قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق.ك.توقاەۆ مىرزانىڭ نازارىنا!
...زەۋدە زاپىران دەندەپ, زار قىسقان كٷڭٸرەنگەن كٷڭگٸرت كەزدەرٸمدە «رۋحىمىزدى – رۋشىلدىققا جىعىپ بەرٸپ, نامىسىمىزدى – ناداندىقتىڭ تابانىنا تاستاعان; قۋ تاماق, قاراقان باستىڭ قام-قارەكەتٸنە مالتىققان ٶزٸمٸزگە دە وبال جوق-اۋ» دەپ قاتتى ىزعار-ىزا بۋىپ, تار كٶيلەگٸمدٸ «تار-تار» ايىرىپ تاستاعىم كەلەدٸ...
كەۋدەسٸنە نان پٸسٸپ, مەكٸرەنگەن ەڭگٷدٸك ەكٸم-قارانىڭ تٷگەلٸ – قازاقتار; ٶزەگٸ تالىپ, ٶڭەشٸ جۇقارعان ٶڭشەڭ قاراسيراق كەدەيلەر دە – قازاقتار. پەرمەنٸ زور بيلٸك تە – قازاق, دەرمەنٸ جوق قۋكەدەي دە – قازاق.
«ازاتتىقتىڭ التىن كٷرەك جەلٸ ەسٸپ» (قابدەش جۇمادٸل), ەلٸم ەس جيىپ, ەتەگٸن جيناعان تەۋەلسٸزدٸك تابالدىرىعىندا مەن دە ەر شاھزادا قازاقتىڭ – ەربٸر بەكزادا ارابتان اقىلى اسىپ, بايلىعى تاسىپ-تٶگٸلەتٸندٸگٸنە يمانداي يلانىپ, سەلكەۋسٸز سەنگەن ەدٸم...
وڭباي قاتەلەسٸپ, وراسان وپىق جەدٸم: وماقاسا, وپىرىلا قۇلادىم...
جەتٸ اتاسى توپقا كٸرمەگەن تەكسٸزدٸڭ اياعى ٷزەڭگٸگە ٸلٸكسە, ەكەسٸن تانىماي, ات تۇياعىمەن تاپتاۋدان تايىنبايدى ەكەن. قۇرساعى قانىپ اس ٸشپەگەن كٷستابان بەيشارا قاپەلٸمدە استاتٶك اقماي اساي قالسا, كٶزٸنە شەل, كٶكٸرەگٸنە نان پٸسٸپ, زەر-زەھارىن ات ٷستٸنەن اسىرا شاپتىرادى ەكەن. حاكٸم ابايدىڭ: «پەيٸلٸ كەدەي – بايدان ساقتا» دانىشپان تٷيٸنٸ – «ساراڭنىڭ اسى پٸسكەنشە, تاۋدىڭ تاسى پٸسەتٸندٸگٸن» راستاپ, ۇلتىمنىڭ ٷنجىرعاسى تٷستٸ, «جٸپ – جٸڭٸشكە جەرٸنەن ٷزٸلٸپ», جۋان ازىپ-توزىپ, جۇقاردى.
ارادا ارسىن-كٷرسٸن وتىز قىستىڭ قارى ەرٸگەندە, قازاق ەلٸ جەرجٷزٸندەگٸ كەۋدەلٸ 71 مەملەكەتتٸڭ ەۋپٸرٸممەن 69-ىنشى تۇعىرىنا تابان تٸرەدٸ. ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى ەكٸ جۇرتتان عانا ەڭسەلٸ ەلدٸڭ كەۋدە سوعىپ, ماقتاناتىن دەنەڭەسٸ جوق. ات تٶبەلٸندەي از قازاقتىڭ جۇمىسقا جاراقتى 1 ميلليوننان استامى جۇتاعان جۇمىسسىزدار مەن كٶڭٸرسٸگەن كەدەيلەرگە اينالدى. ەكٸ قولعا – بٸر كٷرەك تاۋىپ بەرە الماعان دىمبٸلمەستەردٸڭ: «قول جايىپ, ٷكٸمەتتەن كٶمەك سۇراي بەرمەي, جۇمىس ٸستەۋ كەرەك» دەيتٸن مەنسٸز مەمٸلەسٸ – جابايى شىبىننىڭ ىزىڭىنداي زەرەزەپ قاۋقاردان اسپادى.
تاپقانىمىزدى – يت, ارقامىزدى – بيت جەپ جاتىر. قالىڭ قازاقتىڭ جەر قازباسى مەن تٶل قازىناسىن, بالاسىنىڭ بٷگٸنگٸ نەپاقاسى مەن نەمەرە-شٶبەرەسٸنٸڭ ەرتەڭگٸ نەسٸبەسٸن قاڭعىپ كەلگەن كٶلدەنەڭ كٶك اتتى كەلٸمسەكتەر كٶرتىشقانداي كەمٸرٸپ-كەرتٸپ جەپ, تاۋىسىپ-تٷگەسۋدە. «جاز – جارلىنٸكٸ, قىس – ەلدٸنٸكٸ» ەكەنٸ اتامزاماننان ايان. قاقاعان قىس, قاسات قار, قىراۋ كٶزدەن قورىقپايتىن مايى قالىڭ, جالى جۋاندار ٶڭشەڭ ٶزەگٸ ٶزگە, بولمىسى بٶلەك بٸرەۋلەر. قازاق ەلٸ ميللياردەرلەرٸنٸڭ توقسان پايىزى جات ۇلت بولسا دا, بٸزدٸ باياعى مارعاۋ بويكٷيەزدٸك; «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن بادىراق كٶز» جانىاشىماستىق جالقاۋ پيعىل الباستىداي باسىپ, قۇرساۋىنا قىسىپ تۇر.
«ارپا ٸشٸندە – بٸر بيداي» اتىشۋلى ەرلٸ-زايىپتى بايباتشا قانداستارىمىزدىڭ الدىنا بيىل ەكەسٸنەن التى تيىن اۋىسپاعان ۇلتى كەرٸس «قازاق وليگارحى» ۆلاديمير كيم (4,6 ملرد دوللارمەن 424 ورىن) ويقاستاپ شىقتى. «كيمنٸڭ 2018 جىلعى تابىسى جارتى ملرد دوللارعا قالاي ٶستٸ?» دەپ سۇراپ, جاۋاپقا تارقان بٸر قازاق جوق.
«قۇزعىن – اس تاڭدامايدى», بٸشكەكتەن (بۇرىنعى فرۋنزە قالاسى) قاشقان تاريحشى, بٷگٸندە يزرايل ازاماتى الەكساندر ماشكەۆيچ (بايلىعى 2,4 ملرد دوللاردان اسادى, جىلدىق تابىسى 100 ملن دوللار شاماسىندا) تە – قازاقتىڭ بايلىعىن سورعان وليگارح. ۇلتى – تٶبەسٸنە تيتتەي تەرەلكٸ-تاقييا تٶڭكەرە سالعان جٶيت.
قازاقتىڭ قازىناسىن قاقشىپ, اتا-باباسىنىڭ تٷسٸنە دە كٸرمەگەن بايلىققا بٶككەن اليجان يبراحيموۆ (تابىسى 2,3 ملرد دوللارعا تەڭ) پەن پاتوك شوديەۆ (بەلگييا ازاماتى. تاپقانى 2,2 ملرد دوللار) تە – وليگارحتار. بۇل اعايىندى قوڭىر قازدار – الاتاقييالى ٶزبەكتەر.
قازاق قازىناسىن مىسىقشا تارتقىلاپ, تاران-تاراجعا سالۋعا ٷندٸس پەن قىتاي, امەريكان مەن ورىس, اعىلشىن مەن جٶيت جابىلا كٸرٸسكەلٸ شيرەك عاسىردان استى. ەزٸرگە توقتاۋ دا, وقتاۋ دا جوق. ەسكٸ دە ەستٸ تەمسٸل: «كەدەي – «بايعا جەتسەم» دەيدٸ, باي – «قۇدايعا جەتسەم» دەيدٸ». قازاق قاۋىمى كەلٸمسەكتەردٸڭ كٸرٸستەرٸن جىل سايىن ەلسٸن-ەلسٸن «تٷگەندەپ» قويۋدان اسا المادى.
باس اينالعان سونشاما مول بايلىقتى كەلٸمسەكتەر قازاقتىڭ جەرٸ مەن ەلٸنەن قالايشا بارىمتالادى? بۇل ساۋالدى قازاق ەلٸندەگٸ قۇقتىق-كٷشتٸك قۇرىلىمدارىنىڭ ٷش ونجىلدا ٷنٸ ٶشٸپ, اۋزىن بۋعان ٶگٸزدەي بٸرەۋٸ دە قويا الماي, ٶكٸرٸپ وتىر.
ەسەسٸنە, «ەتٸك جاماعاندى كٶردٸك, تاقييا جاماعاندى كٶرمەدٸك» دەمەكشٸ, تٷيەنٸ تٷگٸمەن جۇتقان بەتشاعارلاردىڭ قۇرباندىققا بەس قازاق سەبيٸ «شالىنىپ» دٷر ويانعان انالارىمىزعا بٶلٸنگەن ەكٸ تريلليون تەڭگەگە ٸشٸ كٷيٸپ, تالاعى تارس ايىرىلىپ: «ەلەمدە بٸردە-بٸر مەملەكەت كٶپبالالى وتباسىلارعا بٸزدەگٸدەي سىيلىق جاساعان جوق» دەپ ەسٸرٸپ-ەسكەندە, تٸلدەرٸن قىجىل, بەتتەرٸن قىزىل شالمادى.
ەسەسٸنە, ەلارالىق كەلٸسٸمگە قول قويماس بۇرىن ماڭىزدى مەسەلەنٸ نە ٷكٸمەت (جوبا ۇسىنعان), نە پارلامەنت (جوبا ماقۇلداعان) قوعامدىق تالقىعا سالىپ, جۇرتپەن اقىلداسپايدى. شەكارا قۇرىلىمدارىن تەحنيكالىق جابدىقتاۋعا قىتايدان جىلدىق 2 پايىزبەن الماقشى 112 ملرد تەڭگە (2 ملرد يۋان) كٶلەمٸندەگٸ قىرۋار قارىزدىڭ (قارجىنىڭ 70 پايىزى قۇرال-جابدىقتار) قاجەتتٸلٸگٸ قانشالىقتى ٶزەكتٸ? «جەر بەتٸندەگٸ 122 مەملەكەتكە تەحنيكا ساتاتىن قىتايلىق كومپانييا ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسى امەريكا جەنە ەۋرووداق ەلدەرٸنٸڭ تەحنيكاسىنان كەم ەمەس, باعاسى 1,5 ەسە تٶمەن» دەپ, قول-اياعىن جەرگە تيگٸزبەي, ماقتاپ-ماداقتادى.
بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ مويىنىنا ٸلٸنٸپ جاتقان قارىزدارىن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى ٶز قالتالارىنان تٶلەمەيدٸ, بٸز بەن بالالارىمىزدىڭ قالتالارىنا قول سالادى. بٸزدٸڭ قالتامىزعا قول سالۋعا ەشكٸم پۇرسات بەرگەن جوق. حالىقتىڭ قالتاسىنا لۇقساتسىز قول سالىپ, اياۋسىز توناپ-تاندىرلاتۋ – سۇمىراي سوۆەتتەن قالعان قاڭسىق قادەت. ورىس جازۋشىسى فەدور دوستوەۆسكييدٸڭ «ناقۇرىس»-ىنداعى: «ۆى نە سەرديتەس نا مەنيا... ەسلي سەرديتەس, تو نە سەرديتەس» دەگەنٸمەن بٸردەي مايلى-مازاق قازاقى تانىمدا: «قولىڭنان كەلسە, قونىشىڭنان باس» دەگەنگە سايادى. قازٸرگٸ قۇزىرەتتٸ قازاق شىندىقتىڭ بەتٸن اشىپ, باتپان قۇيرىقتان قاعىلعىسى جوق...
قاراقشىنىڭ قارماعىنا تٷسٸپ, قولدى بولعان قازاق قازىناسىنىڭ جۇقاناسىن جالاپ-جالداۋعا تەۋٸر تالپىنىس – قايسىبٸر جىلى قازاق جۇرتىندا ويعا سيىمدى, ميعا قونىمدى باستامامەن باس كٶتەردٸ. ەل ەسالاڭ كٷيگە تٷسكەن ەلەڭ-الاڭدا قاپەرسٸز قازىناعا قول سالىپ, «بايقاماي» باسىپ قالعان, شايقاماي شاشىپ العان قارجى-قاراجاتتاردى ەلگە قايتارىپ, ەمٸسە زاڭداستىرىپ الۋعا مۇرسات-مارحابات بەرٸلدٸ.
قايدام, جانىن جالداپ, يمانىن الداپ تاپقان ۇرلىقى دٷنيەسٸن كٸم ٶز ەركٸ, ىقىلاستى ىرقىمەن كەرٸ قايتارا قويسىن! ەلٸمساقتان «الاسىعا التاۋ – از, بەرەسٸگە بەسەۋ – كٶپ». ارسىز ىندىن «تابان اقى, ماڭداي تەرٸم» دەۋدٸ دە ارسىنباعان. سول سۇمدىق ٶتٸرٸك-ٶسەگٸ مەن جارىمجان جالعاندىعىنا ٶزٸ ەرٸكسٸز يٸپ, قالتقىسىز سەنگەن. نەپسٸنٸڭ تەتتٸلٸگٸ, ەسەردٸڭ «ەپتٸلٸگٸ» دەس بەرمەدٸ. ەڭ قۇرىسا, ٸلەۋدە بٸر شونجار – شورتاندىق تانىتا المادى, ٶڭشەڭ مايشاباق مايعا بٶككەن بولىپ شىقتى. قولىنان ٸلٸپ, اياعىنان شالىپ قالعان كەمەل كۋە, ايقىن ايعاق جوق: «ۇستالماعان – ۇرى ەمەس». ٸس بٸتتٸ – قۋ كەتتٸ. ەيتەۋٸر, كٶز الداۋ ساناتىندا, سٶز ارباۋ ەسەبٸندە «پەلەنباي اقشا اۋىلعا قايتتى» دەگەن ٶتٸرٸك-شىندى قۇرعاق قيساپ ايتىلىپ, سوڭى سيىرقۇيىمشاق جابىلدى.
باسىمىز بوس, ەركٸمٸز بوستان بوزداقتى جىلداردا تەۋەلسٸزدٸك تۋىن تالاپايعا سالعانداي سايران سالىپ, قارامىز كٶبەيٸپ, قورامىز تولمادى. قازاقتىڭ قاتارى كەم, سانى سيرەك. «قىرىق جىل قىرعان بولسا دا, اجالدى عانا ٶلەتٸنگە» قانىق قانداسىمىزدىڭ قاراسى شيرەك عاسىردا نەبەرٸ 6 ميلليون جەتكٸنشەككە جەتٸپ-جىعىلدى. بۇل دەرەكتٸڭ ٶزٸ – تازا قازاققاندى ۇرپاق ەمەس, ەلدەگٸ كەلٸمسەكتەردٸ قوسقانداعى قويىرتپاق مەلٸمەت. قازاق ەلٸندە قازاق ۇلتى جىلىنا, شامامەن, 160 مىڭ, ايىنا 12 مىڭنان سەل اساتىن سەبيدٸ قاتارعا قوسادى. دەمەك, باستى باعدار – قازاقتىڭ تەز ٶسٸپ, جىلدام كٶبەيۋٸ بولۋى كەرەك. بٸراق, «قازٸر ەركٸم ٶز تابىسىن ٶزٸ پايدالاناتىن كەزدە نەشە بالا بولاتىنىن, ونى قالاي اسىراۋ كەرەك ەكەنٸن, وقۋى بار – سونىڭ بەرٸن ويلانۋى كەرەك» دەگەن مەملەكەتتٸڭ مىلجىڭ ساياساتى ادامداردىڭ ٶمٸرٸ ٷشٸن ٶزٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك العىسى كەلمەيدٸ.
ەلدەگٸ حالىق ناقتى سانىنان باستاپ, كٷندەلٸكتٸ زەرۋ ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسىنا دەيٸن قاداعالاپ, اقيقات مەلٸمەت بەرۋگە تيٸس قۇرىلىم ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ جوعارىدان قىسىم ارقىلى جارييالايتىن دەرەكتەرٸنەن ەدٸلدٸك ٸزدەپ, ەۋرە-سارساڭعا تٷسۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق. حالىقتىڭ سەنٸمٸ مەن ەلدٸڭ ەمەۋرٸنٸن قايتارۋ – جەڭٸل شارۋا ەمەس. ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸ – مينيسترلٸك دەڭگەيگە ٸرٸلەنٸپ, تەك پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋٸ كەرەك. ۇلتتىق قوردىڭ, زەينەتاقى قورىنىڭ, مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردٸڭ اي سايىنعى كٸرٸس-شىعىسى ەر ايدىڭ سوڭىندا جالپى جۇرتقا دەستٷرلٸ تٷردە جارييا ەتٸلۋگە تيٸس.
ەلدٸڭ ەربٸر ازاماتى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مۇنايدان, استىقتان, اسا سيرەك باعالى مەتالداردان جەنە باسقا دا تولىپ جاتقان قىمبات تا قات ەكسپورتتىق ٶنٸمدەردەن اي سايىن تٷسكەن قارجى كٶلەمٸن بٸلٸپ, ونىڭ كٶلەمٸنٸڭ كٶبەيۋٸ مەن ازايۋىنىڭ سەبەپ-سالدارىنان قۇلاعدار بولسا, بٸرٸنشٸدەن, بيلٸكتٸڭ اشىقتىعىنا سەنٸمٸ ارتادى; ەكٸنشٸدەن, ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەل-اۋقاتىنان حاباردار بولادى; ٷشٸنشٸدەن, قاي سالالاردىڭ كەمشٸن تارتىپ, اقساپ جاتقاندىعىنا كٶزٸ جەتٸپ, وتانشىلدىق-ەلشٸلدٸك سانا-سەزٸمٸ ارتادى.
قازٸرگٸ قازاق بيلٸگٸ جەرٸمٸزدە جاڭا مۇناي-كەن ورىندارىنىڭ وراسان قورى بار ەكەندٸگٸن بولجاپ, سٷيٸنشٸ سۇراۋدا. ەلدٸڭ تٶل قازىناسىن جەتٸ قات جەردٸڭ استىندا قۇلىپقا سالىپ, قۇپييا ۇستاۋ – ادامزات تاريحىندا ەلٸ بٸردە-بٸر مەملەكەتتٸ پۇشپاققا جەتكٸزگەن جوق. «جارلى – جومارت, باي – نەمارت» تانىمنان قاراشا حالىق تايمايدى. نەمارت – تەكسٸزدٸڭ, جەتەسٸزدٸڭ, ناشاردىڭ قادەتٸ. قاسيەتسٸز قادەت, ەدەپسٸز ەدەت – ٶتٸرٸك-ٶسەكتٸڭ كٸندٸگٸ. اقيقاتتى التى اسۋعا جاسىرىپ, شىندىقتى جاماپ-جاسقاعان ەل كٶگەرمەيدٸ.
كٶنە كٷن, الىس زاماندا قانى تازا, بولمىسى بەكەم بۇرناعى قازاق: «باي بالاسى – بالپاڭ, جارلى بالاسى – جالتاڭ»; «اقشا اشپايتىن قۇلىپ جوق»; «توقتىعىندا جاراسپاعان, اشتىعىندا قاراسپايدى»; «اشتىڭ اقىلى – تاماعىندا, جاياۋدىڭ اقىلى – تابانىندا»; «قىسقا جٸپ كٷرمەۋگە كەلمەس», «بارلىق – جاراستىرادى, جوقتىق – تالاستىرادى» دەيتۇعىن اتا-بابانىڭ مۇراعا بايلاعان باعا جەتپەس قىمبات كەمەڭگەرلٸگٸنمەن كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ كەلدٸ.
كيەلٸ تۇران توپىراعىنا وراشولاق ويلى وزبىر ورىستىڭ تەكسٸز تابانى تيگەلٸ: «بايلىق – مۇرات ەمەس, كەدەيلٸك – ۇيات ەمەس»; «مالعا جارلىلىق – جارلىلىق, اقىلعا جارلىلىق – سورلىلىق»; «قارنى اشقانعا – قارا تالقان مايداي كٶرٸنەدٸ»; «مال – بايدٸكٸ, جان – قۇدايدٸكٸ»; «باي بولىپ, كٶرگەنٸمٸز جوق, كەدەي بولىپ, ٶلگەنٸمٸز جوق» دەگەن جوقشىلىقتى دەرٸپتەپ, كەدەيشٸلٸكتٸ ماداقتايتىن كەرتارتپا دەرگەي-دەرمەن تامىرىمىزعا تەرەڭ سٸڭٸپ, سٸرەستٸرٸپ باقتىق. تٸپتٸ:
«ون ەكٸ مٷشەڭ ساۋ بولسا,
سەۋلەت ەمەي, نەمەنە?!
ون ساۋساعىڭ ساۋ بولسا,
دەۋلەت ەمەي, نەمەنە?!» – دەپ, شاپالاق شاتىرلاتتىق. شالما سالىپ, شٸدەر تارتۋعا شال اقىننىڭ: «كەدەيدٸڭ ٷش تٷرٸ بار ويلاعانعا, بايلىق جوق – قاناعاتسىز تويماعانعا...» دەگەن شالىمدى شۋماقتارىن قاقپان قىلدىق. سٸڭٸرٸ شىققان كەدەيشٸلٸك تٷيسٸگٸ قانىمىزعا قازىقشا قاعىلىپ, دەرتكە شالدىقتىردى.
قازاقتىڭ قازىناسى ورتايىپ, تٷگەسٸلۋگە تاياندى. «التىن شىققان جەردٸ – بەلدەن قازعان» ۇرى-قارى مەن باۋكەسپە-بارىمتاشىلار قازاندى قاڭسىتىپ, قاقپاعىن قاق-قاق جاردى; سىبايلاستىقپەن قاۋىشىپ, جەمقورلىق جەلكەنٸن جەلبٸرەتتٸ. باعىت-باعدارى بەلگٸسٸز, اقىرعى ايالداماسى الشاق.
كٶنەدەن كەلگەن كٶسەمسٶز: «ٶلٸمگە «قايدا باراسىڭ» دەسە: «بايدىڭ – مالىن شاشامىن, كەدەيدiڭ – ارتىن اشامىن» دەپتٸ. اسقان بەلٸمٸز, جەتكەن جەرٸمٸزدٸڭ سيقى. اشىلماعان, شاشىلماعان نەمٸز قالدى?..
ۇلتىمدى ۇيىتقان ۇلىقتى مارقاسقالار «ەلٸكتٸڭ موينىن – وق كەسەدٸ, ەردٸڭ موينىن – جوق كەسەدٸ» كەسەلٸمەن كٶڭٸلسٸز كٷن كەشتٸ.
كەرٸس ۆلاديمير كيم مالديۆي ارالىندا قازاقتىڭ بايلىعىنا مالتىعىپ جاتقاندا, ۇلتىمنىڭ ۇرانتٸلدٸ جورنالشىسى, وراقاۋىز كٶسەمسٶزشٸ شەرحان مۇرتازا جوقتىق-جەتٸسپەۋشٸلٸك جاعدايىندا جارىق كٷنٸن تاۋىستى...
قوتارا اساعان قازاقتىڭ قارجىسىنا جٶيت جەرٸندە الەكساندر ماشكەۆيچ جارقىراتا شٸركەۋ تۇرعىزعاندا, الاشتىڭ نامىسى الداسپانداي, رۋحى وتتاي ادۋىندى اقىنى مۇحتار شاحانوۆ وقتىن-وقتىن پەتەراقىعا قارىزدانىپ قالىپ جٷر...
اليجان يبراحيموۆ پەن پاتوك شوديەۆ قازاقتىڭ قازىناسىنا بەلشەسٸنەن باتقاندا, تۋرا ايتىپ, تٶتە شابۋدىڭ «شاتىلۋىنان» ساقتانعان قابىرعالى قالامگەرٸمٸز مۇحتار ماعاۋين تاياق تيٸپ, تابان تٸلٸنۋدەن ىقتاپ, جەرشارىن شارلاپ, جاتجۇرت جاعالاپ كەتتٸ...
قازاق «الپىس قارساق – ات بولماس» اقيقاتتى تٷسٸنگەن كٷنٸ – قۋ كەدەيلٸكتەن بٸرجولا قۇتىلىپ, قۇلانتازا ايىعادى. قالىڭ قازاق قاسپاق جالاپ, بيتٸن سىعىپ, بەرەكسٸز كٷي كەشە بەرسە; ات تٶبەلٸندەي از باي-باتشامەن ٶركەندٸ ەل, جەلكەندٸ جۇرتتىڭ قاتارىنا قوسىلا المايمىز. سارى تارىداي سيرەك بايلار مەن قارا ورمانداي قالىڭ كەدەيدٸڭ بەتپە-بەت كەلٸپ, «ۇرىستا – تۇرىس جوق» دەپ, بەتپاقدالاعا ايعىز اعىزۋىن كٷتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. قوڭسىڭنىڭ قارنى توق بولسا, قاشارىڭنىڭ قاتىعىنان دەمەتپەيدٸ. قازاقتىڭ بايى مەن كەدەيٸنٸڭ اراسىن جاقىنداتۋدىڭ جالعىز تەسٸلٸ – ەل قازىناسىنىڭ اشىق تا ەدٸل تٷردە بٶلٸسكە تٷسۋٸ.
«كٷنٸ بٸتكەن جالشى, كٶنەكتٸ سىرتتان سۇراپ», ەلەمدە بەرەشەكسٸز ەل قالدىرمادىق, جاتتان سۇرانشاقتانىپ, بٶتەنگە تەلمٸرۋدٸ دەستٷر-داعدىعا اينالدىردىق, ەكٸم مەن مينيسترگە بٸر-بٸر الاقان جايۋشى ورىنباسار تاعايىندادىق. «قۇسى جوققا تۇرىمتاي – سۇڭقارمەن تەڭ, اتى جوققا قوتىر تاي – تۇلپارمەن تەڭ» تەكسٸز تەپەڭدەگەننەن تيىلىپ, يتكە سٷيەك قارىزدار قالىپتان قاشۋىمىز كەرەك. دەرۋٸشتٸڭ كٷشالاسىنا ۋلانعان دۋاناداي الاقان جايىپ, اۋىلى الىستىڭ دەرگەيٸن دەمەتەتٸن سۇرانشاق سىرقات, تٸلەنشەك دەرت – قايىمنىڭ قۇلاشىن قىسىپ, ەلدٸڭ ٸرگەسٸن سٶگەدٸ. ۇرى-ساراڭنىڭ اۋزى ارى, سارىقىمىز سابانىڭ اۋزى بەرٸ قاراعان كٷن تۋعاندا عانا مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن مارقاسقا جۇرتتىڭ مەيماناسى تاسىپ, مەرەيٸ اسپاندايدى.
بايلىق پەن كەدەيلٸك تۋرالى بٸر بەلگٸلٸ اڭىزدا بايلىق پەن كەدەيلٸك جولاۋشىدان «بٸزدٸڭ قايسىمىز سۇلۋمىز?» دەپ سۇرايدى. ««كەدەيلٸكتٸ سۇلۋ» دەسەم, بايلىق رەنجٸپ, مەنەن كەتٸپ قالار. «بايلىق سۇلۋ» دەسەم, كەدەيلٸك ماعان ىزلانىپ, باس سالا تٶنۋٸ مٷمكٸن» دەپ قايمىققان جولاۋشى: «سەن, كەدەيلٸك, كەتٸپ بارا جاتقاندا, ياعني ارتىڭنان قاراعاندا سونداي سۇلۋ ەرٸ تارتىمدى كٶرٸنەسٸڭ. ال, سەن, بايلىق, كەرٸسٸنشە, جٷزٸڭمەن بەرٸ قاراپ, ادامعا قاراي جٷرگەندە سۇلۋلانا تٷسەسٸڭ» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ...
بٷگٸنگٸ قازاق بايلىقتىڭ باراقاتىن بٷگٸن كٶرۋٸ كەرەك: بايلىققا بٶگٸپ, بارشىلىقتا, باقىتتى, باياندى, باقۋىتتى عۇمىر كەشۋگە تيٸس. «تاڭنىڭ اسى – تەڭٸردەن!»
ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك ورناماعان ەل شىرپى تيسە شاتىرلاپ ٶرتەنەتٸن قۋراپ-كەپكەن قامىستاي ەنتەك دە ەلسٸز بولادى. تاريح-قارييا جالعان ايتپايدى: شاڭىراعى قيراپ, ساعى سىنعان قاي ەلدٸڭ دە ٸرگەسٸنٸڭ جۋان جٸبٸ سٶگٸلەتٸن تٷيٸنٸ – ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك, ياعني, باي مەن كەدەيدٸڭ اراسىنىڭ تىم الشاقتاپ-الىستاپ كەتۋٸ. قازٸرگٸ قازاقتىڭ بايى مەن كەدەيٸنٸڭ اراسى التى كٷندٸك جول: كٶزٸ جەتپەيدٸ, سٶزٸ ٶتپەيدٸ. «جەتٸم بالا – كەكشٸل» كەلەدٸ, ەڭ قاۋٸپتٸ كٸلتيپان, اسا اپاتتى ايماق, وسى.
*** *** ***
...تٷنەۋكٷنٸ ەكەمنٸڭ جالعىز ٸنٸسٸنٸڭ جامباسى توپىراققا تيدٸ. ەلدٸ كٶرٸپ ەڭسەم ەزٸلدٸ, كٶزٸم كٸرەۋكەلەنٸپ, كٶڭٸلٸم كٶمٸلدٸ. اۋىل قازاعى ازىپ-توزعان, ەجٸمٸ تەرەڭ, قۇلاعى كەرەڭ كٷيدە...
حال-اقۋالىن سۇراساڭ: «قاناعات – قارىن تويدىرار»-ىن قامسىز قىرىق قايتالاپ, «جۇتاعان – شٷكٸرگە تويماس»-تىڭ تابىمەن تەۋبەسٸن تاستاماي, تٷكٸرٸگٸنە شاشالىپ ەۋرە...
شٷكٸردٸڭ – شەكاراسىن, تەۋبەنٸڭ – تارازىسىن, قاناعاتتىڭ – قاقپاسىن كٶرگەن كٶز بار ما?..
«كەدەيدٸڭ كەربەزٸنەن ساقتا», قۇداي!
مىڭجان بايجانين,
قوعام قايراتكەرٸ.
شامالعان شاتقالى.
2019 جىلدىڭ ناۋرىزى.
