiń ashyqtyǵyna senimi artady; ekinshiden, eldiń áleýmettik-ekonomikalyq ál-aýqatynan habardar bolady; úshinshiden, qai salalardyń kemshin tartyp, aqsap jatqandyǵyna kózi jetip, otanshyldyq-elshildik sana-sezimi artady.
Qazirgi qazaq biligi jerimizde jańa munai-ken oryndarynyń orasan qory bar ekendigin boljap, súiinshi suraýda. Eldiń tól qazynasyn jeti qat jerdiń astynda qulypqa salyp, qupiia ustaý – adamzat tarihynda áli birde-bir memleketti pushpaqqa jetkizgen joq. «Jarly – jomart, Bai – námart» tanymnan qarasha halyq taimaidy. Námart – teksizdiń, jetesizdiń, nashardyń qadeti. Qasietsiz qadet, ádepsiz ádet – ótirik-ósektiń kindigi. Aqiqatty alty asýǵa jasyryp, shyndyqty jamap-jasqaǵan el kógermeidi.
Kóne kún, alys zamanda qany taza, bolmysy bekem burnaǵy qazaq: «Bai balasy – balpań, Jarly balasy – jaltań»; «Aqsha ashpaityn qulyp joq»; «Toqtyǵynda jaraspaǵan, Ashtyǵynda qaraspaidy»; «Ashtyń aqyly – tamaǵynda, Jaiaýdyń aqyly – tabanynda»; «Qysqa jip kúrmeýge kelmes», «Barlyq – jarastyrady, joqtyq – talastyrady» deituǵyn ata-babanyń muraǵa bailaǵan baǵa jetpes qymbat kemeńgerliginmen kókjiegin keńeitip keldi.
Kieli Turan topyraǵyna orasholaq oily ozbyr orystyń teksiz tabany tigeli: «Bailyq – murat emes, Kedeilik – uiat emes»; «Malǵa jarlylyq – jarlylyq, Aqylǵa jarlylyq – sorlylyq»; «Qarny ashqanǵa – qara talqan maidai kórinedi»; «Mal – baidiki, Jan – qudaidiki»; «Bai bolyp, kórgenimiz joq, Kedei bolyp, ólgenimiz joq» degen joqshylyqty dáriptep, kedeishilikti madaqtaityn kertartpa dárgei-dármen tamyrymyzǵa tereń sińip, sirestirip baqtyq. Tipti:
«On eki músheń saý bolsa,
Sáýlet emei, nemene?!
On saýsaǵyń saý bolsa,
Dáýlet emei, nemene?!» – dep, shapalaq shatyrlattyq. Shalma salyp, shider tartýǵa Shal aqynnyń: «Kedeidiń úsh túri bar oilaǵanǵa, Bailyq joq – qanaǵatsyz toimaǵanǵa...» degen shalymdy shýmaqtaryn qaqpan qyldyq. Sińiri shyqqan kedeishilik túisigi qanymyzǵa qazyqsha qaǵylyp, dertke shaldyqtyrdy.
Qazaqtyń qazynasy ortaiyp, túgesilýge taiandy. «Altyn shyqqan jerdi – belden qazǵan» ury-qary men baýkespe-barymtashylar qazandy qańsytyp, qaqpaǵyn qaq-qaq jardy; sybailastyqpen qaýyshyp, jemqorlyq jelkenin jelbiretti. Baǵyt-baǵdary belgisiz, aqyrǵy aialdamasy alshaq.
Kóneden kelgen kósemsóz: «Ólimge «qaida barasyń» dese: «Baidyń – malyn shashamyn, kedeidiń – artyn ashamyn» depti. Asqan belimiz, jetken jerimizdiń siqy. Ashylmaǵan, shashylmaǵan nemiz qaldy?..
Ultymdy uiytqan ulyqty marqasqalar «Eliktiń moinyn – oq kesedi, Erdiń moinyn – joq kesedi» keselimen kóńilsiz kún keshti.
Káris Vladimir Kim Maldivi aralynda qazaqtyń bailyǵyna maltyǵyp jatqanda, ultymnyń urantildi jornalshysy, oraqaýyz kósemsózshi Sherhan MURTAZA joqtyq-jetispeýshilik jaǵdaiynda jaryq kúnin taýysty...
Qotara asaǵan qazaqtyń qarjysyna jóit jerinde Aleksandr Mashkevich jarqyrata shirkeý turǵyzǵanda, alashtyń namysy aldaspandai, rýhy ottai adýyndy aqyny Muhtar ShAHANOV oqtyn-oqtyn páteraqyǵa qaryzdanyp qalyp júr...
Alijan Ibrahimov pen Patok Shodiev qazaqtyń qazynasyna belshesinen batqanda, týra aityp, tóte shabýdyń «shatylýynan» saqtanǵan qabyrǵaly qalamgerimiz Muhtar MAǴAÝIN taiaq tiip, taban tilinýden yqtap, jersharyn sharlap, jatjurt jaǵalap ketti...
Qazaq «Alpys qarsaq – at bolmas» aqiqatty túsingen kúni – qý kedeilikten birjola qutylyp, qulantaza aiyǵady. Qalyń qazaq qaspaq jalap, bitin syǵyp, bereksiz kúi keshe berse; at tóbelindei az bai-batshamen órkendi el, jelkendi jurttyń qataryna qosyla almaimyz. Sary tarydai sirek bailar men qara ormandai qalyń kedeidiń betpe-bet kelip, «urysta – turys joq» dep, Betpaqdalaǵa aiǵyz aǵyzýyn kútýdiń qajeti joq. Qońsyńnyń qarny toq bolsa, qasharyńnyń qatyǵynan dámetpeidi. Qazaqtyń baiy men kedeiiniń arasyn jaqyndatýdyń jalǵyz tásili – el qazynasynyń ashyq ta ádil túrde bóliske túsýi.
«Kúni bitken jalshy, Kónekti syrttan surap», álemde beresheksiz el qaldyrmadyq, jattan suranshaqtanyp, bótenge telmirýdi dástúr-daǵdyǵa ainaldyrdyq, ákim men ministrge bir-bir alaqan jaiýshy orynbasar taǵaiyndadyq. «Qusy joqqa turymtai – suńqarmen teń, Aty joqqa qotyr tai – tulparmen teń» teksiz tepeńdegennen tiylyp, itke súiek qaryzdar qalyptan qashýymyz kerek. Dárýishtiń kúshalasyna ýlanǵan dýanadai alaqan jaiyp, aýyly alystyń dárgeiin dámetetin suranshaq syrqat, tilenshek dert – qaiymnyń qulashyn qysyp, eldiń irgesin sógedi. Ury-sarańnyń aýzy ary, saryqymyz sabanyń aýzy beri qaraǵan kún týǵanda ǵana myń ólip, myń tirilgen marqasqa jurttyń meimanasy tasyp, mereii aspandaidy.
Bailyq pen kedeilik týraly bir belgili ańyzda bailyq pen kedeilik jolaýshydan «Bizdiń qaisymyz sulýmyz?» dep suraidy. ««Kedeilikti sulý» desem, Bailyq renjip, menen ketip qalar. «Bailyq sulý» desem, Kedeilik maǵan yzlanyp, bas sala tónýi múmkin» dep qaimyqqan jolaýshy: «Sen, kedeilik, ketip bara jatqanda, iaǵni artyńnan qaraǵanda sondai sulý ári tartymdy kórinesiń. Al, sen, Bailyq, kerisinshe, júzińmen beri qarap, adamǵa qarai júrgende sulýlana túsesiń» dep jaýap beripti...
Búgingi qazaq bailyqtyń baraqatyn BÚGIN kórýi kerek: bailyqqa bógip, barshylyqta, baqytty, baiandy, baqýytty ǵumyr keshýge tiis. «Tańnyń asy – Táńirden!»
Áleýmettik ádilettilik ornamaǵan el shyrpy tise shatyrlap órtenetin qýrap-kepken qamystai ántek de álsiz bolady. Tarih-qariia jalǵan aitpaidy: shańyraǵy qirap, saǵy synǵan qai eldiń de irgesiniń jýan jibi sógiletin túiini – áleýmettik ádiletsizdik, iaǵni, bai men kedeidiń arasynyń tym alshaqtap-alystap ketýi. Qazirgi qazaqtyń baiy men kedeiiniń arasy alty kúndik jol: kózi jetpeidi, sózi ótpeidi. «Jetim bala – kekshil» keledi, eń qaýipti kiltipan, asa apatty aimaq, osy.
*** *** ***
...Túneýkúni ákemniń jalǵyz inisiniń jambasy topyraqqa tidi. Eldi kórip eńsem ezildi, kózim kireýkelenip, kóńilim kómildi. Aýyl qazaǵy azyp-tozǵan, ájimi tereń, qulaǵy kereń kúide...
Hal-aqýalyn surasań: «Qanaǵat – qaryn toidyrar»-yn qamsyz qyryq qaitalap, «Jutaǵan – shúkirge toimas»-tyń tabymen táýbesin tastamai, túkirigine shashalyp áýre...
Shúkirdiń – shekarasyn, táýbeniń – tarazysyn, qanaǵattyń – qaqpasyn kórgen kóz bar ma?..
«Kedeidiń kerbezinen saqta», qudai!
Myńjan BAIJANIN,
qoǵam qairatkeri.
Shamalǵan shatqaly.
2019 jyldyń naýryzy.
